Ο «Δρ. Θάνατος» και το ρωσικό κολαστήριο «Αποικία Νο. 7»

Την ώρα που η παγκόσμια κοινή γνώμη φαίνεται να έχει αποδεχθεί ότι επίσημος στόχος των ρωσικών επιθέσεων στην Ουκρανία είναι οι άμαχοι, κάτι που ιστορικά έχει συμβεί στον βομβαρδισμό του Λονδίνου στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ή στην προέλαση του Κόκκινου Στρατού στο απελευθερωμένο Βερολίνο, το 1945, οι αποκαλύψεις για τα εγκλήματα πολέμου του ρωσικού στρατού είναι ασταμάτητες.

Ο Ίχορ Σίσκο, 43 ετών, αξιωματικός των ουκρανικών ειδικών δυνάμεων, όταν βρέθηκε μπροστά στον γιατρό της φυλακής όπου κρατούνταν, δεν ζητούσε τίποτα παράλογο. Μια κοινή αντισηπτική αλοιφή, από αυτές που βρίσκει κανείς σε κάθε φαρμακείο, για να αντιμετωπίσει την ψώρα που είχε αρχίσει να απλώνεται στο πρόσωπό του, ίσαμε τα μάτια. Όμως ο Ρώσος γιατρός της φυλακής έκανε κάτι διαφορετικό, από αυτά που βοηθούν το ανθρώπινο είδος να κατέβει μερικά ακόμα σκαλοπάτια στη στριφογυριστή σκάλα της βαρβαρότητας. Ζωγράφισε πάνω στο γυμνό του σώμα ένα πέος, στήθη, και στην πλάτη μια χυδαία φράση με βέλος να δείχνει προς τους γλουτούς του. Μετά κάλεσε κάποιον άλλον κρατούμενο να μπει στο κελί και να θαυμάσει το έργο του.

Αυτό συνέβη το καλοκαίρι του 2023, στη «Σωφρονιστική Αποικία Νο. 7», ένα απομονωμένο σωφρονιστικό κατάστημα κοντά στο χωριό Πακίνο, 230 χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Μόσχας. Ο Σίσκο είχε συλληφθεί στις πρώτες εβδομάδες της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, το 2022, και πέρασε περίπου έναν χρόνο εκεί πριν απελευθερωθεί σε μία από τις επιχειρήσεις ανταλλαγής αιχμαλώτων.

Η ιστορία του δεν είναι μεμονωμένη περίπτωση, ούτε ακραία εξαίρεση. Είναι ένα από τα δεκάδες περιστατικά που κατέγραψε το ερευνητικό πρόγραμμα «Schemes», της ουκρανικής υπηρεσίας του Radio Free Europe/Radio Liberty, σε συνεργασία με το OCCRP (Organized Crime and Corruption Reporting Project). Σχεδόν 50 πρώην Ουκρανοί αιχμάλωτοι πολέμου μίλησαν στους δημοσιογράφους —σε τρεις εκτενείς συνεντεύξεις και δεκάδες συνομιλίες— περιγράφοντας ένα σύστημα όπου ο ξυλοδαρμός, η στέρηση περίθαλψης, η εξαναγκαστική γύμνια και ο σεξουαλικός εξευτελισμός δεν ήταν απλώς μεμονωμένες παρεκτροπές, στο γενικό πλαίσιο της δικαιολογίας ότι «στον πόλεμο ο άνθρωπος βγάζει τον χειρότερο εαυτό του». Ήταν και εξακολουθεί να είναι η βάρβαρη καθημερινότητα.

Οι μαρτυρίες μοιάζουν μεταξύ τους με τρόπο που δεν αφήνει πολλά περιθώρια αμφιβολίας. Κρατούμενοι που έμεναν όρθιοι ολόκληρες μέρες. Ημερήσιο συσσίτιο που κάποιες φορές δεν ήταν παρά λίγα κομμάτια μουχλιασμένου ψωμιού. Αντί για προαυλισμό, δεσμοφύλακες ανάγκαζαν κρατούμενους να μπουσουλούν, να γαβγίζουν, να πίνουν νερό από μπολ σκύλων.

