Fish Guide: Ένας οδηγός επιβίωσης για τα ψάρια που τρώμε και τις θάλασσες που αδειάζουν

Η Μεσόγειος είναι μία από τις πιο υπεραλιευμένες θάλασσες του κόσμου, τα ξενικά είδη πολλαπλασιάζονται και οι καταναλωτές συχνά αγνοούν αν το ψάρι που αγοράζουν έχει προλάβει καν να αναπαραχθεί.

Η συζήτηση για τα ψάρια συνήθως αρχίζει από τη γεύση και τελειώνει στην τιμή. Ο Μιχάλης Μαργαρίτης θέλει να προσθέσει μερικές ακόμη παραμέτρους: την αναπαραγωγή, τη βιοποικιλότητα, την κλιματική αλλαγή και την κατάσταση των θαλάσσιων οικοσυστημάτων.

Ως υπεύθυνος θεμάτων αλιείας της WWF Ελλάς, συμμετείχε στη δημιουργία του ανανεωμένου Fish Guide, ενός οδηγού που φιλοδοξεί να βοηθήσει τους καταναλωτές να επιλέγουν πιο υπεύθυνα ψάρια και θαλασσινά.

Ο οδηγός είναι ακριβώς ό,τι λέει ο τίτλος του. «Ένας οδηγός όπου ο επισκέπτης θα μάθει πώς να επιλέγει σωστά και υπεύθυνα και για το δικό του καλό και για το καλό του περιβάλλοντος και για το καλό της τσέπης του». Πρόκειται για ένα εργαλείο με πληροφορίες για πάνω από 100 είδη, χωρισμένα σε μεσογειακά, ξενικά, εισαγόμενα και υδατοκαλλιέργειας.

Μπαίνοντας στο κάθε είδος, ο χρήστης βρίσκει πού υπάρχει, πώς ψαρεύεται, την περίοδο αναπαραγωγής του, το ελάχιστο επιτρεπόμενο μέγεθος –«ή αλλιώς, ελάχιστο μήκος αναφοράς για διατήρηση, το MCRS»– αλλά και το μήκος που προτείνει η ίδια η WWF Ελλάς σε συνεργασία με επιστήμονες, στην προκειμένη περίπτωση το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Πιο κάτω, υπάρχει το διατροφικό προφίλ του κάθε ψαριού, με όση πληροφορία υπάρχει από τις σχετικές μελέτες.

Πίσω από το εργαλείο υπάρχει μια κατάσταση που ο κ. Μαργαρίτης δεν ωραιοποιεί. «Η Μεσόγειος είναι από τις πιο υπεραλιευμένες θάλασσες», μια περιοχή που κατοικείται από αρχαιοτάτων χρόνων, δέχεται πάρα πολλές πιέσεις και έχει μειωμένα ιχθυοαποθέματα.

Ο σημαντικότερος παράγοντας είναι η υπεραλίευση: «Το 58% των αξιολογημένων ιχθυοαποθεμάτων αλιεύονται πάνω από το ανώτερο βιολογικό όριο». Ακολουθούν οι μη βιώσιμες πρακτικές αλιείας, η κλιματική κρίση και η άνοδος της θερμοκρασίας της θάλασσας, η είσοδος των ξενικών ειδών, η καταστροφή σημαντικών οικοτόπων όπως οι λειμώνες Ποσειδωνίας και η κακή ή ανύπαρκτη διαχείριση. «Όταν δεν υπάρχει διαχείριση ή γίνεται κακή διαχείριση, καταλαβαίνουμε ότι είναι πολύ δύσκολο να αναστραφεί μια μείωση, αν έχει ήδη συμβεί. Πριν από 50 χρόνια η κατά κεφαλήν κατανάλωση ήταν στο μισό από ό,τι τώρα, σε παγκόσμιο επίπεδο».

