ΝΑΤΟ: Από τον κατευνασμό του Ερντογάν έως την ανοχή απέναντι στον Τραμπ, η Ατλαντική Συμμαχία μοιάζει να αποφεύγει τις δύσκολες αλήθειες για το μέλλον της
O Mark Rutte, γνωστός και ως ψιθυριστής του Ντόναλντ Τραμπ, οργάνωσε, ως γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, τη φετινή σύνοδο κορυφής που θα γίνει στην Άγκυρα στις 7-8 Ιουλίου, με οικοδεσπότη τον Τούρκο πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Είναι η δεύτερη φορά που η σύνοδος κορυφής της Ατλαντικής Συμμαχίας γίνεται στην Τουρκία: το 2004, στην Κωνσταντινούπολη, οικοδεσπότης ήταν ο τότε πρόεδρος της Τουρκίας Αχμέτ Νετζντέτ Σεζέρ μαζί με τον Ερντογάν που κατείχε τότε τη θέση του πρωθυπουργού. Από το 2004 πολλά έχουν αλλάξει στον κόσμο· όμως, η τουρκική ιδιαιτερότητα στο εσωτερικό του ΝΑΤΟ, μια μουσουλμανική χώρα με ανελεύθερη δημοκρατία και επιθετικές διαθέσεις εναντίον άλλου μέλους, παραμένει απαράλλακτη.
Εκτός από τα ζητήματα του προϋπολογισμού και της αύξησης των αμυντικών δαπανών που προβλέπει το ΝΑΤΟ υπό την απειλή της Ρωσίας —την οποία μόνον η Τουρκία δεν φαίνεται να αναγνωρίζει: όπως είναι γνωστό, o Ερντογάν ερωτοτροπεί με τον Πούτιν— τα μέλη της Ατλαντικής Συμμαχίας καλούνται φέτος να συζητήσουν βαθύτερα προβλήματα συσχετισμών και διαφοροποιήσεων. Σύμφωνα με τις αόριστες πληροφορίες γύρω από τις προθέσεις της συνόδου, αναμένεται να επικυρωθεί δέσμευση για αναβάθμιση της συλλογικής άμυνας βάσει του Άρθρου 5, καθώς και στήριξη προς την Ουκρανία ύψους περίπου 70 δισ. ευρώ για το 2026. Αλλά, δεν πιστεύω ότι τα θέματα θα συζητηθούν με ειλικρίνεια. Το σύστημα επικοινωνίας στο εσωτερικό του ΝΑΤΟ είναι οι υπαινιγμοί, τα μυστικά, οι ευσεβείς πόθοι, η εθελοτυφλία, η σιωπή. Αν και πολλά κράτη-μέλη έχουν αγανακτήσει με τη στάση του Rutte έναντι του Ντόναλντ Τραμπ, τον οποίον γλείφει ο Ολλανδός αξιωματούχος αναίσχυντα, και της Τουρκίας την οποία θωπεύει, κρατούν στάση ευγενικής σιωπής. Εξάλλου, μερικές ευρωπαϊκές ηγεσίες (της Γαλλίας, της Αυστρίας, της Ελλάδας, της Κύπρου) έχουν δυσαρεστηθεί από το love story της Γερμανίας, της Ουγγαρίας, της Ιταλίας, της Ισπανίας και κατά καιρούς της Πολωνίας με τον Ερντογάν· το ότι αυτές οι χώρες θέτουν σε προτεραιότητα τα οικονομικά τους συμφέροντα παραμερίζοντας ζητήματα αρχών προκαλεί διχασμό στην ΕΕ. Όμως, και πάλι κανείς δεν μιλάει.
Στη σύνοδο θα συζητηθούν οι διαφωνίες σχετικά με την αύξηση των αμυντικών δαπανών: η Ισπανία, το Ηνωμένο Βασίλειο και ο Καναδάς είναι μεταξύ των χωρών που «υστερούν»· ούτε θέλουν, ούτε μπορούν να επιβαρύνουν τους προϋπολογισμούς τους με επιπλέον στρατιωτικές δαπάνες. Λογικό: πρώτον, βρίσκονται μακριά από τα σημεία ανάφλεξης· δεύτερον, δεν κατανοούν τη χρησιμότητα πιο δαπανηρών στρατιωτικών εξοπλισμών σε περιβάλλον σκιωδών συγκρούσεων. Το ότι η αμερικανική ηγεσία έχει βρει κοινό έδαφος με τη ρωσική και την τουρκική, ενώ ταυτοχρόνως επιτίθεται ανοιχτά σε διπλωματικό και οικονομικό επίπεδο στους παραδοσιακούς συμμάχους των ΗΠΑ, την Ευρώπη και τον Καναδά, καθιστά όλες τις αμερικανικές απαιτήσεις λιγότερο πειστικές. Εξάλλου, στην πραγματικότητα, το πρόγραμμα αύξησης των εξοπλισμών έχει στόχο την κερδοφορία των πολεμικών βιομηχανιών, οι περισσότερες από τις οποίες είναι αμερικανικών συμφερόντων και βρίσκονται σε μετάβαση λόγω των εξελίξεων της τεχνολογίας τεχνητής νοημοσύνης. Ο αμυντικός τομέας χρειάζεται γερό boost· για να το επιτύχει ο Ντόναλντ Τραμπ αναζητεί εχθρούς στη δεξαμενή των φίλων και φίλους στη δεξαμενή των εχθρών.