Εξευτελισμοί και βασανιστήρια στην «Αποικία νο. 7»

Το «μπουσούλημα της φώκιας»

Δύο πρώην κρατούμενοι περιέγραψαν λεπτομερώς ένα βασανιστήριο που το έλεγαν «μπουσούλημα της φώκιας»: σέρνονταν στο πάτωμα χρησιμοποιώντας μόνο τα χέρια τους, μέχρι να ματώσουν τα πόδια τους. Μίλησαν επίσης για το «bastinado», μια μέθοδο γνωστή κυρίως από την Ασία και τη Μέση Ανατολή, επανειλημμένα χτυπήματα με γκλομπ στα πέλματα, που έκαναν αδύνατο όχι μόνο να μπορεί να περπατήσει κανείς αλλά και να σταθεί στα πόδια του. Στην Ελλάδα, η μέθοδος αυτή, γνωστή ως «φάλαγγα», ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένο βασανιστήριο στα κολαστήρια της Χούντας.

Όμως, ανάμεσα σε όλα αυτά, ένα όνομα πηγαινοερχόταν σαν βραδινός εφιάλτης στα μυαλά όλων. Το όνομα του γιατρού της φυλακής. Του είχαν δώσει παρατσούκλια: «ο κτηνίατρος», «Δόκτωρ Θάνατος», «Δόκτωρ Πύον», «Σανδάλι» (επειδή φορούσε σανδάλια χειμώνα-καλοκαίρι). Ο χαρακτηρισμός «Δόκτωρ Θάνατος» για τον Βιατσεσλάβ Τσερντάντσεφ προέκυψε από κοινή δημοσιογραφική έρευνα του OCCRP (Organized Crime and Corruption Reporting Project) και του ουκρανικού ερευνητικού προγράμματος Schemes (Схеми), που ταυτοποίησαν τον 48χρονο γιατρό ως τον φερόμενο δράστη βασανιστηρίων εναντίον Ουκρανών αιχμαλώτων πολέμου σε ρωσική φυλακή.

Οι δημοσιογράφοι του «Schemes» κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για τον Τσερντάντσεφ, διασταυρώνοντας πληροφορίες από πολλούς πρώην κρατούμενους, δημόσια διαθέσιμα στοιχεία, διαρροές από βάσεις δεδομένων και πηγές από υπηρεσίες επιβολής του νόμου. Το συγκεκριμένο παρατσούκλι περιλαμβάνεται στις έγγραφες και προφορικές μαρτυρίες και αφηγήσεις των ίδιων των Ουκρανών πρώην κρατουμένων, οι οποίες ελήφθησαν κατά τη διάρκεια των δημοσιογραφικών ερευνών.

Το πιο διαδεδομένο, όμως, παρατσούκλι ήταν το «konoval», μια ρωσική λέξη-προσβολή για τον πρόχειρο, ανίκανο «γιατρό για ζώα». Περίπου οι μισοί από τους κρατούμενους που κατέθεσαν τον περιέγραψαν σαν άνθρωπο που έβρισκε ιδιαίτερη ευχαρίστηση στο να αναγκάζει άνδρες να αναπαριστούν μεταξύ τους σκηνές σεξουαλικού περιεχομένου. «Ξέρετε ποιο ήταν το πιο τρομακτικό;», ρώτησε τους δημοσιογράφους ο Σίσκο περιγράφοντας τη λογική, όση είχε δηλαδή, του συλλογικού βασανιστηρίου. «Καταλάβαινες ότι όλοι οι υπόλοιποι εξαρτιόνταν από εσένα».

