Ισότητα στον γάμο και προκαταλήψεις

Η δομή της οικογένειας έχει αλλάξει δραματικά τα τελευταία 40 χρόνια. Οι αλλαγές αυτές είναι αποτέλεσμα της κοινωνικής εξέλιξης που οδήγησε και σε συναφείς αλλαγές στις νομοθεσίες πολλών χωρών, με καταλύτη την ανάπτυξη της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Από τη γέννηση του πρώτου μωρού με εξωσωματική γονιμοποίηση, το 1978, έχουν αποκτηθεί περισσότερα από 12 εκατομμύρια παιδιά σε όλο τον κόσμο. Η εφαρμογή της εξωσωματικής γονιμοποίησης όχι μόνο επέτρεψε σε πολλά ζευγάρια να αποκτήσουν το παιδί που δεν μπορούσαν, εξαιτίας προβλημάτων γονιμότητας, αλλά κατέστησε εφικτή την απόκτηση παιδιών από μόνες μητέρες, μόνους πατέρες και ομόφυλα ζευγάρια. Μια μόνη γυναίκα ή μια γυναίκα που βρίσκεται σε ομόφυλη σχέση μπορεί να αποκτήσει παιδί με δωρεά σπέρματος, ενώ ένας μόνος άνδρας ή ένας άνδρας που βρίσκεται σε ομόφυλη σχέση μπορεί να αποκτήσει παιδί με δωρεά ωαρίων και παρένθετη κύηση, όπου αυτή επιτρέπεται από τη νομοθεσία.

Με τον νόμο Ν. 5089/2024 περί ισότητας στον πολιτικό γάμο, με τον οποίο τροποποιήθηκε πρωτίστως η παράγραφος 1 του άρθρου 1350 του Αστικού Κώδικα, θεσπίστηκε και στη χώρα μας ο πολιτικό γάμος για τα ομόφυλα ζευγάρια. Ανάλογη νομοθεσία ισχύει σήμερα στις περισσότερες χώρες της Δυτικής και Βόρειας Ευρώπης, όχι όμως στο σύνολο των ευρωπαϊκών κρατών. Σε άρθρο μου στην εφημερίδα τα Νέα με τίτλο «Ομόφυλες οικογένειες και ερευνητικά δεδομένα», (23/1/2024), λίγο μετά την ψήφιση του νόμου, αναφέρθηκα στα ερευνητικά δεδομένα που δείχνουν ότι τα παιδιά που αποκτώνται από ομόφυλες οικογένειες δεν διαφέρουν από τα παιδιά που αποκτούν τα ετερόφυλα ζευγάρια. Ωστόσο, τελευταία άνοιξε και πάλι η συζήτηση με πολλούς να εκφράζουν αντιρρήσεις. Εν προκειμένω οι αντιρρήσεις διατυπώνονται κυρίως από κάποιους πολιτικούς αλλά και από ανθρώπους οι οποίοι αγνοούν τις σχετικές μελέτες. Αντιλαμβάνομαι ότι για πολλούς το θέμα είναι ανοίκειο και γι αυτό διαφωνούν. Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς τους λόγους για τους οποίους μπορεί σε πολλούς να προκαλεί αμηχανία ή αντίρρηση. Ομολογώ ότι και εγώ, αν δεν είχα μελετήσει επί χρόνια αυτόν τον πληθυσμό, πιθανότατα θα δυσκολευόμουν να εξοικειωθώ με την ιδέα ότι δύο άνθρωποι του ίδιου φύλου μπορούν να δημιουργήσουν οικογένεια και να μεγαλώσουν παιδιά. Ωστόσο, είναι πολύ ενδιαφέροντα τα πρόσφατα δεδομένα, του 2024, της μεγάλης έρευνας της διαΝΕΟσις με τίτλο «Τι Πιστεύουν οι Έλληνες». Σε αυτή την μελέτη  χαρτογραφούνται οι αξίες, οι ιδεολογίες και οι θέσεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι σε κρίσιμα ζητήματα. Αναφορικά με το γάμο το  60% των ερωτηθέντων δηλώνουν ότι είναι υπέρ του γάμου των ομοφυλόφιλων και 35,8% ότι συμφωνούν με την τεκνοθεσία από ομόφυλα ζευγάρια.

