Επανάσταση ή συναίνεση και μεταρρύθμιση;

Ο εννοιολογικός προσδιορισμός της επανάστασης οφείλει πολλά στους επικριτές του φαινομένου. Στα μάτια τους, η επανάσταση είναι αφύσικη, απάνθρωπη, καταστροφική και αποφευκτέα πάση θυσία· σημαίνει τη χειρότερη δυνατή μοίρα για μια κοινωνία. Αυτός ο προσδιορισμός, που αποδίδει το αρχαιοελληνικό «στάσις» (ανταρσία), επικράτησε μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα. Στη συνέχεια, και παρά την τουλάχιστον ανάμεικτη γαλλική εμπειρία της περιόδου 1789-99, η ιδέα της επανάστασης άρχισε να αποκτά θετική χροιά. Για μια μερίδα ανθρώπων, εμφανιζόταν ως ευπρόσδεκτη ρήξη με το παρελθόν για χάρη του μέλλοντος· όπου το παρελθόν είναι πάντα σκοτεινό και απορριπτέο, το δε μέλλον σαγηνευτικά λαμπρό. Χαρακτηριστική είναι η περιγραφή του Μαρξ, στο έργο του «Η 18η Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη», που εκδόθηκε στον απόηχο των ευρωπαϊκών επαναστάσεων του 1848: «Η κοινωνική επανάσταση του 19ου αιώνα δεν μπορεί να αντλεί την ποίησή της από το παρελθόν παρά μόνον από το μέλλον».

Πρόσφατα έπεσε στην αντίληψή μου μια ενδιαφέρουσα επισήμανση: Η έννοια αλλά και ο ίδιος ο όρος «επανάσταση» οφείλεται στον Έλληνα ιστορικό της ρωμαϊκής περιόδου Πολύβιο (περίπου 200-118 π.Χ.). Ο ίδιος χρησιμοποίησε τον όρο «ανακύκλωσις» για να αποδώσει την κυκλική τροχιά της Ιστορίας από τη φθορά και την πτώση προς την αναγέννηση και πάλι πίσω, μέσα από τη διαδοχή διαφόρων πολιτικών καθεστώτων. Ο Πολύβιος αισθανόταν λύπη για το βαρύ τίμημα αυτού του κύκλου σε ανθρώπινες απώλειες και υλικές καταστροφές. Ως θεραπεία πρότεινε τον καταμερισμό της εξουσίας σε πολλαπλούς θεσμούς, ώστε να αποκλείεται η συγκέντρωσή της σε μια και μόνη παντοδύναμη αρχή (ηγεμόνα ή κόμμα). Δίκαια, λοιπόν, ο Πολύβιος μπορεί να θεωρηθεί ο εμπνευστής της διάκρισης των εξουσιών ή του συστήματος που οι αγγλοσάξονες ονομάζουν «checks and balances».

Ο όρος «ανακύκλωσις» αποδόθησε στα λατινικά ως «revolutio». Απαντάται για πρώτη φορά σε κείμενο του Αγίου Αυγουστίνου της Ιππώνος (354-430 μ.Χ.). Τον επανεισήγαγαν οι ουμανιστές της Αναγέννησης, που μελέτησαν και μετέφρασαν το Έκτο Βιβλίο των Ιστοριών του Πολυβίου. Πλέον, ο όρος σήμαινε την αλλαγή ή ανατροπή ηγεμόνων, έως ότου, στα τέλη του 18ου αιώνα, χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει τα συμβάντα στις πρώην βρετανικές αποικίες της βόρειας Αμερικής (μετά το 1776) και στους δρόμους του Παρισιού (από το 1789 και εξής). Τότε άρχισε να καθιερώνεται το θετικό όραμα της επανάστασης ως ιστορικής στιγμής, κατά την οποία «τα πάντα είναι δυνατά», με τελικό προορισμό ένα, λίγο ως πολύ, προδιαγεγραμμένο μέλλον· όραμα που απηχεί την πεποίθηση του Γάλλου επαναστάτη (και αρχιτέκτονα της Τρομοκρατίας του 1793-94) Louis Antoine de Saint-Just ότι κάθε τι «που συνέβη πριν από εμάς» δεν προσφέρεται για μίμηση, αφού «ο ηρωισμός δεν έχει πρότυπα».