Ο Σίσκο περιέγραψε συγκλονιστικές λεπτομέρειες: 15 άνθρωποι, γυμνοί, σε ένα κελί, για έναν ολόκληρο μήνα με δικαιολογία, τάχα, για να «πεθάνουν τα ακάρεα από το κρύο». Όταν ρώτησε τον γιατρό ποιο ήταν το νόημα, η απάντηση ήταν μία, και μάλιστα τόσο απότομη που έκοβε το αίμα των κρατουμένων: «Για να πεθάνουν τα ακάρεα, κατά προτίμηση μαζί με εσάς». Άλλες μαρτυρίες μιλούν για άρνηση χορήγησης φαρμάκων, για επιδέσμους που έπρεπε να ξαναχρησιμοποιούνται βρώμικοι, για απειλές θανάτου ή ακόμα και εικονικές εκτελέσεις αν κάποιος τολμούσε να βγάλει τον επίδεσμο που του είχαν βάλει έχοντας πάνω του έναν σωρό ακαθαρσίες, μαζί με το ξεραμένο αίμα του προηγούμενου τραυματία.

Ο 25χρονος πεζοναύτης Νταβίντ Πράντσενκο, αιχμάλωτος από τη μάχη της Μαριούπολης, θυμάται πώς του αφαίρεσαν το νύχι του ποδιού χωρίς αναισθησία, με τον γιατρό απλώς να παρακολουθεί. Όταν κάποιος διαμαρτυρόταν για τον αφόρητο πόνο, η απάντηση ήταν συχνά ένα στιχάκι από κάποιο παιδικό τραγουδάκι ή ένας σταυρός στον αέρα σαν ξόρκι.

«Χάιδευε γλουτούς με το μολύβι»

Πολλοί πρώην κρατούμενοι, χωρίς καμία μεταξύ τους συνεννόηση, περιέγραψαν τα ίδια πράγματα: ο γιατρός επιθεωρούσε και σχολίαζε τα γεννητικά όργανα και τους γλουτούς τους χωρίς κανέναν ιατρικό λόγο. Ανάγκαζε γυμνούς άνδρες να παρελαύνουν μπροστά του, να αγκαλιάζονται, να χορεύουν σε ζευγάρια, να προσομοιώνουν σεξουαλικές πράξεις —και όλο αυτό γινόταν θέαμα, και για εκείνον και για τους φρουρούς που παρακολουθούσαν. Ζητούσε από τους κρατούμενους να ετοιμάζουν «σκηνές» για το βράδυ, καθορίζοντας ο ίδιος ποιοι θα συμμετείχαν. Δεν σταματούσε στα λόγια. Χάιδευε γλουτούς με ένα μολύβι. Είχε κάνει «χόμπι» τον εξαναγκασμό κρατουμένων σε πρωκτικές εξετάσεις χωρίς κανέναν λόγο. Αρκετοί λένε πως τους απειλούσε διαρκώς με βιασμό. Θα το έκανε ο ίδιος ή θα έβαζε άλλους φρουρούς ή ακόμα και συγκρατούμενούς τους να το κάνουν.

Ο Ντμίτρο Χιλιούκ, 51χρονος δημοσιογράφος που συνελήφθη κοντά στο Κίεβο στις πρώτες μέρες του πολέμου, κρατούνταν στο ίδιο κελί με τον Σίσκο. Περιέγραψε μια αδέσποτη γάτα που μπήκε μια μέρα στο κελί κατά την επιθεώρηση, και τη χαρά που ένιωσαν όλοι κρατώντας ένα ζωντανό πλάσμα στα χέρια τους. Θυμόταν ακόμα και έναν σπόρο ηλιόσπορου, που πέρασε από χέρι σε χέρι σαν θησαυρός. Δεν είχε, όμως, την ίδια τρυφερότητα στα λόγια του όταν μίλησε για την επίσκεψη του Ερυθρού Σταυρού, τον Μάιο του 2023. Χρησιμοποίησε τις λέξεις «ντροπή» και «παρωδία». Τους είχαν προειδοποιήσει από πριν να μην παραπονεθούν. Οι εκπρόσωποι της οργάνωσης ρωτούσαν αν τρέφονταν επαρκώς, με Ρώσους φρουρούς που έφεραν στις στολές τους κάμερες και στέκονταν διαρκώς δίπλα τους. Η Διεθνής Επιτροπή του Ερυθρού Σταυρού απάντησε στους ερευνητές πως το προσωπικό της δεσμεύεται από αυστηρούς κανόνες και ότι επιδιώκει βελτιώσεις μέσω εμπιστευτικού διαλόγου με τις αρχές, χωρίς να μπορεί να πει ή να κάνει κάτι παραπάνω για τη συγκεκριμένη περίπτωση.

