Πώς το περπάτημα μπορεί να σου αλλάξει τη ζωή

«Αυτοί που περπατούν», γράφει ο Νορβηγός εξερευνητής και συγγραφέας Άρλιν Κάγγε στο βιβλίο του «Περπατώντας» (Å gå), «ζουν περισσότερο. Καλλιεργούν τη μνημονική τους ικανότητα. Ρίχνουν την πίεσή τους. Ενδυναμώνουν το ανοσοποιητικό τους σύστημα. Όμως αυτή είναι η μισή αλήθεια». Η άλλη μισή είναι το ότι το να περπατάς είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια λίστα ιατρικών πλεονεκτημάτων: το περπάτημα επιμηκύνει όχι μόνο τη ζωή, μα και την αίσθησή της, τον βιωμένο χρόνο.

Γεννά αίσθηση ελευθερίας και περιπέτειας, συνεπώς και χαράς. Είναι δημοκρατικό: σε φέρνει σε επαφή με τους άλλους ανθρώπους –αντί να σε χωρίζει από αυτούς με λαμαρίνες και τζάμια– εντός μιας κοινής αίσθησης του χρόνου και σε κοινό ρυθμό. Το περπάτημα σε κάνει να βιώνεις τον κόσμο με τρόπο καινούργιο, σε απαλλάσσει προσωρινά από τα βάρη του μυαλού σου. Αυξάνει τη δημιουργικότητα.

Ας το πάμε ακόμα πιο πριν. Ας το πάμε στην αρχή. Είμαστε homo sapiens επειδή αναπτύξαμε τη δυνατότητα, ως πρωτεύοντα, να περπατάμε μονίμως στα δυο μας πόδια. Αυτό ισχυρίζεται ο παλαιοανθρωπολόγος Τζέρεμι ΝτεΣίλβα στο βιβλίο του «First Steps: How Walking Upright Made Us Human»: αφ’ ης στιγμής σηκωθήκαμε όρθιοι, απελευθερώσαμε χέρια με αντιτακτούς αντίχειρες έτοιμα να γραπώσουν, να κρατήσουν, να πλάσουν, να κατασκευάσουν.

Χέρια, επιπλέον, που έπρεπε κυριολεκτικά να αφήσουν το μωρό σε κάποιον άλλον για να κάνουν δουλειές. Αμέσως αμέσως, τα δυο μας πόδια μάς οδήγησαν στην κατασκευή εργαλείων από τη μία, και της έννοιας της εμπιστοσύνης από την άλλη. Δημιουργήσαμε κοινωνίες ακριβώς επειδή είχαμε τη δυνατότητα μόνιμου διποδισμού: αυτός είναι η ουσία της ανθρωπινότητάς μας.

Πώς το περπάτημα μπορεί να σου αλλάξει τη ζωή

Ένα λεπτό, όμως· κι όσοι δεν περπατούν; Πιο σωστά – όσοι δεν μπορούν να περπατήσουν; Ας περάσουμε αυτόν τον σκόπελο τώρα, για να μιλάμε εξαρχής συμπεριληπτικά. Καταρχάς, το γεγονός ότι μερικοί από εμάς δεν μπορούν να περπατήσουν ουδόλως επηρεάζει το εξελικτικό πλεονέκτημα του διποδισμού μας ως είδους. Αυτά τα ελεύθερα χέρια επέτρεψαν, εξάλλου, την κατασκευή του αμαξιδίου που βοηθάει, όσους το έχουν ανάγκη, να μετακινηθούν με αυτονομία.

Κατά δεύτερον –και ακόμα πιο σημαντικά– τα οφέλη του βαδίζειν μπορούν να κατανοηθούν ως οφέλη αυτοδιάθεσης και αυτονομίας: του να μπορεί κανείς να κινείται ελεύθερα όποτε θέλει, όπως θέλει. Ο φίλος του Άρλιν Κάγγε, συγγραφέας Γιαν Γκρούε, που διαγνώστηκε με Νωτιαία Μυϊκή Ατροφία (SMA) στα τρία του χρόνια και κινείται έκτοτε με αμαξίδιο, λέει χαρακτηριστικά: «Κάθε σώμα βιώνει την ευχαρίστηση με τον δικό του τρόπο, είτε πρόκειται για ένα παιδί που μαθαίνει να κάνει τα πρώτα του προσεκτικά βήματα, είτε για έναν χρήστη αναπηρικού αμαξιδίου που μπορεί να κινείται ελεύθερα, είτε για κάποιον που περπατάει. Το ουσιώδες είναι η αυτόνομη εμπειρία του κόσμου».