Louis Antoine de Saint-Just © Wikimedia Commons

Αυτή η ρόδινη αντίληψη για την επανάσταση σύντομα σκιάστηκε από τις εμπειρίες της Τρομοκρατίας και τη διολίσθηση στον ναπολεόντειο αυταρχισμό. Ταυτόσημη, και πολύ πιο κοστοβόρα σε ανθρώπινες ζωές, ήταν η εξέλιξη των επαναστάσεων του 20ού αιώνα, που στην πλειονότητά τους εμπνέονταν από τη μαρξιστική ιδεολογία. Η ιστορική εμπειρία στη Ρωσία, στην Κίνα, στην Καμπότζη, στην Κούβα και αλλού επιβεβαιώνει μια πρώιμη παρατήρηση του Pierre-Victurnien Vergniaud (1753-93), ηγέτη των μετριοπαθών γιρονδίνων, ότι «η Επανάσταση, όπως ο Κρόνος, διαδοχικά καταβροχθίζει όλα τα παιδιά της».

Είναι, λοιπόν, η μοίρα των επαναστάσεων να δικαιώνουν το ρηθέν ότι «ο δρόμος για την Κόλαση είναι στρωμένος με καλές προθέσεις»; Δείχνουν αδυναμία να διδάσκεται κανείς από λάθη αλλά και επιτεύγματα άλλων γενεών και άλλων χωρών, όπως ο Αγγλοϊρλανδός συντηρητικός διανοητής Edmund Burke (1729-1797) καταλόγιζε στους Γάλλους επαναστάτες του καιρού του; Ή μήπως αξίζει να σταθούμε στην παρατήρηση του Alexis de Tocqueville, ο οποίος, μισό αιώνα μετά την Επανάσταση του 1789, εκτιμούσε ότι η επανάσταση άλλαξε τα πάντα ακριβώς επειδή «δεν υπήρχε κανένα θέμα να γυρίσει το ρολόι πίσω»;

Edmund Burke © Wikimedia Commons / National Galleries of Scotland

Σήμερα, η ταύτιση της επανάστασης με την πρόοδο έχει, αν μη τι άλλο, ξεθωριάσει. Το ίδιο ισχύει και για το αριστερό/σοσιαλιστικό πρόσημο του φαινομένου. Ήδη, από την εποχή του μεσοπολέμου, ώθηση στον τροχό της Ιστορίας έδωσαν δυνάμεις που εκπορεύονταν από το δεξιό άκρο του πολιτικού φάσματος. Ο φασισμός και ο ναζισμός υπόσχονταν, και εν μέρει επέβαλαν, επαναστατικές ρήξεις με το παρελθόν. Σήμερα, κάτι ανάλογο επαγγέλλονται κινήματα όπως το αμερικανικό MAGA και οι μιμητές του στην Λατινική Αμερική, στην Ευρώπη και αλλού. Μάλιστα, δεν χρειάζεται να κινητοποιήσουν τα πλήθη για να αλώσουν την εκάστοτε Βαστίλλη· αρκεί να αποσπάσουν κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες που θα νομιμοποιούν τις επιλογές τους. Μπροστά στις προκλήσεις αυτές, ηρωική δεν μοιάζει η ανατροπή αλλά η συντήρηση αυτού που μας κληροδότησαν προηγούμενες γενιές: το «πολυβιανό» μοντέλο του αμερικανικού Συντάγματος (1789), το βρετανικό υπόδειγμα της (σχεδόν ξεχασμένης) «Ένδοξης Επανάστασης» (1688), η πολιτική της συναίνεσης της μεταπολεμικής (Δυτικής) Ευρώπης.