Γιατί η αβεβαιότητα της εποχής δυσκολεύει τον σχεδιασμό ζωής; Τι λένε ψυχολόγοι και έρευνες για το μέλλον και την ελπίδα.
Τα νέα πια σπανίως είναι καλά. Οι ειδήσεις, είτε οι τηλεοπτικές είτε οι διαδικτυακές, αφορούν μια πληθώρα θεμάτων τα οποία φαίνεται να καλύπτουν όλο το εύρος και φάσμα του απαίσιου, του απεχθούς, του δυσοίωνου και του απελπιστικού. Μέχρι και μια 17χρονη μαθήτριά μου με ρώτησε πριν λίγες μέρες «τι γίνεται με αυτόν τον Έπστιν;», κάτι το οποίο με ξάφνιασε καθότι δεν συνηθίζουμε να συζητάμε τέτοιου είδους δρώμενα. Παρ’ όλα αυτά χάρηκα που είχε διαβάσει αρκετά για να ασχοληθεί με το θέμα και της απάντησα με όσα ήξερα έχοντας διαβάσει άρθρα, δει ντοκιμαντέρ και παρακολουθώντας όλα όσα λέγονται κυρίως στον διεθνή Τύπο.
Δεν ξέρω τι ιδέα έχουν για το μέλλον τους τα παιδιά αυτής της ηλικίας στις μέρες μας. Σε μεγάλο βαθμό ίσως το νεαρό της ηλικίας τους και η απειρία ζωής, όπως και η άγνοια όσον αφορά στις συνέπειες κάποιων πραγμάτων, να μην τους επιτρέπει ακόμα να νιώσουν απελπισία ή φόβο. Οι λίγο γηραιότερες γενιές όμως το έχουν σίγουρα νιώσει. Αυτοί που πλησιάζουν σιγά-σιγά τα 30 (και άνω), και βλέπουν και ακούνε και διαβάζουν τι συμβαίνει γύρω τους, σε παγκόσμιο επίπεδο, έχουν αρχίσει να νιώθουν ρίγη να τους διαπερνάνε.
Αυτό λένε και οι έρευνες, όχι ότι πάμε κατά διαόλου -γι’ αυτό δεν χρειαζόμαστε έρευνες-, αλλά ότι το να οραματιστούμε το μέλλον έχει γίνει ακραία πιο δύσκολο τα τελευταία χρόνια.
Η πολυκρίση και η επίδρασή της στη ζωή των νέων
Η Τερέζα ΜακΦέιλ γράφει στον Guardian ότι ζούμε σε μια περίοδο «πολυκρίσης» (polycrisis) και αν αισθανόμαστε εγκλωβισμένοι, λέει, να ξέρουμε ότι δεν είμαστε μόνοι. Δεν είναι και το πιο αισιόδοξο μήνυμα, αλλά εντάξει. Όπως λέει και το αγγλικό ρητό «misery loves company» (η μιζέρια αγαπά την παρέα), οπότε μπορούμε να μαζευτούμε πολλοί μαζί και να χάσουμε την ελπίδα μας παρέα ― θα ονομάσουμε την ομάδα «Συλλογική Απελπισία».
Ο Δρ Στιβ Χίμελσταϊν, κλινικός ψυχολόγος στη Νέα Υόρκη, ο οποίος ασκεί το επάγγελμα εδώ και σχεδόν 50 χρόνια, μίλησε στη ΜακΦέιλ και της είπε ότι όλο και περισσότεροι ασθενείς του δεν αισθάνονται καλά με τη ζωή τους, δεν κάνουν σχέδια και δεν ανυπομονούν για τίποτα.
«Από άποψη εξέλιξης, δεν είμαστε σχεδιασμένοι να σκεφτόμαστε ένα πολύ μακρινό μέλλον,» είπε ο Δρ Χαλ Χέρσφιλντ, ψυχολόγος και καθηγητής μάρκετινγκ και συμπεριφορικής λήψης αποφάσεων (behavioral decision-making) στο UCLA, ο οποίος μελετά πώς οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον χρόνο και πώς αυτό επηρεάζει τα συναισθήματα και τις συμπεριφορές μας. Στην πραγματικότητα, δεν σκεφτόμαστε πραγματικά το μέλλον μας, αλλά το θυμόμαστε. «Όταν ονειροπολούμε ή οραματιζόμαστε τον εαυτό μας σε μεταγενέστερο στάδιο, ουσιαστικά δημιουργούμε μια ανάμνηση. Στη συνέχεια, χρησιμοποιούμε αυτές τις αναμνήσεις για να κατασκευάσουμε τις ιδέες μας για το μέλλον. Αυτή η διαδικασία ονομάζεται «επεισοδιακή σκέψη για το μέλλον» και υποστηρίζει τη λήψη αποφάσεων, τη συναισθηματική ρύθμιση και την ικανότητά μας να σχεδιάζουμε».
Το πρόβλημα όμως, στη δική μας περίπτωση, είναι το γεγονός ότι σε αντίθεση με άλλες εποχές όπου υπήρχε μία μεγάλη απειλή, τώρα φαίνεται να βαλλόμεθα πανταχόθεν. Μερικές από τις απειλές που ονοματίζει είναι η γενικότερη αίσθηση αβεβαιότητας, η ανασφάλεια όσον αφορά την υγεία και την εργασία (κυρίως λόγω ΤΝ), γεωπολιτικές αναταράξεις, η πολιτική κατάσταση στις ΗΠΑ, και η ανησυχία για το περιβάλλον. Δεδομένου, λοιπόν, ότι υπάρχει τόση αβεβαιότητα για τόσους διαφορετικούς τομείς, δημιουργείται μια δυσκολία ή και ανικανότητα να φανταστούμε τον εαυτό μας σε ένα μελλοντικό στάδιο ζωής.