Όσα πούμε λοιπόν αφορούν –κατ’ αναλογία– όχι μόνο όσους έχουν δυο πόδια και μπορούν να τα χρησιμοποιήσουν, αλλά κι όσους δεν έχουν. Κι αυτό είναι το μαγικό δώρο της αυτόνομης κίνησης μέσα στο δημόσιο χώρο: είτε πρόκειται για περπάτημα, είτε για οποιαδήποτε μετακίνηση κατά τις σωματικές δυνατότητες του καθενός, σημασία έχει η έντονη χαρά τού να (συν)υπάρχεις στον κόσμο με έναν νέο τρόπο.

Να κάθεστε όσο πιο λίγο γίνεται· να μην εμπιστεύεστε καμία σκέψη που δεν γεννήθηκε στον καθαρό αέρα, με κίνηση ελεύθερη, όταν οι μύες δεν γιορτάζουν. -Νίτσε

Να το πάω και μερικά (φιλοσοφικά) βήματα παραπέρα; Ο Αριστοτέλης, ως γνωστόν, δίδασκε βαδίζοντας στην περιπατητική του σχολή. Είναι αλήθεια πως, ως μη Αθηναίος πολίτης, δεν μπορούσε να κατέχει περιουσία εν Αθήναις και συνεπώς μάζευε τους μαθητές του σε δημόσιο ανοιχτό χώρο. Όμως κανείς δεν καθόταν, έστω και στο χώμα, για να τον ακούσει ή να μιλήσει μαζί του· όλοι περιφέρονταν.

Ο hardcore περιπατητής Νίτσε έγραφε στο «Ιδού ο Άνθρωπος»: «να κάθεστε όσο πιο λίγο γίνεται· να μην εμπιστεύεστε καμία σκέψη που δεν γεννήθηκε στον καθαρό αέρα, με κίνηση ελεύθερη, όταν οι μύες δεν γιορτάζουν» (ορίστε, τα είχε πει ο άνθρωπος για τα κοινωνικά δίκτυα, 120 χρόνια πριν την έλευσή τους).

«Solvitur ambulando», έλεγε ο Ιερός Αυγουστίνος, περιγράφοντας την απάντηση του Διογένη στο παράδοξο του Ζήνωνα, κατά το οποίο ο Αχιλλέας δεν μπορεί τάχα να ξεπεράσει μια προπορευόμενη χελώνα επειδή θα πρέπει πρώτα να διασχίσει άπειρα, ολοένα και πιο απειροελάχιστα κομμάτια χώρου: ακούγοντάς το, ο Διογένης σηκώθηκε κι έφυγε: εξού και λύνεται περπατώντας.

Ο Ρουσσώ περπατούσε για να καθαρίσει το μυαλό του, να «γειάνει την πονεμένη του ψυχή» (και να γλιτώσει απ’ τους διώκτες του). Ο Κίρκεγκορ έγραφε στην αδερφή του Χενριέττα: «Δεν ξέρω καμία σκέψη που να είναι τόσο βαριά ώστε να μην μπορεί να την απομακρύνει κανείς με το περπάτημα». Κι αν όλα αυτά δεν σας έχουν πείσει ότι τα μεγαλύτερα μυαλά της ανθρωπότητας έβαζαν βενζίνη στο μοτεράκι βγαίνοντας να περπατήσουν, πάρτε και μια γερή δόση γερμανικής ενοχής: όσοι μπορούμε να περπατήσουμε και δεν περπατάμε είναι σαν να μην εκμεταλλευόμαστε τις ευκαιρίες που μας χαρίζει η ανθρωπινότητά μας και γινόμαστε σκλάβοι της ευκολίας και της «ελάχιστης αντίστασης».

