Η σημασία της αλήθειας (και γιατί μάς συμφέρει)

Συνεχίζοντας αυτή τη σειρά των ηθικοπλαστικών σημειωμάτων μας (βλ., π.χ., Μικρές πράξεις καλοσύνης, Ένα εικονοστάσι σε κάθε σπίτι, Κυνισμός: Ο πλήρης οδηγός ενάντια στην παραγωγικότητα), σήμερα θα μιλήσουμε για την αλήθεια. Είναι κάτι που μας απασχολεί καθημερινά, καθώς είμαστε παραπάνω από βέβαιοι ότι η αλήθεια είναι, ή μάλλον πρέπει να είναι, η βάση πάνω στην οποία στήνεται οτιδήποτε — από την πολιτική μέχρι ένα καλλιτεχνικό έργο· και όλα τα απ’ ανάμεσα. Προφανώς, γινόμαστε διαρκώς μάρτυρες του αντιθέτου, και πάλι σε κάθε τομέα του επιστητού. Για την πολιτική τα ξέρουμε όλοι (εκεί η αλήθεια συχνά καταπλακώνεται από τις κατολισθήσεις της ανεπάρκειας του πολιτικού προσωπικού, και υποκύπτει), ενώ, αίφνης, στις τέχνες (χρησιμοποιώ τον όρο καταχρηστικά, μιας και στην πραγματικότητα συνήθως μιλάμε για απλή μπασκλασαρία) η απουσία της βοά σαν γάτα που της κόβεις τα νύχια, όπως θα ακουγόταν μέσα από μια άδεια κονσέρβα. Και ας μένει ο λόγος για τη «δημοσιογραφία» των fake news.

Η αλήθεια και η ειλικρίνεια είναι θεμελιώδεις αξίες που θεωρητικά τις υποστηρίζει κανείς για ηθικούς λόγους: επειδή είναι καλές, ως αυταξία. Το δικό μας επιχειρήματα ωστόσο έχει να κάνει με το γεγονός ότι η αλήθεια και η ειλικρίνεια είναι προς το συμφέρον όλων μας. Η αλήθεια σαν βάση των κοινωνικών μας δεσμών μπορεί να οδηγήσει —για την ακρίβεια, πάντα το κάνει— σε ποικίλα προσωπικά και κοινωνικά οφέλη:

Η αλήθεια δεν είναι μόνο ηθική επιταγή αλλά και στρατηγική επιτυχίας και ευημερίας.