Το μεγαλύτερο όμως πρόβλημα ίσως να είναι ότι στη σκέψη ότι το μέλλον είναι αβέβαιο, δεν μειώνεται και φθείρεται μόνο η ελπίδα ή η διαμόρφωση του μέλλοντος, αλλά και το συναίσθημα ότι η ζωή έχει νόημα.
Η αλήθεια είναι ότι εάν αυτή τη στιγμή, ως νέος άνθρωπος, με όλη σου τη ζωή μπροστά, μπεις στο διαδίκτυο και ανοίξεις δύο ή τρία φερέγγυα μέσα ενημέρωσης, θα χάσεις κάθε ελπίδα. Τα επαγγέλματα που μέχρι πριν λίγα χρόνια φαίνονταν να είναι τα επαγγέλματα του μέλλοντος, π.χ. προγραμματιστής, τώρα φαίνεται να είναι ένα αδιέξοδο δεδομένης της ραγδαίας εξέλιξης της ΤΝ. Είναι πλέον σχεδόν αδύνατον να φανταστεί κανείς μεταξύ των ηλικιών 20-40 να αγοράσει ένα σπίτι με έναν ή και δύο συμβατικούς μισθούς. Ο επαγγελματικός προσανατολισμός, ιδιαίτερα, φαίνεται σχεδόν αστείος εάν δεν έχεις μια δόση αναισθησίας ή υπέρμετρης αισιοδοξίας.
Ελπίζουμε σιωπηλά και υποσυνείδητα ότι όλα θα πάνε καλύτερα, γιατί στην καθημερινότητά μας δεν μπορούμε να κάνουμε αλλιώς. Δεν μπορούμε να μην πάμε στη δουλειά, ή να σηκώσουμε τα χέρια ψηλά και να περιμένουμε το τέλος ―ποιο απ’ όλα;― να έρθει. Σχεδιάζουμε όμως; Οραματιζόμαστε; Μπορούμε να τοποθετήσουμε τον εαυτό μας σε ένα μέλλον που δεν είναι σκοτεινό;
Τρόποι διαχείρισης και μικρά βήματα για το μέλλον
Την περίοδο της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα, ο Δρ Ντάνιελ Νάιτ, ανθρωπολόγος στο Πανεπιστήμιο St Andrews, είχε κάνει μια έρευνα για το πώς οι άνθρωποι αντιμετώπισαν μια παρατεταμένη πολυκρίση
«Η Ελλάδα είχε μια μεταναστευτική κρίση, μια ενεργειακή κρίση, μια οικονομική κρίση», είπε ο Νάιτ. «Δούλευα με ανθρώπους που γεννήθηκαν στις δεκαετίες του 1980 και του 1990, οι οποίοι γεννήθηκαν μέσα σε ιστορίες για τη νεωτερικότητα και την πρόοδο και μια πολύ καπιταλιστική ιδέα της συσσώρευσης. Και σχεδόν από τη μια μέρα στην άλλη, όλα αυτά αφαιρέθηκαν».
Ο ένας τρόπος διαχείρισης τότε ήταν να συγκρίνουν οι άνθρωποι τη ζωή τους με αυτή την περίοδο του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου, πιστεύοντας ότι ανεξάρτητα από το τι συνέβαινε, αυτή ήταν μια κρίση που μπορούσε να ξεπεραστεί και τα καλύτερα θα έρχονταν. Ο δεύτερος τρόπος διαχείρισης της κρίσης αυτής ήταν να περιορίσουν το οποιοδήποτε όραμα και να κάνουν πιο βραχυπρόθεσμα όνειρα, εστιάζοντας περισσότερο στο τώρα, στο σήμερα, και στους ανθρώπους δίπλα τους. Και αυτό φαίνεται να ήταν κάτι που έγινε και σε άλλες χώρες.
Ο Νάιτ είναι αισιόδοξος και ισχυρίζεται ότι θα ήταν ανόητο εκ μέρους μας να σταματήσουμε να σχεδιάζουμε. Ότι έχουν ξαναϋπάρξει τέτοιες περίοδοι στην ιστορία της ανθρωπότητας και δεν είμαστε οι πρώτοι που βιώνουμε μια τέτοια κρίση. Η φύση των προβλημάτων μας μπορεί να διαφέρει, αλλά υπάρχει ελπίδα και είναι στο χέρι μας να επιλέξουμε τι είδους μέλλον θέλουμε ― και αυτή την επιλογή την πραγματοποιούμε σιγά-σιγά με τις πράξεις μας και τις αποφάσεις μας σήμερα.
Το κατά πόσο αυτό σαν αντιμετώπιση είναι εξιδανικευμένη, φαντασιόπληκτη ή ρεαλιστική είναι στην αντίληψη του καθενός. Ωστόσο, η αλήθεια είναι ότι η λύση δεν μπορεί και δεν πρέπει να βρίσκεται στην απελπισία ή την απαισιοδοξία. Το κατά πόσο εμείς μπορούμε να επιλέξουμε το μέλλον μας είναι σε ένα βαθμό αμφίβολο, αλλά από μια άλλη οπτική φαίνεται και απολύτως ορθό και συνετό. Αν μη τι άλλο, όμως, τα βραχυπρόθεσμα σχέδια και το να «επιλέξουμε» τους ανθρώπους δίπλα μας για να εμπλουτίσουμε το τώρα μας, είναι πάντα μια καλή ιδέα και κάτι που ποτέ δεν πρόκειται μετανιώσουμε.
13°