Κανείς κρατούμενος δεν ήξερε το επώνυμο του γιατρού. Το μόνο που είχαν ήταν ένα μικρό όνομα, Βιατσεσλάβ, και κάποια φυσικά χαρακτηριστικά: γεροδεμένος, ύψος 1,75 με 1,90 μέτρα, ηλικία κάπου ανάμεσα στα 45 και τα 55. Οι δημοσιογράφοι του Schemes μίλησαν με περίπου 90 πρώην κρατούμενους του συγκροτήματος της φυλακής· σχεδόν 50 από αυτούς έδωσαν παραπλήσιες πληροφορίες. Από το ουκρανικό δημοσιογραφικό πρότζεκτ KibOrg απέκτησαν μία λίστα με περίπου 1.150 νυν και πρώην εργαζόμενους της «Ιατρικής Μονάδας Νο. 33», αρμόδιας για την περιφέρεια Βλαντίμιρ όπου βρίσκεται η φυλακή. Μόνο τέσσερις άνδρες στη λίστα λέγονταν Βιατσεσλάβ. Διασταύρωσαν ηλικία και όλα τα υπόλοιπα στοιχεία που είχαν στη διάθεσή τους. Κι έτσι έμεινε ένας: ο Βιατσεσλάβ Τσερντάντσεφ.

Οι προσωπικοί του λογαριασμοί στα social ήταν κλειστοί ή ανενεργοί, οπότε οι δημοσιογράφοι έψαξαν σε σελίδες συγγενών του και βρήκαν παλιές φωτογραφίες, περίπου δεκαετίας. Αρκετοί πρώην κρατούμενοι αναγνώρισαν ομοιότητα. Για να είναι σίγουροι, εξασφάλισαν και μια πιο πρόσφατη φωτογραφία, από τη ρωσική πλατφόρμα ανταλλαγής μηνυμάτων Max. Περισσότεροι από 30 πρώην κρατούμενοι είπαν ότι έμοιαζε με τον γιατρό τους· περίπου 12 από αυτούς είπαν ότι ήταν απόλυτα σίγουροι ότι ήταν αυτός. «Αυτός είναι εκατό τοις εκατό ο γιατρός. Τα μάτια, το βλέμμα, τα χέρια —τα χέρια του τα θυμάμαι πάρα πολύ καλά», είπε ο Σίσκο βλέποντας τη φωτογραφία.

Ο Τσερντάντσεφ είναι σήμερα 48 ετών. Γεννήθηκε σε ένα χωριό της Κιργιζίας. Εργαζόταν ως παραϊατρικό προσωπικό σε σωφρονιστικό κατάστημα ανηλίκων, ασχολούμενος —σύμφωνα με δημοσιεύματα— με προγράμματα πρόληψης HIV και θεραπείας τοξικοεξάρτησης, ενώ το ίδιο του το ιατρείο περιγράφεται ως «εγκαταλελειμμένο και βρώμικο». Γύρω στο 2013 μετακόμισε στη Ρωσία, εγκαταστάθηκε στο χωριό Περβομάισκι, κοντά στο Πακίνο, αγόρασε διαμέρισμα και εργάστηκε αρχικά σε ορφανοτροφείο. Το 2014 πήρε ρωσικό διαβατήριο. Από το 2015, σύμφωνα με ρωσόφωνα δημοσιεύματα, διορίστηκε επίσημα στο προσωπικό της «Αποικίας Νο. 7», όπου έμεινε τουλάχιστον έως το 2025, έχοντας έμμισθη επαγγελματική σχέση. Στο ρωσικό δίκτυο VK εμφανίζεται να είναι φίλος με άλλους εν ενεργεία εργαζόμενους του ιατρικού προσωπικού του συγκροτήματος των κρατουμένων. Έγιναν και προσπάθειες να τον βρουν. Δεν απάντησε σε καμία κλήση, σε κανένα μήνυμα των δημοσιογράφων. Ούτε ο διοικητής της αποικίας, Γιούρι Φόμιν, ούτε η ρωσική Ομοσπονδιακή Σωφρονιστική Υπηρεσία έδωσαν κάποια απάντηση.
Μόλις οι πρώτοι πρώην κρατούμενοι της «Αποικίας Νο. 7» άρχισαν να επιστρέφουν μέσω ανταλλαγών, οι ουκρανικές αρχές ξεκίνησαν έρευνα, στο πλαίσιο της ευρύτερης προσπάθειας της χώρας να εντοπίσει, να καταγράψει και να τιμωρήσει τα εγκλήματα πολέμου που φέρεται να διαπράχθηκαν από ρωσικές αρχές. Μέχρι σήμερα, δύο υπάλληλοι της φυλακής —ο αναπληρωτής επικεφαλής ασφαλείας Αλεξέι Χαβέτσκι και ο επιχειρησιακός υπάλληλος Γκριγκόρι Σβέτσοφ— έχουν ενημερωθεί επισήμως ότι ερευνώνται για εγκλήματα πολέμου. Ο Τσερντάντσεφ, προς το παρόν, όχι.

