Ο πόλεμος στην Ουκρανία και η καταστροφή των βιβλίων, της γλώσσας, της λογοτεχνίας και της ιστορικής μνήμης
Αν σου έλεγαν ότι ένας στρατός δεν στοχεύει απλώς στρατώνες, γέφυρες και ενεργειακά δίκτυα, αλλά τις ίδιες τις σελίδες πάνω στις οποίες έχει αποτυπωθεί η ιστορία, η γλώσσα και η φαντασία ενός λαού, θα πίστευες ότι μιλάμε για μια δυστοπική ταινία επιστημονικής φαντασίας. Ή, στην καλύτερη περίπτωση, για μια μαύρη σελίδα περασμένων δεκαετιών, τότε που οι ναζιστικές πυρές κατάπιναν τη «διεφθαρμένη» λογοτεχνία στις πλατείες του Βερολίνου. Δυστυχώς, δεν πρόκειται για κινηματογραφικό σενάριο ούτε για μακρινή ιστορία. Συμβαίνει τώρα, στην καρδιά της Ευρώπης, σε έναν πόλεμο που, έπειτα από τεσσεράμισι χρόνια, στην Ελλάδα έχουμε επιλέξει να προσπερνάμε με μια βολική, σχεδόν κυνική αδιαφορία.
Οι αριθμοί αυτοί δεν είναι απλώς στατιστικές απώλειες μιας οικονομίας. Είναι το αποτύπωμα ενός μεθοδευμένου πολιτισμικού αφανισμού. Όταν ρωσικοί πύραυλοι ακριβείας και drones-καμικάζι πλήττουν το τυπογραφείο Factor-Druk στο Χάρκοβο ή τις μεγάλες αποθήκες του εκδοτικού οίκου Ranok, δεν χτυπούν στρατιωτικούς στόχους. Χτυπούν το μέλλον. Ανάμεσα στα εκατομμύρια των καμένων σελίδων βρίσκονταν 620.000 σχολικά βιβλία, προορισμένα για τα παιδιά που επέστρεψαν στα θρανία τους στις αρχές Σεπτεμβρίου. Η εικόνα μιας απανθρακωμένης σελίδας από ένα βιβλίο αγγλικών της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης μέσα στα χαλάσματα, που κατέγραψαν οι ανταποκριτές, συμπυκνώνει όλη τη θηριωδία: ο στόχος δεν είναι μόνο να ηττηθεί ο ουκρανικός στρατός στο μέτωπο, αλλά να σβηστεί η δυνατότητα της επόμενης γενιάς να μορφωθεί, να σκεφτεί και να υπάρξει με τη δική της ταυτότητα.
Πόλεμος Ρωσίας - Ουκρανίας: Η ανατομία μιας «βιβλιοκτονίας»
Οι άνθρωποι των γραμμάτων στην Ουκρανία, εκδότες, συγγραφείς και υπεύθυνοι βιβλιοθηκών, χρησιμοποιούν έναν όρο με ιδιαίτερο βάρος: bibliocide (βιβλιοκτονία). Από την έναρξη της ρωσικής εισβολής, περισσότερες από 220 βιβλιοθήκες έχουν ισοπεδωθεί πλήρως, ενώ πάνω από 670 έχουν υποστεί βαρύτατες ζημιές, σύμφωνα με το Ukrainian Book Institute. Ο συνολικός αριθμός των ουκρανικών βιβλίων που έχουν καταστραφεί ή λεηλατηθεί στα κατεχόμενα εδάφη φέρεται να ξεπερνά το αδιανόητο νούμερο των 200 εκατομμυρίων.
