Ψεύδη, συνωμοσιολογία και στιγματοποίηση των ασθενών

Οι κοινωνίες συνήθως αντιδρούν στο ξέσπασμα κάποιας θανατηφόρας επιδημίας κατασκευάζοντας ιστορίες και μύθους χωρίς να συνειδητοποιούν ότι οι συνέπειες αυτών των αφηγημάτων μπορεί σε κάποιες περιπτώσεις να είναι εξίσου καταστροφικές με τον ιό. Αρκετές φορές οι πληροφορίες που διαδίδονται μέσω αυτών των αφηγημάτων είναι ανακριβείς, εμπεριέχουν ενίοτε ξενοφοβικές ερμηνείες για την προέλευση του ιού και επικίνδυνα γιατροσόφια για την ίαση των ασθενών.

Οι ομοιότητες ανάμεσα στον τρόπο που η φημολογία και οι θεωρίες συνωμοσίας αλλοιώνουν την αλήθεια στις μέρες μας για τον κορωνοϊό, το 2003 για το Σαρς και ακόμα παλιότερα για το ΑIDS, είναι εντυπωσιακές. Έχει λοιπόν σημασία να συνειδητοποιήσουμε ότι αυτά τα αφηγήματα για τις μεταδοτικές ασθένειες δεν δημιουργούνται κάθε φορά που ξεσπά μια νέα επιδημία, αλλά κυκλοφορούν μονίμως σε συγκεκριμένους κύκλους και αναζωπυρώνονται όταν παραστεί η ευκαιρία.

Τα ανακριβή αφηγήματα πάνε χέρι-χέρι με ρατσιστικές αντιλήψεις και με τη στιγματοποίηση των ασθενών. Η στιγματοποίηση είναι μια πολιτιστική και κοινωνική διαδικασία μέσω της οποίας το άτομο που ασθενεί –από χρόνια πάθηση ή μεταδοτική νόσο– στοχοποιείται και γίνεται αποδέκτης της δυσπιστίας, της επιθετικότητας, του φόβου, της απαξίωσης και εν τέλει των διακρίσεων των συμπολιτών του, αφού του αποδίδουν μια σειρά από αρνητικά χαρακτηριστικά που σχετίζονται με την ασθένειά του.

Αυτό συμβαίνει συνήθως όταν θεωρούμε ότι με κάποιον τρόπο ο ασθενής ευθύνεται για την κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει. Στην περίπτωση του κορωνοϊού, στην παρούσα φάση που έχουμε ενημερωθεί για τους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να προστατευθούμε, οι ασθενείς μπορεί να κατηγορηθούν ότι δεν τήρησαν τις συνθήκες υγιεινής, ή ότι παραβίασαν την καραντίνα – και σε κάποιες περιπτώσεις αυτό δεν θα απέχει από την πραγματικότητα.

Ακόμα όμως και πριν επιβληθούν τα περιοριστικά μέτρα και συνειδητοποιήσουμε όλοι πόσο σοβαρή είναι η κατάσταση, οι ασθενείς παρουσιάζονταν από τον κίτρινο Τύπο και τα μέσα μαζικής δικτύωσης ως επιπόλαιοι που έκαναν επικίνδυνες παρέες, βρέθηκαν σε ακατάλληλο μέρος «υψηλού ρίσκου» και εκτέθηκαν στον ιό από δικό τους λάθος. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε ότι στο παρελθόν, λόγω έλλειψης επαρκούς ενημέρωσης και του φυσικού φόβου των ανθρώπων για τη φθορά και τον θάνατο, άτομα με χρόνιες ασθένειες ένιωθαν συχνά στιγματισμένα και κοινωνικά απομονωμένα ιδίως εάν επρόκειτο για ασθενείς με νευρολογικές παθήσεις, όπως για παράδειγμα επιληψία, ή για πάσχοντες από ψυχικά νοσήματα.

Η διάδοση ανυπόστατων φημών και ψευδών ειδήσεων συνδέεται με την τάση να αγνοούνται επιδεικτικά από ορισμένους πολίτες οι επίσημες ανακοινώσεις αλλά και να αμφισβητείται η ιατρική επιστήμη – μια παλιά και συνηθισμένη τακτική που δυστυχώς σε κάποιες περιπτώσεις επηρεάζει σοβαρά την δημόσια υγεία. Κάποιοι δημοσιογράφοι υιοθετούν επίσης μια  συλλήβδην απορριπτική, σχεδόν κατεδαφιστική στάση, προκειμένου να ασκήσουν πρόσκαιρη αντιπολίτευση, καλλιεργώντας στο κοινό τους την ανάγκη για άμεσες, «εδώ και τώρα», ουτοπικές λύσεις, τις οποίες υποτίθεται ότι παρακρατούν όσοι «μας κρύβουν όλη την αλήθεια».