Ο καταναλωτής, στον οποίο απευθύνεται ο οδηγός, επιλέγει συνήθως με βάση την τιμή και τη γεύση. Έρευνα που έκανε η WWF Ελλάς με τη Metron Analysis το επιβεβαιώνει, λέει ο κ. Μαργαρίτης, αλλά αναδεικνύει και κάτι ακόμη: «Οι μεγαλύτερες ηλικίες, άνω των 65, τρώνε πολύ περισσότερο ψάρι από ό,τι οι νεαρότεροι. Ενώ και οι νέοι γνωρίζουν ότι το ψάρι κάνει καλό στον οργανισμό μας, δεν το επιλέγουν».
Οι λόγοι είναι οικονομικοί, αλλά και κοινωνικοί. «Πολλοί καταναλωτές δεν θέλουν να μυρίσει το σπίτι τους ψάρι. Δεν είναι όπως ήταν πριν 30-40 χρόνια που το έβαζες στο τηγάνι μέσα στο σπίτι και δεν είχες πρόβλημα αν θα μυρίσει. Τώρα το σκέφτονται δυο και τρεις φορές».

Προσοχή στο μήκος

Ως προς το τι πρέπει να έχει στο μυαλό του κανείς πριν αγοράσει ή παραγγείλει, ο Μιχάλης Μαργαρίτης βάζει πρώτο το μέγεθος και την εποχικότητα. «Καλό θα ήταν να μην αγοράζουμε ψάρι το οποίο αναπαράγεται αυτή την περίοδο. Δεν αγοράζουμε γόνο, άρα προσέχουμε το μήκος», λέει, και γι’ αυτό ο οδηγός δείχνει το μήκος στο οποίο το κάθε είδος έχει αναπαραχθεί τουλάχιστον μία φορά. Ακολουθεί η φρεσκάδα, που παραδέχεται ότι είναι δύσκολο να την κρίνει ο μέσος καταναλωτής: «Γι' αυτό προσπαθούμε να υπάρχει μια σχέση με τους ψαράδες, να αγοράζουμε από ψαράδες, από ιχθυοπώλη, ώστε να υπάρχει αυτή η εμπιστοσύνη». Και τρίτο, το διατροφικό προφίλ. Όποιος θέλει περισσότερα Ωμέγα-3 και Ωμέγα-6 λιπαρά οξέα μπορεί να επιλέξει τα αντίστοιχα είδη μέσα από τον οδηγό. Το ζητούμενο είναι η ποικιλία: «Το να εστιάσουμε σε ένα είδος ψαριού δεν είναι το σωστό. Πρέπει να υπάρχει αυτή η ποικιλία».

Στο ζήτημα του γόνου γίνεται κατηγορηματικός. Δεν έχει στοιχεία για το πόσο συχνά καταναλώνονται στην Ελλάδα ψάρια που δεν έχουν προλάβει να αναπαραχθούν, αλλά η εικόνα έχει αλλάξει: «Παλαιότερα ήταν πολύ πιο έντονο το φαινόμενο να πας καλοκαίρι σε μια ταβέρνα και να δεις στον κατάλογο γόνο τηγανητό. Πλέον, όσο περνάνε τα χρόνια, αυτό έχει μειωθεί». Ο στόχος είναι ένας: «Το θέμα είναι αυτό να εξαλειφθεί, να μην υπάρχει. Δεν θέλουμε να υπάρχει γόνος πάνω στο τραπέζι μας».

Ένα μεγάλο κεφάλαιο του ανανεωμένου οδηγού αφορά τα ξενικά είδη, που έχουν ξεπεράσει τα 240 στις ελληνικές θάλασσες. «Είναι ένα σημαντικό πρόβλημα που υπάρχει λόγω της κλιματικής αλλαγής και της ανόδου της θερμοκρασίας της θάλασσας», εξηγεί. «Ο βασικός δίαυλος εισόδου τους είναι η διώρυγα του Σουέζ – ο τρόπος με τον οποίο εισέρχονται ξενικά είδη από την Ερυθρά Θάλασσα στη Μεσόγειο». Βρίσκουν θερμό νερό, δεν έχουν θηρευτές, εξαπλώνονται. Οι επιπτώσεις είναι κατ’ αρχάς οικολογικές, μέσα από τον ανταγωνισμό με τα ντόπια είδη για τροφή και χώρο: «Επειδή αυτά δεν έχουν θηρευτές, εκτοπίζουν τα γηγενή, τα ντόπια είδη, και επικρατούν τα ξενικά».

