Οργανωμένο έγκλημα - εμπόριο ανθρώπων: Η αναζωπύρωση του «διαδρόμου» Λιβύης - Κρήτης

Δεν έχουν περάσει πολλές ημέρες από τα μέσα Απριλίου όταν σκάφη του Ελληνικού Λιμενικού Σώματος έσπευσαν στη θάλασσα της νότιας Κρήτης για να σώσουν μετανάστες που πνίγονταν σε πλαστικές βάρκες. Ενώ οι καιρικές συνθήκες εκείνες τις ημέρες ήταν καλές, ξαφνικά ο καιρός γύρισε και μοιραία σήμανε συναγερμός.

Έκρηξη μεταναστευτικών ροών στη θαλάσσια διαδρομή Λιβύης - Κρήτης

Τριακόσιοι σε 48 ώρες

Τα οργανωμένα κυκλώματα εμπορίας και μεταφοράς μεταναστών βρήκαν τον τρόπο και ειδοποίησαν τις αρχές. Στα τραπέζια των συσκέψεων, όμως, και στα γραφεία των επιτελών υπάρχουν εδώ και περισσότερο από δύο μήνες αναφορές ξένων υπηρεσιών, ανάμεσά τους και της Europol, που προειδοποιούν για τη δυναμική επαναλειτουργία της θαλάσσιας διαδρομής Ανατολικής Λιβύης - Κρήτης. Μια διαδρομή που βρισκόταν σε αδράνεια εδώ και καιρό. Μέσα σε μόλις 48 ώρες οι ελληνικές αρχές διέσωσαν περισσότερους από 300 μετανάστες στα ανοιχτά της Κρήτης.

Από 815 σε 25.000: οι αριθμοί σοκάρουν

Η εικόνα που έχουν σχηματίσει οι ευρωπαϊκές Αρχές που συλλέγουν και επεξεργάζονται δεδομένα, δεν είναι ενθαρρυντική: Περισσότεροι από 25.000 άνθρωποι επιχείρησαν να κάνουν αυτό το ταξίδι μέσα στο 2025, ποσοστό που αποτελεί δραματική αύξηση σε σχέση με τους 5.161 που κατέφθασαν το 2024 και μόλις 815 το 2023. Κι ενώ τα νούμερα ήδη σοκάρουν, τα πρώτα στοιχεία του 2026 υποδηλώνουν περαιτέρω αύξηση, με υπαρκτή την πιθανότητα μιας ακόμα μεγάλης έκρηξης που σε μεγάλο βαθμό οφείλεται στις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή αλλά και στη συνεχιζόμενη δικτατορία στη Λιβύη καθώς και τον ασίγαστο εμφύλιο πόλεμο. Σε όλο αυτό το ανησυχητικό σκηνικό θα πρέπει να υπολογίσει κανείς και την υβριδική χρήση του μεταναστευτικού από την ηγεσία του Κρεμλίνου με σκοπό την πρόκληση όσο το δυνατόν μεγαλύτερης αναταραχής και αποσταθεροποίησης στο εσωτερικό ευρωπαϊκών χωρών.

Η διαδρομή μεταξύ ανατολικής Λιβύης και Ελλάδας δεν είναι εντελώς καινούργια. Πριν από την «επανάσταση» στη Λιβύη το 2011, μικρότερα αλλά όχι ελέγξιμα δίκτυα λαθρεμπόρων οργάνωναν τακτικές αναχωρήσεις. Ωστόσο, για χρόνια το κέντρο βάρους της λαθραίας μετακίνησης βρισκόταν στη δυτική ακτή, κοντά στα Πελαγονήσια της Ιταλίας.