Κάτι τέτοιο θα έλεγε ο πολύς Μάρτιν Χάιντεγκερ, η ουσία της φιλοσοφίας του οποίου συνοψίζεται –χοντροκομμένα– στο εξής: ο δρόμος της ελευθερίας θέλει δουλειά πολλή (που λέει κι ο Ελύτης). Αν διαλέγετε πάντα τον δρόμο της τεμπελιάς κι όχι της περιπέτειας, της αυθεντικότητας, της ατομικότητας, η προτεραιότητά σας θα είναι πάντα η ευκολία. Και τότε όχι μόνο θα είναι προκαθορισμένες οι επιλογές σας και θα ζείτε ανελεύθερα αλλά, εδώ που τα λέμε, και πιο βαρετά.

Στις μέρες μας έχουμε τρόπο να μετρήσουμε απτά τα αποτελέσματα της περιπατητικής άσκησης στη δημιουργικότητα: η Μέριλι Οπέτσο κι ο Ντάνιελ Σβαρτς, του πανεπιστημίου του Στάνφορντ, μέτρησαν τη δημιουργικότητα των ανθρώπων πριν και μετά από μια 15λεπτη βόλτα με τα πόδια. Αποτέλεσμα; Αύξηση κατά 60% κατά μέσο όρο! Το περπάτημα, απεικονιστικά, ενεργοποιεί εκείνο το κομμάτι του εγκεφάλου που μας επιτρέπει να κάνουμε νέες συνδέσεις. Υπάρχουν ενδείξεις, μάλιστα, ότι μπορεί να μειώσει το ρίσκο εμφάνισης άνοιας και σίγουρα καθυστερεί τη γνωσιακή έκπτωση (τεκμηρίωση: οι έρευνες τις Jennifer Weuve στο πανεπιστήμιο της Βοστώνης). Καθόλου περίεργο: το βαδίζειν και ο ρυθμός του ενθαρρύνουν την παρατήρηση.

• Μπορεί άραγε ένας συνειδητός, συγκεκριμένος τρόπος κίνησης να αλλάξει τον τρόπο που αισθανόμαστε;

Αν σας φέρω μια σειρά από χορογράφους, σκηνοθέτες θεάτρου, προπονητές όλων των ειδών, θα σας πούνε όλοι εμφατικά ναι. Ο διάσημος θεατρικός σκηνοθέτης Ρόμπερτ Γουίλσον έλεγε ότι η δημιουργικότητα εδρεύει στο σώμα, γι’ αυτό έβαζε τους ηθοποιούς του πρώτα να αφομοιώσουν τις κινήσεις τους και των συναδέλφων τους πάνω στη σκηνή και μετά ν’ αρχίσουν να προβάρουν τα λόγια τους. Όπως συνόψισε ένας ακόμα Νορβηγός περιπατητής, ο Τόμας Έσπενταλ, που διέσχισε πεζός όλη την Ευρώπη, «είμαι ευτυχισμένος ακριβώς επειδή περπατώ».

Για τον Έσπενταλ το περπάτημα ήταν ολόκληρη μέθοδος σκέψης και ύπαρξης. Κουρασμένος από τη συνεχή μελαγχολία και ανησυχία που ένιωθε, πήρε το δισάκι του και ξεκίνησε. Τα ταξίδια του δεν λειτούργησαν ως Prozac –δεν έσβησαν την ανησυχία– του έμαθαν όμως να συνυπάρχει μαζί της με τρόπους δημιουργικούς, τόσο που άρχισε να βρίσκει νόημα στην πολύπλοκη συναισθηματική του κατάσταση, μακριά από την άνεση και τη ρουτίνα και τις κοινωνικές προσδοκίες (Μάρτιν Χάιντεγκερ, ακούς;). Με λίγα λόγια: δεν ξέφυγε από τον εαυτό του· τον αναδημιούργησε.

• Περπάτημα στην πόλη για επαναπροσέγγιση και αναδημιουργία εαυτού, όμως, γίνεται;

Αυτό διατεινόταν ο Σαρλ Μπωντλαίρ, ο συγγραφέας-πατέρας της flânerie, της άσκοπης, μα απολύτως συνειδητής και στοχαστικά παρατηρητικής βόλτας εντός του αστικού τοπίου. Βεβαίως, ο Μπωντλαίρ και οι συνήθειές του ανήκουν σε μια πολύ συγκεκριμένη κάστα ανθρώπων: την ανδρική, λευκή μπουρζουαζία του 19ου αιώνα στο Παρίσι. Ο ίδιος έβγαινε βόλτα στα μεγάλα βουλεβάρτα χωρίς να τον ενοχλεί κανείς και –για ώρες ολόκληρες– πήγαινε όπου το μυαλό και το κορμί του «μυρίζονταν» κάτι το ενδιαφέρον, επιτρέποντάς του να σκεφτεί βαθιά τη θέση του εντός του κόσμου και τον σκοπό της ύπαρξής του. Σε πολλές κοινωνίες, όμως, οι γυναίκες, τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα ή οι άνθρωποι διαφορετικής φυλής είτε δεν μπορούν να κυκλοφορούν μόνοι τους, είτε δεν αφήνονται στην ησυχία και τον ρυθμό τους λόγω συνεχόμενης παρενόχλησης.