Πολλές από τις αντιρρήσεις εδράζονται σε προκαταλήψεις, τις οποίες όλοι οι άνθρωποι αναπτύσσουμε σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό. Διαχωρίζουμε τον κόσμο σε «εμείς» και «οι άλλοι». Ο εγκέφαλός μας κατηγοριοποιεί γρήγορα ανθρώπους και καταστάσεις προκειμένου να απλοποιήσει την επεξεργασία των πληροφοριών. Αυτή η διαδικασία συχνά οδηγεί  σε στερεότυπα και, όταν η αξιολόγηση είναι αρνητική, σε προκατάληψη. Πολλοί άνθρωποι επίσης, ενώ δηλώνουν ότι πιστεύουν σε κάτι, για παράδειγμα στην ισότητα, με τη συμπεριφορά τους  δείχνουν ότι μεροληπτούν. Συχνά προηγείται η αλλαγή στις αντιλήψεις και ακολουθεί η αλλαγή στη συμπεριφορά. Οι προκαταλήψεις δεν εξηγούνται από μόνο έναν παράγοντα. Αλληλοεπιδρούν με την οικογένεια, τον πολιτισμό και τις κοινωνικές συνθήκες. Οι προκαταλήψεις δεν εξαφανίζονται αυτόματα με την ψήφιση ενός νόμου. Έρευνες δείχνουν  ότι η κοινωνική αποδοχή, συνήθως, αυξάνεται σταδιακά αλλά οι αλλαγές στις αντιλήψεις χρειάζονται χρόνο. Συνολικά όμως, η στάση του κοινωνικού συνόλου, τις τελευταίες δυο δεκαετίες, έχει γίνει πιο θετική στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, αλλά με σημαντικές διαφορές μεταξύ χωρών, ηλικιακών ομάδων και μορφωτικού επιπέδου. Οι νεότεροι και όσοι έχουν υψηλότερη εκπαίδευση τείνουν να εκφράζουν μεγαλύτερη αποδοχή.

Όσοι ανησυχούν για την ψυχική υγεία των παιδιών που μεγαλώνουν σε ομόφυλες οικογένειες ίσως θα έπρεπε να γνωρίζουν ότι η έκθεση των παιδιών αυτών σε προκατάληψη, κοινωνική απόρριψη ή διακρίσεις επηρεάζει τον συγκεκριμένο πληθυσμό αυξάνοντας το άγχος και την κατάθλιψη. Η προσωπική γνωριμία ή επαφή με ομόφυλες οικογένειες συνδέεται με πιο θετικές στάσεις.

Ο νόμος του 2024 δεν θεσπίζει – κατά τη γνώμη μου, αδικαιολόγητα – δικαίωμα πρόσβασης των ομόφυλων ζευγαριών στην ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή ή στην παρένθετη κύηση. Θεσπίζει τον πολιτικό γάμο και, ως συνέπεια της εξίσωσης των συζύγων απέναντι στα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις τους, επεκτείνει και τη δυνατότητα κοινής υιοθεσίας.

Οι νόμοι μπορούν να ανοίξουν τον δρόμο προς την ισότητα, δεν μπορούν όμως να αλλάξουν από μόνοι τους τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε. Αυτό απαιτεί γνώση, δηλαδή σοβαρή και αμερόληπτη πληροφόρηση, προσωπική επαφή και χρόνο. Ίσως, τελικά, το ουσιαστικό ερώτημα να μην είναι αν μπορούν δύο άνθρωποι του ίδιου φύλου να μεγαλώσουν ένα παιδί – η έρευνα έχει ήδη απαντήσει σε αυτό – αλλά αν εμείς είμαστε έτοιμοι να το αποδεχθούμε. Με άλλα λόγια, να αποδεχθούμε ότι οι κοινωνίες μας μεταβάλλονται με ραγδαίο ρυθμό, νομοτελειακά κατά κάποιον τρόπο, να αξιολογήσουμε τις μεταβολές αυτές και να ανοιχτούμε στον κόσμο που ανοίγεται μπροστά μας. Κάποιοι με επιφυλάξεις, ενδεχομένως, αυτό είναι αναπόφευκτο. Χωρίς προκαταλήψεις, όμως.