Η βαριά σκιά της Πύλου

Η αλλαγή άρχισε να διαγράφεται από τα μέσα του 2022. Τον Ιούνιο του 2023, ένα σκάφος βυθίστηκε ανοιχτά της Ελλάδας με αποτέλεσμα τον θάνατο άνω των 600 ανθρώπων, γεγονός που αύξησε σημαντικά τη διεθνή ορατότητα της κατάστασης. Ήταν η ιστορία με το μεγάλο ναυάγιο στα διεθνή ύδατα ανοιχτά της Πύλου, που χαρακτηρίστηκε μία από τις μεγαλύτερες θαλάσσιες τραγωδίες του αιώνα. Η Ελλάδα δεν έχει καταδικαστεί μέχρι στιγμής από κάποιο διεθνές δικαστήριο για το συγκεκριμένο ναυάγιο αλλά δεν είναι απίθανο να συμβεί κάτι τέτοιο στο άμεσο μέλλον. Έχουν ασκηθεί διώξεις εναντίον 17 στελεχών του Λιμενικού Σώματος σχετικά με τις ευθύνες τους στην τραγωδία ενώ ο Συνήγορος του Πολίτη έχει δημοσιεύσει πόρισμα που συνιστά πειθαρχικές διώξεις κατά οκτώ αξιωματικών του Λιμενικού. Τότε, οι ελληνικές αρχές είχαν αρχικά συλλάβει 9 επιζώντες κατηγορώντας τους ως διακινητές. Τον Μάιο του 2024, το Τριμελές Εφετείο Κακουργημάτων Καλαμάτας έκρινε ότι είναι αναρμόδιο να δικάσει την υπόθεση (καθώς το ναυάγιο έγινε σε διεθνή ύδατα) και οι κατηγορούμενοι αφέθηκαν ελεύθεροι. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ένα σημαντικό πλήθος επιζώντων έχει καταθέσει μηνύσεις ενώπιον του Ναυτοδικείου Πειραιά ζητώντας απόδοση ευθυνών, ενώ παράλληλα διεθνείς οργανισμοί (όπως το Human Rights Watch και η Amnesty International) εξακολουθούν να πιέζουν για πλήρη διαλεύκανση των συνθηκών του ναυαγίου.

Όλο το εγκληματικό σύστημα που έριξε τις τιμές

Πίσω, όμως, από τα στατιστικά κρύβεται ένα άκρως εξελιγμένο —και διαρκώς επεκτεινόμενο— κομμάτι του διεθνούς οργανωμένου εγκλήματος. Σημαντικό μέρος της λαθραίας διακίνησης ανθρώπων στην ανατολική Λιβύη συνδέεται, σύμφωνα με πληροφορίες, με έναν μικρό αριθμό οικογενειών με μακρά ιστορία εμπορίας αγαθών, οχημάτων και ναρκωτικών, που στράφηκαν προς τη μεταφορά μεταναστών λόγω της υψηλής κερδοφορίας και του χαμηλού κινδύνου.

Ο ανταγωνισμός μεταξύ αυτών των δικτύων έχει οδηγήσει στην εξής παραδοξότητα, όπως περιγράφεται στις εκθέσεις των διεθνών διωκτικών φορέων: στην κατακόρυφη πτώση των τιμών. Το 2024, μετανάστες που ρωτήθηκαν δήλωσαν ότι πλήρωσαν μεταξύ 2.100 και 3.500 ευρώ ανά άτομο. Τον Απρίλιο του 2026, οι ελληνικές αρχές ανέφεραν τιμές από 340 έως 1.450 ευρώ. Μια εξέλιξη που κάνει το ταξίδι «προσιτό» για περισσότερους — και ακόμη πιο επικερδές για τα εγκληματικά δίκτυα. Αυτό ανακυκλώνει με ταχύτατους ρυθμούς την είσοδο στις εγκληματικές δραστηριότητες ολοένα και περισσότερων ομάδων και ανθρώπων. Όλο μαζί δημιουργεί μια νέα ακόμα πιο πολύπλοκη και εξαπλωμένη διαστρωμάτωση του οργανωμένου εγκλήματος.

Το αποτύπωμα αυτών των δραστηριοτήτων στην ανατολική Λιβύη γίνεται ολοένα πιο έντονο. Ενώ τα σκάφη προηγουμένως «φόρτωναν» κυρίως από Αίγυπτο, τώρα ανοίγουν διαρκώς και λειτουργούν νέοι τοπικοί «σταθμοί μεταφόρτωσης», κάτι σαν παραρτήματα που είναι διασκορπισμένα σε πάρα πολλά σημεία, δύσκολα στον εντοπισμό τους ακόμα και από τις πιο σύγχρονες δορυφορικές τεχνολογίες. Ο αριθμός των μεταναστών που αναμένουν την πολυπόθητη αναχώρηση στοιβαγμένοι σε σπίτια και διαμερίσματα έχει αυξηθεί, ακόμη και αν οι χρόνοι επεξεργασίας έχουν μειωθεί. Έχουν αναφερθεί ακόμη και περιπτώσεις τεράστιας συσσώρευσης και προσωρινής αποθήκευσης ανθρώπων, ιδιαίτερα στην πόλη Τομπρούκ και γύρω από αυτήν.