Ή μπορεί να μην έχουν ελεύθερο χρόνο επειδή είναι φτωχοί, επειδή πρέπει να εργάζονται ή να προσέχουν την οικογένεια ή επειδή δεν διαθέτουν τον ψυχικό χώρο να βρουν το κουράγιο να βγουν έξω. Έρευνες στο Ηνωμένο Βασίλειο, ας πούμε, δείχνουν επανειλημμένα πως άτομα που ανήκουν στην εργατική τάξη περνούν σαφώς λιγότερο μέρος του ελεύθερου χρόνου τους σε ανοιχτούς χώρους, σε σχέση με άτομα της μεσαίας ή της ανώτερης τάξης.

Συνεπώς, σε ποιον βαθμό και πόσο ασφαλώς μπορεί κάποιος να απορροφήσει τα οφέλη της αστικής βόλτας εξαρτάται από τον βαθμό αληθινής πρόσβασης στον δημόσιο χώρο. Το θέμα όμως δεν είναι να καταγγείλουμε απλώς το γεγονός ότι, ιστορικά, τα πλεονεκτήματα του περπατήματος ήταν υπόθεση ανδρική, ήτοι εμπειρία μιας ομάδας ανθρώπων που έχουν και τον χρόνο και την άνεση να περπατήσουν και η οποία ανέκαθεν ενθαρρύνονταν από τις κοινωνικές συβάσεις να βρίσκεται σε κίνηση, να είναι ανεξάρτητη και σωματικά δραστήρια· μα να διεκδικήσουμε το δικαίωμα στην περιπατητική άσκηση και την αυτόνομη μετακίνηση για όλους.

Οπότε ναι, φυσικά κι αν κάνεις 2,5 ώρες περπάτημα την εβδομάδα μειώνεις τον κίνδυνο καρδιοπάθειας κατά το 1/3

Οπότε ναι, φυσικά κι αν κάνεις 2,5 ώρες περπάτημα την εβδομάδα μειώνεις τον κίνδυνο καρδιοπάθειας κατά το 1/3, σύμφωνα με το Harvard Health. Φυσικά και η ήπια αεροβική άσκηση ενισχύει την καρδιακή λειτουργία, μειώνει την αρτηριακή πίεση, κατεβάζει τη χοληστερόλη, μειώνει τον κίνδυνο παχυσαρκίας, ενισχύει τις αρθρώσεις, βελτιώνει την αντοχή και την κινητικότητα, θωρακίζει το ανοσοποιητικό, αυξάνει την οξύνοια, περιορίζει τις αρνητικές σκέψεις, τη θλίψη και το άγχος και δημιουργεί ευεξία.

Ούτε χρειάζονται αυτά τα περίφημα 10.000 βήματα την ημέρα, ένας μύθος που ξεκίνησε από το μάρκετινγκ του πρώτου «βηματόμετρου» στην Ιαπωνία τη δεκαετία του 1960. 20.000 βήματα την εβδομάδα φτάνουν μια χαρά – και εννοώ όλα τα βήματα: κι από την κουζίνα στον καναπέ. Δείτε στο κινητό σας πόσα περίπου βήματα κάνετε την ημέρα και κανονίστε την πορεία σας.

Όλα αυτά, λοιπόν, ισχύουν. Το θέμα όμως είναι ότι ισχύει και κάτι ακόμα: το περπάτημα δεν είναι απλώς μια επωφελής άσκηση. Είναι ένα εργαλείο ωριμότητας και συνύπαρξης με τον κόσμο· ένας μηχανισμός δημιουργικής αλλαγής, απόκτησης σοφίας και αλληλοκατανόησης. Και ένα όχημα χαράς. Και όλοι έχουμε δικαίωμα στη χαρά.