Η Γενική Εισαγγελία της Ουκρανίας επιβεβαίωσε πως η «Αποικία Νο. 7» ερευνάται επισταμένως ως χώρος συστηματικών εγκλημάτων πολέμου: βασανιστηρίων, απάνθρωπης μεταχείρισης, εξευτελισμών, βιασμών και άλλων μορφών σεξουαλικής βίας. Μέχρι τις 20 Μαΐου 2026 είχαν καταγραφεί οι υποθέσεις 259 πρώην αιχμαλώτων πολέμου και τριών αμάχων που επέστρεψαν από εκεί, καθώς και δύο κρατουμένων που πέθαναν στο εσωτερικό της.
Ανάμεσα στους κρατούμενους δεν ήταν μόνο στρατιωτικοί. Εκεί κρατούνταν και ο Βολοντίμιρ Μικολαϊένκο, πρώην δήμαρχος της Χερσώνας, που αρνήθηκε να συνεργαστεί με τις κατοχικές αρχές, καθώς και ο Στίβεν Τζέιμς Χάμπαρντ, ο τελευταίος Αμερικανός που η κυβέρνηση των ΗΠΑ θεωρούσε «αδίκως κρατούμενο» στη Ρωσία.

Πλήθος ερευνών για εγκλήματα πολέμου

Δυστυχώς, οι έρευνες για τα εγκλήματα πολέμου μοιάζουν, στις μέρες μας, να μην έχουν αντίκρισμα — κάτι σαν τυπικό καθήκον διεθνών οργανισμών που συνήθως μένει στο επίπεδο της δημοσίευσης των αρχικών συμπερασμάτων.

Η Ανεξάρτητη Διεθνής Επιτροπή Έρευνας του ΟΗΕ κατέληξε τον Μάρτιο ότι οι ρωσικές αρχές έχουν διαπράξει βίαιες εξαφανίσεις και βασανιστήρια ως εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, στο πλαίσιο συντονισμένης κρατικής πολιτικής. Το Γραφείο Ύπατου Αρμοστή για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (OHCHR) έχει επίσης τεκμηριώσει ξεχωριστά τη μεταχείριση αμάχων κρατουμένων: από το 2023, οι περισσότεροι από 215 απελευθερωμένοι πολίτες που ερωτήθηκαν έδωσαν συνεπείς περιγραφές σοβαρών ξυλοδαρμών, ηλεκτροσόκ, εικονικών εκτελέσεων και σεξουαλικής βίας, με βασανιστήρια να έχουν καταγραφεί σε πάνω από 100 κέντρα κράτησης εντός Ρωσίας και σε κατεχόμενα εδάφη.