Το αποτύπωμα της Μόσχας

Εδώ θα πρέπει να αναφέρουμε το εξής: Τον Ιούνιο του 2024 δύο ρωσικά αντιτορπιλικά επισκέφθηκαν τη ναυτική βάση Τομπρούκ που ελέγχεται από τον Χαφτάρ. Η επίσκεψη των πολεμικών πλοίων παρουσιάστηκε ως εκπαιδευτική αποστολή, αλλά πιθανότατα ήταν συνέχεια της παράδοσης πολεμικού υλικού στον Λιβυκό Εθνικό Στρατό για πιθανή χρήση εναντίον των αντιπάλων του στην Τρίπολη ή για εξαγωγή σε αντιδυτικές στρατιωτικές δυνάμεις σε γειτονικές χώρες. Τα συμφέροντα της Μόσχας στη Λιβύη εκπροσωπούνται, κατά κύριο λόγο, από τους μισθοφόρους της πρώην Ομάδα Wagner, η οποία τώρα λειτουργεί με την επωνυμία «Africa Corps». Αυτοί φροντίζουν δύο πράγματα: να διατηρούν ανοιχτούς τους εμπορικούς διαύλους για τις ρωσικές επιχειρήσεις που λόγω των κυρώσεων δεν μπορούν να κάνουν απευθείας εξαγωγές, και να φροντίζουν να μπορεί το καθεστώς του Χαφτάρ να επιδίδεται ανενόχλητο στο λαθρεμπόριο όπλων και καυσίμων και στο εμπόριο ναρκωτικών και ανθρώπων. Η ρωσική εμπλοκή και ο έλεγχος στο εμπόριο ανθρώπων προς Ευρώπη μέσω Λιβύης και Ελλάδας, εντάθηκε σε ιδιαίτερα επίπεδα τον Δεκέμβριο του '24, σύμφωνα με τις απόρρητες εκθέσεις των μυστικών υπηρεσιών μετά την ανατροπή του Μπασάρ Άσαντ στη Συρία.

Το ταξίδι από το Τομπρούκ ως τα νότια παράλια της Κρήτης δεν είναι απλώς επικίνδυνο. Είναι κάτι πολύ περισσότερο και πολλές φορές οδηγεί στον θάνατο. Στις ζώνες αναχώρησης στην ανατολική Λιβύη, πληροφορίες κάνουν λόγο για μασκοφόρους πάνοπλους άνδρες με μάσκες που τρομοκρατούν τους μετανάστες και τους αναγκάζουν να επιβιβαστούν ακόμα και σε μισοδιαλυμένες βάρκες, ακόμα και με πολύ κακές καιρικές συνθήκες. 

Καύσιμα μόνο για να φτάσουν

Σύμφωνα με Έλληνες αξιωματούχους, οι λαθρέμποροι παρέχουν συνήθως καύσιμα μόνο για να φτάσουν τα σκάφη έως την Κρήτη, πράγμα που σημαίνει ότι για πάρα πολλούς λόγους μια μικρή παρέκκλιση μπορεί να ακινητοποιήσει το σκάφος που θα παραμείνει ακυβέρνητο στο έλεος του καιρού και, φυσικά, των επαφών που έχει αποθηκευμένες στο κινητό του ο λαθρέμπορος για να ζητήσει βοήθεια. Έχει παρατηρηθεί, επίσης, το φαινόμενο τα κυκλώματα να προσφέρουν έκπτωση σε μετανάστες που γνωρίζουν να χειρίζονται GPS.

Στις 21 Μαρτίου 2026, ένα σκάφος από το Τομπρούκ παρέμεινε ακυβέρνητο επί έξι ημέρες, χωρίς τροφή ή νερό για τους επιβαίνοντες. Όταν εντοπίστηκε νότια της Κρήτης, 22 από τους 48 επιβαίνοντες είχαν ήδη πεθάνει. Συνολικά, τουλάχιστον 177 θάνατοι έχουν καταγραφεί από την αρχή του 2026.

Οι ευρωπαϊκές αρχές Ασφαλείας, ανάμεσά τους και οι μυστικές υπηρεσίες, είναι ιδιαιτέρως ανήσυχες για το 2026. Θεωρούν ότι το πιθανό σενάριο είναι η συνέχιση υψηλών ροών, με αφίξεις ελαφρώς υψηλότερες από το 2025 ενώ οι διαβεβαιώσεις των λιβυκών αρχών ότι καταβάλλονται προσπάθειες για τον έλεγχο και τον περιορισμό του λαθρεμπορίου ανθρώπων, δεν φαίνεται να πείθουν.