Πώς θα καταλάβουν όμως οι πολίτες που δεν έχουν άμεση σχέση με την επιστήμη ότι η έρευνα με σκοπό την ανακάλυψη της αλήθειας δεν επιτυγχάνεται με κάποιο μαγικό ραβδί αλλά είναι μια μακροχρόνια, επίπονη διαδικασία, η οποία περνά από πολλά στάδια πριν αποφέρει καρπούς;

Όσοι χαράσσουν την επίσημη πολιτική υγείας κάθε χώρας οφείλουν να αντιμετωπίσουν τα παραπλανητικά αφηγήματα και τις συνέπειές τους πιο οργανωμένα από ό,τι σήμερα. Πρόκειται για έναν αδιάκοπο αγώνα ανάμεσα στην επιστήμη και την ψευδοεπιστήμη, την ορθολογικότητα και την προκατάληψη. Συνεπώς, οι πολίτες χρειάζονται εκτός από αδιάλειπτη πληροφόρηση και επιμόρφωση ώστε να μπορούν μετά από ένα διάστημα να διακρίνουν μόνοι τους τις βασικές επιστημονικές αλήθειες από τις συνωμοσιολογικές θεωρίες και τις φήμες.

Στη χώρα μας, πιο συγκεκριμένα, η καθημερινή επαφή των πολιτών με τον λοιμωξιολόγο Σωτήρη Τσιόδρα, αποτελεί έναν υποδειγματικό τρόπο επιμόρφωσης των πολιτών

Στη χώρα μας, πιο συγκεκριμένα, η καθημερινή επαφή των πολιτών με τον λοιμωξιολόγο Σωτήρη Τσιόδρα, αποτελεί έναν υποδειγματικό τρόπο επιμόρφωσης των πολιτών αφού η διαφάνεια που προκύπτει τόσο από τους αριθμούς και τις στατιστικές, όσο και από τις απαντήσεις του καθηγητή στις ερωτήσεις των δημοσιογράφων εγκαθιδρύει μια γέφυρα επικοινωνίας και καλλιεργεί την εμπιστοσύνη και τον θαυμασμό προς την ιατρική επιστήμη ακόμα και των πιο δύσπιστων.

Οι πρόσφατες επισκέψεις του κυρίων Τσιόδρα και Χαρδαλιά σε καταυλισμό Ρομά στην Λάρισα και του Νίκου Χαρδαλιά στην Ξάνθη, με αφορμή τον εντοπισμό κρουσμάτων στις κοινότητες των Ρομά, έχει τόσο πρακτική, όσο και συμβολική σημασία. Ειδικότερα στέλνει το μήνυμα ότι τόσο για το ελληνικό κράτος, όσο και για την ιατρική επιστήμη δεν υπάρχουν πολίτες διαφορετικών κατηγοριών, όλοι χρήζουν μέριμνας και προστασίας στον ίδιο βαθμό.

Άλλωστε η ιατρική προσπαθεί εδώ και δεκαετίες, άλλοτε με μεγαλύτερη και άλλοτε με μικρότερη επιτυχία, να μειώσει τις υφιστάμενες ανισότητες θέτοντας σε χρήση τις γνώσεις της προς όφελος κάθε ασθενούς ανεξάρτητα από φύλο, φυλή, και οικονομική κατάσταση. Τουλάχιστον αυτό είναι το ιδεώδες, γιατί στην πράξη εναπόκειται πάντα στις αξίες και την προσωπικότητα του κάθε επιστήμονα ο τρόπος με τον οποίο θα ασκήσει την επιστήμη του, προωθώντας πολιτικές υγείας που δεν θα κάνουν διακρίσεις.

Η διάδοση από τους υπεύθυνους για τη δημόσια υγεία του δικού τους έγκυρου, επιστημονικού αφηγήματος για την πανδημία, η επίμονη επανάληψη των επιστημονικών στοιχείων, και η διάψευση ασυνάρτητων θεωριών δεν είναι κάτι περιττό αλλά απολύτως απαραίτητο σε μια εποχή που τα ψεύδη, ο λαϊκισμός, και η συνωμοσιολογία κατακλύζουν τα ΜΜΕ δημιουργώντας έναν χείμαρρο παραπληροφόρησης.