1. Η οικοδόμηση της εμπιστοσύνης. Η αλήθεια είναι το θεμέλιο της εμπιστοσύνης, και η εμπιστοσύνη είναι το θεμέλιο για την οικοδόμηση και τη διατήρηση υγιών σχέσεων. Είτε μιλάμε για προσωπικές φιλίες, είτε για οικογενειακούς δεσμούς ή επαγγελματικές σχέσεις, η ειλικρίνεια είναι αυτή που καλλιεργεί τον αμοιβαίο σεβασμό και την αλληλοκατανόηση. Οι αξιόπιστοι άνθρωποι αποκτούν στην πορεία ένα δίκτυο υποστηρικτικών ατόμων που μπορεί να τους φανούν ωφέλιμα σε προσωπικό ή σε επαγγελματικό πλαίσιο.
2. Αποδοτική επικοινωνία. Η ειλικρινής επικοινωνία, αυτή που στηρίζεται στην αλήθεια, είναι ζωτικής σημασίας για την αποτελεσματικότερη δυνατή αλληλεπίδραση ανάμεσα στους ανθρώπους. Όταν επικοινωνούμε με ειλικρίνεια, οι παρεξηγήσεις και οι συγκρούσεις ελαχιστοποιούνται ή και μηδενίζονται. Η ειλικρίνεια είναι η μόνη που μπορεί εύκολα να διασφαλίσει ότι οι πληροφορίες μεταφέρονται και λαμβάνονται με ακρίβεια. Στην αντίθετη άκρη, η ανεντιμότητα και το ψέμα δημιουργούν σύγχυση και γεννούν διχόνοια.
3. Φήμη και αξιοπιστία. Η φήμη της ειλικρίνειας και της ακεραιότητας είναι πολύτιμο πλεονέκτημα, ισότιμο με ένα γερό πτυχίο. Εμπιστευόμαστε και σεβόμαστε τους ειλικρινείς περισσότερο από άλλους, ακόμη και όταν βρίσκονται σε αντίπαλα «στρατόπεδα». Η αξιοπιστία ανοίγει πόρτες, και οι ανοιχτές πόρτες οδηγούν με ασφάλεια σε νέες ευκαιρίες, τόσο σε επιχειρηματικούς όσο και σε κοινωνικούς κύκλους. Αντίθετα, το ψέμα βλάπτει τη φήμη μας, ακόμη και όταν για κάποιο χρονικό διάστημα μας αποφέρει ίσως αμφιλεγόμενης αξίας καρπούς.
4. Ψυχική και συναισθηματική ευεξία. Τα ψέματα γεννούν πάντα ενοχές, και οι ενοχές γεννούν πάντα άγχος. Η δε προσπάθεια να διατηρείς αλώβητο ένα ψευδεπίγραφο προσωπείο απαιτεί συνεχή επαγρύπνηση και είναι ψυχικά εξουθενωτική. Το στρες μπορεί να οδηγήσει σε μια σειρά από προβλήματα υγείας — και όχι μόνο σε πονοκεφάλους και αϋπνία. Αντίθετα, η ειλικρίνεια διατηρεί τη συνείδησή μας καθαρή και συμβάλλει στην ψυχική μας ηρεμία. Η αλήθεια είναι ο οδηγός μας σε μια πιο ειρηνική, πιο ικανοποιητική ζωή.
5. Προσωπική ανάπτυξη και αυτοβελτίωση. Η αναγνώριση και η αποδοχή της αλήθειας για τον εαυτό μας, συμπεριλαμβανομένων των δυνατών σημείων μας αλλά —κυρίως— των αδυναμιών μας, είναι ζωτικής σημασίας για την προσωπική μας ανάπτυξη, εφόσον νοιαζόμαστε για τέτοια πράγματα. Μια ρεαλιστική αυτοαξιολόγηση μας βοηθά να εντοπίσουμε πού και πώς πρέπει να βελτιωθούμε. Αναγνωρίζοντας ότι δεν υπάρχει μεγαλύτερη παγίδα από την εκλογίκευση, αναλαμβάνουμε ευκολότερα την ευθύνη για τις πράξεις μας.
6. Ακεραιότητα και αυθεντικότητα. Δυσκολευόμαστε να σκεφτούμε έναν πιο ιδανικό τρόπο να διαχειριζόμαστε τη ζωή μας έξω από αυτόν της προσωπικής ακεραιότητας και εντιμότητας. Και αν αυτό ακούγεται κάπως παλαιικό ή irrelevant, δεν μας απασχολεί ιδιαιτέρως. Κανείς οφείλει να ευθυγραμμίζει τις πράξεις του με τις πεποιθήσεις και τις αξίες του. Τουλάχιστον εάν ενδιαφέρεται για αυτή την αίσθηση εσωτερικής γαλήνης και αυτοσεβασμού που πάντα ακολουθεί όταν δεν μας βαραίνει μια εξαπάτηση ή ο τρομερός φόβος της έκθεσης.
7. Παραγωγικότητα και εργασιακό περιβάλλον. Σε επαγγελματικό επίπεδο, η κουλτούρα της ειλικρίνειας οδηγεί πάντα σε αυξημένη παραγωγικότητα και στη διατήρηση ενός θετικού περιβάλλοντος για όλους. Δεν νοείται ομάδα που να στηρίζεται στην αλήθεια και στη διαφανή επικοινωνία και να μη λειτουργεί καλύτερα, πιο αποδοτικά και πιο καινοτόμα. Δεν υπάρχουν εξαιρέσεις εδώ, είτε μιλάμε για μικρές εταιρείες είτε για κολοσσούς, είτε για μαγαζιά, ποδοσφαιρικές ομάδες και ελεύθερους επαγγελματίες.
8. Επίλυση συγκρούσεων. Η αλήθεια είναι ζωτικής σημασίας για την επίλυση συγκρούσεων και την εξεύρεση αποτελεσματικών λύσεων: από τη σχέση ενός ζευγαριού μέχρι οποιαδήποτε άλλη, όσο περίπλοκη και να είναι. Η ειλικρινής επικοινωνία επιτρέπει σε όλα τα μέρη να κατανοήσουν ένα ζήτημα με σαφήνεια και να εργαστούν προς μια επίλυση που θα βασίζεται σε γεγονότα και όχι σε παρανοήσεις ή δόλο. Τα αποτελέσματα είναι έτσι πάντα πιο βιώσιμα και ικανοποιητικά, και οι πιθανότητες νέων συγκρούσεων μειωμένες.
9. Κοινωνικά οφέλη. Η ειλικρίνεια στον δημόσιο λόγο, στη δημοσιογραφία και ασφαλώς στη διακυβέρνηση, δεν προάγει μόνο τη διαφάνεια, τη δικαιοσύνη, τη λογοδοσία και την κοινωνική συνοχή, ούτε μειώνει απλώς τη διαφθορά: εμπιστευόμενη την αλήθεια, μια κοινωνία είναι πολύ πιο πιθανό να ευδοκιμήσει και να προοδεύσει. Σε αντίθεση με τις απολυταρχίες και τα σκοταδιστικά καθεστώτα, η δημοκρατία δεν μπορεί παρά να βασίζεται απολύτως στην ακριβέστερη δυνατή διάδοση των πληροφοριών.
10. Ηθική προσταγή. Η αλήθεια συνιστά θεμελιώδη ηθική αρχή των περισσότερων πολιτισμών (αν και βέβαια όχι των θρησκειών τους, που στηρίζονται σε δόγματα και αλήθειες εξ αποκαλύψεως). Είναι η αρετή εκείνη που προστατεύει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τον σεβασμό που γενικά οφείλουμε στους άλλους. Η αλήθεια είναι ασφαλώς το θεμέλιο της Δικαιοσύνης, αλλά και εκείνη που μας οδηγεί σε περίπλοκα ηθικά τοπία, βοηθώντας μας να ενεργήσουμε με τρόπους που είναι δίκαιοι και ορθοί. Αυτή που μας κάνει, μ’ άλλα λόγια, ανθρώπους.

Η αλήθεια δεν συνιστά απλώς μια ηθική υποχρέωση, αλλά μια κοινωφελή προσέγγιση των πραγμάτων, στηριγμένη στον ρεαλισμό. Είναι το θεμέλιο της προσωπικής ακεραιότητας, της εμπιστοσύνης, της κοινωνικής δικαιοσύνης, της αποτελεσματικής επικοινωνίας, της προσωπικής ανάπτυξης, των ηθικών προτύπων και της συνολικής ευημερίας της κοινωνίας. Με την αλήθεια, συμβάλλουμε στη δημιουργία ενός κόσμου πιο αυθεντικού και πιο αρμονικού. Ας μην ξεχνάμε τέλος πως η αλήθεια δεν βλάπτει ποτέ μια δίκαιη υπόθεση. Καθώς και ότι εθνικό είναι το αληθές. Μέσα από την αλήθεια ανακαλύπτουμε την πραγματική ελευθερία.