Φέρνει δύο παραδείγματα ζευγαριών, του Γερμανού με τη σάλπα και του λεοντόψαρου με τον σκορπιό. Υπάρχουν όμως και επιπτώσεις στην αλιεία, με ζημιές στα αλιευτικά εργαλεία και μείωση στο εισόδημα των αλιέων, αλλά και στον τουρισμό. Ο λαγοκέφαλος, για τον οποίο μιλάμε όλοι τελευταία είναι «ένα είδος μη βρώσιμο, δεν μπορούμε να το καταναλώσουμε γιατί έχει υψηλή ποσότητα τετροδοτοξίνης», λέει και προσθέτει ότι σε περιοχές της νότιας Ελλάδας, στην Κρήτη και στα Δωδεκάνησα, έχουν αναφερθεί επιθέσεις σε λουόμενους, με πολύ δυνατό δάγκωμα στο πόδι.

Δύο ευρήματα-σοκ

Η ίδια η λέξη «ξενικά», ωστόσο, κουβαλάει ένα στίγμα που φάνηκε στην έρευνα. «Αυτό ήταν το πρώτο σοκ της έρευνας. Το δεύτερο σοκ ήταν ότι έχουν συνδέσει τη λέξη ξενικά με κάτι πάρα πολύ κακό που δεν τρώγεται». Εδώ μπαίνει το διπλό μήνυμα του οδηγού: να ενημερώσει για τα είδη που απαγορεύεται να φτάσουν στο πιάτο, όπως ο λαγοκέφαλος, αλλά και για εκείνα που αξίζει να μπουν σε αυτό. «Κάθε τέτοια εμφάνιση προκαλεί κάποιες επιπτώσεις, κάποια προκλήσεις, αλλά έχει και κάποιες ευκαιρίες». Καταναλώνοντας τα βρώσιμα ξενικά, ο κόσμος έχει διατροφικά οφέλη και ταυτόχρονα μειώνει τον πληθυσμό τους, άρα και τον ανταγωνισμό με τα ντόπια είδη.

Στις υδατοκαλλιέργειες, σημειώνει πως «αν γίνονται σωστά και με υπεύθυνο τρόπο, αποτελούν μέρος της λύσης». Γι΄ αυτό ο οδηγός προτείνει την επιλογή μονάδων με πιστοποίηση. Και θυμίζει τη θέση της χώρας: «Η Ελλάδα είναι η νούμερο ένα στην εξαγωγή ιχθυοκαλλιέργειας σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Νομίζω τα πάμε καλά σε αυτό το κομμάτι, αλλά πρέπει να είμαστε σίγουροι ότι προμηθευόμαστε από υπεύθυνες μονάδες».

Στο τέλος, μία προσωπική ερώτηση: τι θα παράγγελνε και τι θα απέφευγε ο ίδιος σε μια ψαροταβέρνα. «Σίγουρα θα απέφευγα τον ξιφία. Είναι ένα είδος εκπληκτικό, δεν θα διαφωνήσω, νόστιμο, αλλά ο πληθυσμός του δέχεται τρομερές πιέσεις, άρα δεν το βάζουμε στο πιάτο μας». Αντ’ αυτού θα διάλεγε σκάρο, «πολύ ιδιαίτερο φυτοφάγο ψάρι, άρα πολύ χαμηλά στην τροφική μας αλυσίδα», έναν αγριόγαβρο που είναι ξενικό είδος, ή θα δοκίμαζε ένα από τα τρία ξενικά μπαρμπούνια για να δει τη σχέση τους με το μεσογειακό, «που όντως είναι πάρα πολύ καλό».

Τι θα δείτε στη λίστα Fish Guide

«Μπαίνοντας μέσα, έχει την ευκαιρία να δει ο κόσμος το Top 10 σε κάθε κατηγορία. Το Top 10 για τις πρωτεΐνες, ποια ψάρια μας δίνουν την περισσότερη πρωτεΐνη, ποια το Ωμέγα-3, ποια το Ωμέγα-6. Είναι ένα εργαλείο που το σκεφτήκαμε έτσι γιατί αυτό θέλαμε και εμείς ως καταναλωτές. Για όποιον τον ενδιαφέρει να μάθει για τα διατροφικά, είναι πολύ σημαντικό εργαλείο».