Η αυτοκαταστροφή των πολιτισμών: Από τη Σικελική Εκστρατεία και την Πολιτιστική Επανάσταση στην Κίνα έως τη ναζιστική Γερμανία
Στο βιβλίο του «Anticivilisation», που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα αγγλικά και τα γαλλικά, ο Καναδός Étienne-Alexandre Beauregard υποστηρίζει ότι ο δυτικός πολιτισμός διαπράττει μια μορφή «ιδεολογικής αυτοκτονίας» μέσω του καλπάζοντος ατομικισμού και της διάλυσης των κοινών σημείων αναφοράς (παράδοση, κοινό καλό, κοινωνικό συμβόλαιο). Ο συγγραφέας αναλύει πώς αυτή η κουλτούρα αποδόμησης στερεί από τις νεότερες γενιές σταθερά ηθικά θεμέλια, οδηγώντας σε κοινωνική αλλοτρίωση και θεσμική κατάρρευση.
Η ιστορία της ανθρωπότητας βρίσκεται σε μεγάλο βαθμό καταγεγραμμένη ως μια πορεία εξέλιξης και προόδου, παράλληλα όμως περιλαμβάνει περιόδους κατά τις οποίες ολόκληροι κοινωνικοί σχηματισμοί, έθνη ή πολιτισμοί υιοθέτησαν συλλογικές συμπεριφορές, ιδεολογίες ή πολιτικές που οδήγησαν στην ίδια τους τη φθορά ή στην ολοκληρωτική καταστροφή («συλλογική αυτοκαταστροφή»). Η αυτοκαταστροφικότητα των λαών δεν είναι ακαριαίο ή ενστικτώδες γεγονός· συνήθως εκδηλώνεται μέσα από ιδεολογική τύφλωση, υπερβολική αλαζονεία (ύβρις), απερίσκεπτη διαχείριση του περιβάλλοντος ή εσωτερικούς διχασμούς που υπερισχύουν του ενστίκτου της εθνικής ή κοινωνικής επιβίωσης. Μια παρόμοια, αλλά όχι ίδια, ιδέα αναπτύσσει στο «The Self-Devouring Society: Capitalism, Narcissism, and Self-Destruction» ο Anselm Jappe, ο οποίος αναλύει την έννοια της «αυτοφαγικής κοινωνίας». Χρησιμοποιώντας ψυχαναλυτικά και οικονομικά εργαλεία, εξηγεί πώς ο σύγχρονος καπιταλισμός, σε συνδυασμό με τον γενικευμένο κοινωνικό ναρκισσισμό, στρέφει τα υποκείμενα ενάντια στον ίδιο τους τον εαυτό και στην κοινότητά τους, οδηγώντας το κοινωνικό οικοδόμημα σε ένα προαναγγελθέν, εσωτερικά επιβεβλημένο τέλος. Τα παραδείγματα αυτοκαταστροφής είναι πολλά στην πορεία της ανθρώπινης ιστορίας.
Ένα άλλο βιβλίο, το «Collapse» του Jared Diamond, παρουσιάζει μια ιστορικά αμφισβητούμενη «οικολογική αυτοχειρία» στη Νήσο του Πάσχα. Σύμφωνα με την «παραδοσιακή» θεωρία της αυτοκαταστροφής, οι Πολυνήσιοι έφτασαν στο νησί γύρω στο 900–1200 μ.Χ. και, καθώς ο πληθυσμός αυξανόταν (φτάνοντας, υποτίθεται, τις 15.000), η ανάγκη για ξυλεία και καλλιέργειες —αλλά και η εμμονή τους να μεταφέρουν τα γιγαντιαία πέτρινα αγάλματα (Moai) χρησιμοποιώντας κορμούς δέντρων— οδήγησε στην πλήρη αποψίλωση του νησιού. Μέχρι το τέλος του 17ου αιώνα (γύρω στο 1680–1700 μ.Χ.) δεν υπήρχε πια τίποτα. Η έλλειψη δέντρων προκάλεσε διάβρωση του εδάφους, λιμό, εμφύλιους πολέμους και, τελικά, την κατάρρευση του πολιτισμού τους. Όταν το 1722 έφτασαν οι πρώτοι Ευρωπαίοι, βρήκαν έναν εξαθλιωμένο πληθυσμό λίγων χιλιάδων ανθρώπων. Αν και η σύγχρονη επιστήμη έχει καταρρίψει τον μύθο αυτής της «οικολογικής αυτοκτονίας», δείχνοντας ότι οι τοπικές φυλές δεν «αυτοκτόνησαν», αλλά, αντιθέτως, προσαρμόστηκαν δημιουργώντας πρωτοποριακούς πέτρινους κήπους για να προστατεύσουν τις καλλιέργειές τους, η περίπτωση χρησιμοποιείται ως προειδοποίηση για την περιβαλλοντική καταστροφή του 21ου αιώνα.
Το παράδειγμα της Γερμανίας του Μεσοπολέμου και ο Εθνικοσοσιαλισμός (1933–1945) είναι πιο τεκμηριωμένο. Ένας από τους πιο προηγμένους, καλλιεργημένους και βιομηχανικά ανεπτυγμένους λαούς της Ευρώπης παραδόθηκε σε μια ολοκληρωτική και μισαλλόδοξη ιδεολογία, ξεκίνησε παγκόσμιο πόλεμο, περιέπεσε στην ηθική κατάπτωση του Ολοκαυτώματος και έκανε την επιλογή της «ολικής καταστροφής» (Götterdämmerung), προτιμώντας την ισοπέδωση της χώρας του από την παραδοχή της ήττας. Η Γερμανία καταστράφηκε ολοσχερώς, απώλεσε εκατομμύρια ανθρώπινες ζωές, χωρίστηκε στα δύο επί σχεδόν μισό αιώνα και υπέστη ανεπανόρθωτο ηθικό και ιστορικό τραύμα.