Αυτό που βιώνουμε δεν είναι μια «παράπλευρη απώλεια» των μαχών. Εντάσσεται σε μια πολύ μεγαλύτερη σύγκρουση γύρω από την ουκρανική ταυτότητα. Για την αυτοκρατορική ρητορική του Κρεμλίνου, η Ουκρανία ως ξεχωριστή πολιτισμική και εθνική οντότητα δεν υφίσταται. Επομένως, η καταστροφή της γλώσσας, της λογοτεχνίας και της ιστορικής μνήμης αποκτά ιδιαίτερη σημασία μέσα σε αυτό το πλαίσιο. Όπως επισημαίνει σε ανακοίνωσή της η διεθνής ένωση συγγραφέων PEN Ukraine, η Ρωσία επαναλαμβάνει μια πρακτική αιώνων λογοκρισίας, απαγορεύσεων και διωγμών της ουκρανικής λέξης, μόνο που σήμερα τη θέση των τσαρικών διαταγμάτων έχουν πάρει οι πύραυλοι Iskander και οι βόμβες KAB.
Όταν καίγεται μια βιβλιοθήκη, δεν χάνονται απλώς αντικείμενα από χαρτί και μελάνι. Χάνεται ένα μέρος της συλλογικής μνήμης. Καταστρέφονται σπάνια χειρόγραφα, τοπικά αρχεία που αποδεικνύουν την ιστορική συνέχεια των κοινοτήτων, μεταφράσεις και έργα που αποτελούν τη γέφυρα μιας χώρας με τον υπόλοιπο ελεύθερο κόσμο. Είναι ο απόλυτος ορισμός του πολιτισμικού αφανισμού.
Όταν καίγονται βιβλία στην Ουκρανία, το φως της ανθρώπινης διάνοιας λιγοστεύει για όλους μας
Γιατί αυτή η καταστροφή περνά απαρατήρητη;
Το πιο θλιβερό κομμάτι αυτής της τραγωδίας, ωστόσο, δεν παίζεται στα πεδία των μαχών του Ντονμπάς ή στα συντρίμμια του Κιέβου. Παίζεται εδώ, στους δικούς μας δέκτες, στα δικά μας κοινωνικά δίκτυα, στα δικά μας καφενεία. Στην Ελλάδα, για το θέμα αυτό επικρατεί εκκωφαντική σιωπή.
Γιατί κανείς δεν μιλάει για τον πόλεμο αυτόν που συνεχίζεται έπειτα από τεσσεράμισι χρόνια; Η απάντηση είναι πολυεπίπεδη και ενοχλητική. Στην Ελλάδα τείνουμε να δείχνουμε ενδιαφέρον για τις διεθνείς κρίσεις μόνο όταν αγγίζουν την τσέπη μας (ενέργεια, ακρίβεια) ή την άμεση ασφάλειά μας (ελληνοτουρκικά). Η καταστροφή της Ουκρανίας θεωρείται ένα «μακρινό, αφηρημένο πρόβλημα» που δεν επηρεάζει την καθημερινότητα του μέσου Έλληνα πολίτη. Αυτός ο κυνικός πραγματισμός μάς εμποδίζει να δούμε ότι η υπεράσπιση του πολιτισμού και της ελευθερίας του λόγου είναι οικουμενική μάχη.
Από την άλλη, υπάρχει μια ιδιότυπη πνευματική ασυλία που ένα τμήμα της ελληνικής κοινωνίας και της διανόησης συνεχίζει να παρέχει στη Ρωσία, εγκλωβισμένο σε ξεπερασμένα στερεότυπα περί «ομόδοξου ξανθού γένους» ή σε έναν στείρο, αντανακλαστικό αντιαμερικανισμό που βαφτίζει κάθε έγκλημα του επιτιθέμενου ως «αναγκαία άμυνα απέναντι στο ΝΑΤΟ».
Είναι αξιοσημείωτο πως άνθρωποι που δικαιολογημένα θα ξεσηκώνονταν αν καιγόταν ένα βιβλιοπωλείο στα Εξάρχεια ή αν έκλεινε μια βιβλιοθήκη στην Αθήνα, παρακολουθούν απαθείς την τέφρα εκατομμυρίων βιβλίων στην Ουκρανία. Η καταστροφή του πολιτισμού αντιμετωπίζεται με έναν γεωπολιτικό κυνισμό: «Πόλεμος είναι, αυτά συμβαίνουν».