Το 2025, 41 κράτη του ΟΑΣΕ που συμμετείχαν σε συγκεκριμένη έρευνα ενεργοποίησαν τον λεγόμενο «Μηχανισμό της Μόσχας» και όρισαν τρεις ανεξάρτητους ειδικούς (Hervé Ascensio, Veronika Bílková, Mark Klamberg) για να ερευνήσουν τη μεταχείριση Ουκρανών αιχμαλώτων. Η έκθεσή τους, που παρουσιάστηκε στο Μόνιμο Συμβούλιο του ΟΑΣΕ στις 25 Σεπτεμβρίου 2025, εντόπισε: εκτελέσεις, βασανιστήρια και άλλες μορφές κακομεταχείρισης, απάνθρωπες συνθήκες κράτησης, και στέρηση του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη. Παραβιάσεις που, όπως επιβεβαιώνουν οι ειδικοί, είναι ευρείας κλίμακας και συστηματικές.

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων

Στις 9 Ιουλίου 2025, το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων εξέδωσε απόφαση σχεδόν 500 σελίδων στην υπόθεση «Ukraine and the Netherlands v. Russia», που συνένωνε τέσσερις προσφυγές. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η Ρωσία ασκούσε αποτελεσματικό έλεγχο στα κατεχόμενα εδάφη και έφερε νομική ευθύνη για αδιάκριτους βομβαρδισμούς, εξωδικαστικές εκτελέσεις, αυθαίρετη κράτηση, βασανιστήρια, καταναγκαστική εργασία και σεξουαλική βία, κρίνοντας μάλιστα ρητά ότι ο βιασμός χρησιμοποιήθηκε ως στρατηγική πολέμου για να αποκτηνώσει, να ταπεινώσει και να σπάσει το ηθικό του ουκρανικού πληθυσμού. Ήταν η πρώτη φορά που η νομολογία του ΕΔΔΑ αναγνώρισε τη σεξουαλική βία σε συνθήκες σύγκρουσης ως διοικητική πρακτική των Ρώσων και ως μορφή βασανιστηρίου.

Human Rights Watch

Τον Δεκέμβριο του 2025, το HRW δημοσίευσε έκθεση σύμφωνα με την οποία ρωσικές αρχές και στρατιωτικές δυνάμεις βασάνιζαν συστηματικά Ουκρανούς αιχμαλώτους, τόσο κατά τη σύλληψη όσο και καθ' όλη τη διάρκεια της κράτησής τους, με στοιχεία που δείχνουν ότι ο σωματικός και ψυχολογικός βασανισμός ακολουθεί ευρέως διαδεδομένο μοτίβο που στοχεύει στο να διαλύσει την ταυτότητα και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια των κρατουμένων.

Το Associated Press

Τον Μάιο του 2025, το Associated Press δημοσίευσε έρευνα βασισμένη σε αυτοψίες: από τους περισσότερους από 5.000 αιχμαλώτους που έχει αρπάξει η Ρωσία, τουλάχιστον 206 πέθαναν στην αιχμαλωσία, ενώ Ουκρανοί ιατροδικαστές περιέγραψαν σώματα με απόκρυψη τραυμάτων και αφαιρεμένα όργανα —ενδείξεις σκόπιμης συγκάλυψης του αιτίου θανάτου.

Όλοι καταγράφουν το ίδιο συμπέρασμα: Ουκρανοί αιχμάλωτοι στη Ρωσία υφίστανται εκτεταμένα και συστηματικά βασανιστήρια όλων των ειδών. Περίπου 7.000 Ουκρανοί παραμένουν σήμερα φυλακισμένοι στη Ρωσία, σύμφωνα με το Κίεβο. Οι δημοσιογράφοι έχουν ήδη μοιραστεί τα ευρήματά τους με τις ουκρανικές διωκτικές αρχές, που συνεχίζουν να παίρνουν καταθέσεις από κάθε νέο αιχμάλωτο που απελευθερώνεται. Ο Τσερντάντσεφ, ο «Δρ. Θάνατος», δεν έχει ακόμα κατηγορηθεί επίσημα. Αλλά το όνομά του, όπως και η ιστορία της «Αποικίας Νο. 7», δεν είναι πια κρυφό. Και γι' αυτό, στην ατέλειωτη ιστορία των εγκλημάτων πολέμου προστίθεται ακόμα μία, για την οποία δεν υπάρχει δικαιολογία να μείνει ατιμώρητη...