Σαλαμίνα: Το Σπήλαιο του Ευριπίδη μετά τη φωτιά και η πρόληψη που σώζει έναν αρχαιολογικό χώρο
Τον περασμένο Μάιο επισκέφθηκα το Σπήλαιο του Ευριπίδη, στη νότια άκρη της Σαλαμίνας. Έναν χώρο για τον οποίο ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γιάννος Λώλος και η συνεργάτιδά του Χριστίνα Μαραμπέα έχουν αφιερώσει χρόνια έρευνας, ανασκαφών, μελέτης και επίμονης προσπάθειας.
Όσοι έχουν παρακολουθήσει τη δουλειά του Γιάννου Λώλου στη Σαλαμίνα γνωρίζουν ότι πίσω από το Σπήλαιο του Ευριπίδη, το Ιερό του Διονύσου αλλά και τη μυκηναϊκή ακρόπολη στα Κανάκια δεν βρίσκονται απλώς σημαντικές αρχαιολογικές ανακαλύψεις. Βρίσκονται δεκαετίες δουλειάς και μια βαθιά αγάπη για τον τόπο.
Καθώς πλησιάζαμε στην περιοχή των Περιστερίων, και στη συνέχεια στο σημείο όπου αφήναμε τα αυτοκίνητα για να συνεχίσουμε με τα πόδια προς το Σπήλαιο, είχα παρατηρήσει σε αρκετά σημεία σκουπίδια, ξερά χόρτα και εκτάσεις που μου έδιναν την αίσθηση ότι ήταν ιδιαίτερα ευάλωτες σε μια πυρκαγιά. Θυμάμαι μάλιστα να σκέφτομαι: αν κάποια στιγμή ξεσπούσε φωτιά εδώ, η κατάσταση θα μπορούσε να ξεφύγει. Δεν ήξερα τότε πόσο σύντομα αυτή η σκέψη θα γινόταν πραγματικότητα.
Κι όμως, μέσα σε αυτή την καταστροφή υπάρχει και μια μικρή, πολύ σημαντική παρηγοριά.
Το Ιερό του Διονύσου και το άνδηρο του Σπηλαίου έμειναν ανέπαφα. Και αυτό δεν ήταν απλώς θέμα τύχης. Όπως μου εξήγησε ο καθηγητής Λώλος, η φροντίδα του χώρου είναι μια διαρκής υπόθεση. Ο ίδιος και η συνεργάτιδά του φροντίζουν κάθε χρόνο, με δική τους πρωτοβουλία, να απομακρύνεται η πυκνή βλάστηση και φέτος είχαν ήδη πραγματοποιήσει δύο καθαρισμούς. Κλάδευαν και περιποιούνταν τα δένδρα όσο ήταν δυνατόν, ενώ είχαν δώσει την ίδια προσοχή και στις περιοχές όπου έγιναν πρόσφατα έργα, όπως η τοποθέτηση των κουπαστών. Μια δουλειά που συνεχίζεται πέρα από την ανασκαφή και την επιστημονική μελέτη, με μικρές και μεγαλύτερες παρεμβάσεις πρόληψης που μπορεί να περνούν απαρατήρητες όταν όλα είναι καλά, αλλά αποδεικνύονται πολύτιμες όταν έρθει μια δύσκολη στιγμή.
Φυσικά, υπάρχουν φωτιές που, με τους ισχυρούς ανέμους και τις ακραίες συνθήκες, ξεπερνούν κάθε ανθρώπινη προσπάθεια. Δεν μπορούμε να ελέγξουμε τη φύση. Μπορούμε όμως να περιορίσουμε κάποιους από τους κινδύνους: με πρόληψη, με καθαρισμούς, με μέριμνα, με παρουσία.
Άλλωστε, δεν είναι η πρώτη φορά που ένας σημαντικός αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται αντιμέτωπος με μια απειλή φωτιάς. Το 2007, μέσα στις καταστροφικές πυρκαγιές που έπληξαν την Πελοπόννησο, η φωτιά έφτασε επικίνδυνα κοντά στην Αρχαία Ολυμπία. Ο αρχαιολογικός χώρος και το Μουσείο κινδύνευσαν σοβαρά και χρειάστηκε μεγάλη και συντονισμένη προσπάθεια για να προστατευθούν. Η Ολυμπία σώθηκε τότε, αλλά εκείνες οι εικόνες έμειναν ως μια οδυνηρή υπενθύμιση ότι ακόμη και οι σημαντικότεροι αρχαιολογικοί χώροι δεν είναι άτρωτοι.
Η σκέψη αυτή επιστρέφει τώρα, αναπόφευκτα, στη Σαλαμίνα και στο Σπήλαιο του Ευριπίδη. Γιατί και εδώ εύλογα γεννιέται ένα ερώτημα που δύσκολα μπορεί κανείς να αποφύγει:
Το Σπήλαιο του Ευριπίδη επισκέπτονται καθημερινά πολλοί άνθρωποι. Όσο σημαντικό είναι να μπορεί κάποιος να προσεγγίσει και να γνωρίσει έναν τέτοιο χώρο, άλλο τόσο σημαντικό είναι να υπάρχει η στοιχειώδης μέριμνα ώστε αυτή η πρόσβαση να μην μετατρέπεται σε πρόσθετο κίνδυνο. Μια απροσεξία, ένας άνθρωπος που δεν θα σκεφτεί τις συνέπειες μιας πράξης του, μια βλάβη σε κάποια υποδομή, σε συνδυασμό με ένα ξερό και ευάλωτο περιβάλλον, μπορεί να έχουν ολέθριες συνέπειες.
Η προστασία ενός τόσο σημαντικού αρχαιολογικού χώρου χρειάζεται, επομένως, σταθερή και οργανωμένη μέριμνα: πρόληψη, καθαρισμό, προστασία και, όσο είναι δυνατόν, παρουσία και φύλαξη. Όχι μόνο για τα αρχαία κατάλοιπα που βρίσκονται εκεί, αλλά για ένα κομμάτι της ιστορίας μας που δεν μπορεί να αντικατασταθεί.
Οι φωτογραφίες πριν και μετά τη φωτιά ίσως δεν χρειάζονται πολλά λόγια. Μιλάνε από μόνες τους.
Μένει μόνο η σκέψη ότι η πολιτιστική μας κληρονομιά δεν είναι κάτι μακρινό και άφθαρτο. Είναι εκεί, μέσα στο τοπίο, εκτεθειμένη στους ανθρώπους, στις καιρικές συνθήκες, στην τύχη και στην αμέλειά μας. Και ίσως γι’ αυτό η φροντίδα της να μην μπορεί να περιμένει την επόμενη φωτιά.
17°