Οι τρομερές διαστάσεις ενός ολοκληρωτικού πολέμου
Αυτός ο πόλεμος, που διανύει πλέον τον πέμπτο καταστροφικό του χρόνο από την εισβολή του 2022, έχει αποκτήσει διαστάσεις που ξεπερνούν κατά πολύ τα γεωγραφικά σύνορα της περιοχής. Το διακύβευμα δεν είναι η αγιοποίηση του πολιτικού συστήματος του Κιέβου ούτε το αν η Ουκρανία πληροί όλα τα ιδανικά κριτήρια της δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας. Το πραγματικό ζήτημα είναι πολύ πιο θεμελιώδες: είναι το δικαίωμα ενός λαού στην αυτοδιάθεση και στην καθολική του ύπαρξη.
Η σύγκρουση γίνεται ανάμεσα σε μια αναθεωρητική, ολοκληρωτική δύναμη που θεωρεί ότι η ισχύς των όπλων τής δίνει το δικαίωμα να επαναχαράσσει σύνορα και να σβήνει πολιτισμούς, και σε ένα κράτος που μάχεται για το δικαίωμα να επιλέγει μόνο του το μέλλον του. Οι Ουκρανοί εκδότες, συγγραφείς και πολίτες δεν πεθαίνουν για ένα τέλειο πολίτευμα· υπερασπίζονται το δικαίωμά τους να γράφουν στη γλώσσα τους και να λύνουν τα εσωτερικά τους προβλήματα μόνοι τους, χωρίς τις βόμβες ενός ξένου εισβολέα.
Αν επιτρέψουμε να περάσει η «βιβλιοκτονία» στα ψιλά γράμματα της ιστορίας, αν δεχτούμε ότι η καταστροφή της γνώσης είναι ένα αποδεκτό εργαλείο άσκησης εξωτερικής πολιτικής, κινδυνεύουμε να αντιμετωπίσουμε την καταστροφή της γνώσης και της πολιτισμικής μνήμης ως ακόμη μία αναπόφευκτη συνέπεια του πολέμου. Οι Ουκρανοί εκδότες και βιβλιοθηκάριοι, παρά τις βιβλικές καταστροφές, δεν παραδίδουν τα όπλα. Μέσα στα χαλάσματα, οργανώνουν εράνους, μεταφέρουν τις εναπομείνασες αποθήκες σε ασφαλέστερες περιοχές στα δυτικά της χώρας και συνεχίζουν να τυπώνουν.
Είναι καιρός να κοιτάξουμε κατάματα τις τρομερές διαστάσεις αυτού του πολέμου. Γιατί, όταν καίγονται βιβλία στην Ουκρανία, το φως της ανθρώπινης διάνοιας λιγοστεύει για όλους μας.
ΥΓ: Είχα βιώσει την έλευση των πρώτων Ουκρανών προσφύγων στο Βερολίνο με τα τρένα, στο ξεκίνημα του πολέμου, το 2022. Μου φάνηκε αδιανόητη η στωικότητα στα πρόσωπα εκείνων των ανθρώπων που κατέφθαναν στις αποβάθρες με λίγες βαλίτσες και τις γάτες τους στην αγκαλιά τους ή σε κλουβάκια. Το ότι έπαιρναν τα ζώα τους μαζί –και σημειώνω ότι το είδα πολλές φορές στη διάρκεια των πρώτων κομβόι από την Ουκρανία– παραμένει για εμένα αλησμόνητο. Γιατί ο πολιτισμός ενός λαού κρίνεται και από το πώς διασώζουμε όσα έχουν σημασία για εμάς σε στιγμές κρίσης, καθώς και από το τι αφήνουμε πίσω μας.
23°