Πολλοί ιστορικοί αναφέρονται σε παλιότερα αυτοκαταστροφικά γεγονότα για να υπογραμμίσουν το ένστικτο της αυτοκαταστροφής ατόμων και κοινωνιών. Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος και η Σικελική Εκστρατεία (415–413 π.Χ.) εμφανίζονται ως αποτέλεσμα πολιτικής ύβρεως, λαϊκισμού και εσωτερικού διχασμού στην Αθηναϊκή Δημοκρατία. Παρασυρμένη από την αλαζονεία της, τη δημαγωγία και την επιθυμία για απόλυτη ηγεμονία, η Εκκλησία του Δήμου αποφάσισε την κολοσσιαία εκστρατεία στη Σικελία, ενώ ο πόλεμος με τη Σπάρτη βρισκόταν σε εύθραυστη ανακωχή. Η αθηναϊκή δύναμη συνετρίβη στις Συρακούσες και η απώλεια του στόλου και χιλιάδων πολιτών συνέβαλαν στην τελική ήττα της Αθήνας στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, στην κατάλυση της δημοκρατίας και στην οριστική απώλεια της ηγεμονικής της θέσης.
Στην άλλη άκρη του κόσμου, η αυτοκρατορία των Αζτέκων κατέρρευσε το 1519–1521 από εσωτερικά μίση και μανία καταστροφής. Οι Αζτέκοι είχαν επιβάλει σκληρή ηγεμονία στους γειτονικούς λαούς της Μεσαμερικής (όπως οι Τλασκαλάνοι), απαιτώντας βαρείς φόρους και αιχμαλώτους για ανθρωποθυσίες. Όταν όμως εμφανίστηκε ο Ερνάν Κορτές με ελάχιστους Ισπανούς κονκισταδόρες, οι υποτελείς λαοί συμμάχησαν μαζί του για να καταστρέψουν τους Αζτέκους. Το αποτέλεσμα γι’ αυτούς ήταν η αντικατάσταση ενός ντόπιου ηγεμόνα από μια ξένη αποικιοκρατική δύναμη, η οποία τελικά υπέταξε, εκμεταλλεύτηκε και αλλοίωσε δημογραφικά και πολιτισμικά όλους τους ιθαγενείς πληθυσμούς της περιοχής. Οι Αζτέκοι αφανίστηκαν μαζί με τους σκλάβους τους.
Η Πολιτιστική Επανάσταση στην Κίνα (1966–1976) ίσως είναι το πιο πολυαίμακτο γεγονός συλλογικής αυτοκαταστροφικότητας. Υπό την καθοδήγηση του Μάο Τσετούνγκ, η Κίνα πέρασε μια δεκαετία ιδεολογικού καθαρμού. Εκατομμύρια νέοι Ερυθροφρουροί στρατολογήθηκαν για να καταστρέψουν τα «Τέσσερα Παλιά Πράγματα» —παλιές ιδέες, παλιό πολιτισμό, παλιά έθιμα, παλιές συνήθειες— και, στο όνομα της επαναστατικής καθαρότητας, στράφηκαν εναντίον των δασκάλων, των γονέων, των επιστημόνων και των ιστορικών μνημείων της ίδιας τους της χώρας. Η εκπαίδευση και η οικονομία της χώρας παρέλυσαν, καταστράφηκε ανεκτίμητη πολιτιστική κληρονομιά και εκατομμύρια άνθρωποι υπέστησαν διώξεις, βασανιστήρια ή έχασαν τη ζωή τους.
Ο Ελληνικός Εμφύλιος Διχασμός (1915–1922) έχει επίσης μελετηθεί, όπως και ο Εμφύλιος Πόλεμος (1944–1949), ως σειρά αυτοκαταστροφικών πράξεων. Μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους, η Ελλάδα είχε διπλασιάσει την έκταση και τον πληθυσμό της, αλλά η βαθιά ρήξη μεταξύ των Βενιζελικών και των βασιλοφρόνων διέσπασε τη χώρα διοικητικά, στρατιωτικά και κοινωνικά εν μέσω του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Το αποτέλεσμα ήταν πολιτική αστάθεια, αλλαγή ηγεσίας (το 1920) και έλλειψη εθνικής ομοψυχίας που οδήγησαν στη στρατιωτική κατάρρευση του μετώπου και στη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, βάζοντας βίαιο τέλος στην προαιώνια παρουσία του ελληνισμού στη Μικρά Ασία.
Η αυτοκαταστροφικότητα παρουσιάζει ποικίλα μοτίβα: οφείλεται συχνά στην υποταγή της λογικής και της επιβίωσης σε μια αδιάλλακτη ιδεολογία, στην προτεραιότητα της εξόντωσης του εσωτερικού αντιπάλου έναντι του κοινού συμφέροντος και στην υπερεκτίμηση των ίδιων δυνάμεων με παράλληλη υποτίμηση των κινδύνων —όπως συνέβη με τη ναπολεόντεια εκστρατεία στη Ρωσία, που τερματίστηκε το 1812 με τη συντριπτική ήττα των Γάλλων.
9°