Ωστόσο, η προεδρία του μπορεί να μεταμορφώσει τη Συμμαχία. Εκτός από πολιτικό ατύχημα, ο Ντόναλντ αποτελεί ένδειξη του πόσο έχουν απομακρυνθεί οι ΗΠΑ —δημογραφικά, πολιτιστικά, αξιακά— από τον ευρωπαϊκό κόσμο, από τον πολιτισμό που αναπτύχθηκε στο πλαίσιο της σοσιαλδημοκρατίας. Παράλληλα με τον εκφυλισμό του αμερικανικού καπιταλισμού σε πλουτοκρατία —με αποτέλεσμα οι ΗΠΑ να μην ενδιαφέρονται για αξίες, αρχές, ιδεολογικές συγγένειες και ιστορικές ρίζες— το ΝΑΤΟ, όπως έχει ειπωθεί συχνά, έχει προ πολλού χάσει την αποστολή του: από τότε που κατέρρευσε το σοβιετικό σύστημα, ελλείψει συγκεκριμένου πολιτικού, ιδεολογικού, «στρατηγικού» αντιπάλου, η ενότητα της Συμμαχίας διαβρώθηκε και η παρουσία του Ντόναλντ επιδείνωσε κατά πολύ την προϋπάρχουσα νοσηρότητα. Η παρακμή συνέπεσε με τη στασιμότητα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης: τα τελευταία χρόνια η ΕΕ διευρύνθηκε χωρίς να μεριμνήσει ούτε για την ομοσπονδιοποίηση, ούτε για την οικοδόμηση κοινής ευρωπαϊκής ταυτότητας· κοντολογίς χωρίς να επαγρυπνά για την προάσπιση του ευρωπαϊκού πολιτισμού: τα μοναδικά κεκτημένα που δεν θέλουν να χάσουν οι Ευρωπαίοι είναι οικονομικά.
Το 2022 η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία προκάλεσε πανικό στη «Δύση», αλλά όχι πραγματική αφύπνιση: αν και οι αμυντικές βιομηχανίες κινητοποιήθηκαν στην κατεύθυνση της καινοτομίας —σήμερα μεγάλος αριθμός φθηνών συστημάτων υψηλής τεχνολογίας ξεπερνά σε απόδοση μικρότερους αριθμούς πολύ ακριβών— το ΝΑΤΟ παρέμεινε κοιμισμένος γίγαντας και οι καλοφαγάδες Ευρωπαίοι φάνηκαν έτοιμοι για οποιονδήποτε εξευτελιστικό συμβιβασμό. Αν και είναι αναγκαίο να ξεκαθαρίσουμε τη θέση μας έναντι της Ρωσίας, έναντι της Τουρκίας (όχι μόνο σχετικά με τη χρόνια ελληνοτουρκική ένταση), έναντι του διεθνούς Ισλάμ, της Κίνας και των υβριδικών μορφών πολέμου που διεξάγουν οι εχθροί και οι αντίζηλοί μας, προς το παρόν, το ΝΑΤΟ εφαρμόζει τη γνώριμη, δοκιμασμένη και επανειλημμένως αποτυχημένη τακτική του κατευνασμού. Η εν λόγω τακτική κατευθύνεται σήμερα ταυτοχρόνως έναντι των χωρών που εγείρουν εξωτερικές απειλές, έναντι της Τουρκίας, της οποίας η ιδιαίτερη φύση δεν λαμβάνεται υπόψη, καθώς και έναντι της ίδιας της αμερικανικής ηγεσίας η οποία δείχνει να χρειάζεται εξημέρωση και καλόπιασμα προκειμένου να μην επιδοθεί σε μη επανορθώσιμες καταστροφές.
Καθώς, όπως είπα, τα μέλη του ΝΑΤΟ ρυθμίζουν τις σχέσεις τους και την εξωτερική τους πολιτική με κριτήριο την οικονομία και την ανάγκη για ειρήνη (τακτική let’s not make waves ή don’t rock the boat) αμελούν τις υποχρεώσεις τους προς την Ελλάδα, ξεπουλάνε αξίες και δέχονται εξω-ευρωπαϊκή μετανάστευση ως μέσον κατευνασμού των ισλαμιστικών χωρών· προπάντων, από τον φόβο της στρατιωτικής μοναξιάς, αναγνωρίζουν τον Αμερικανό πρόεδρο ως «πλανητάρχη» μολονότι είναι αυτός που είναι και κάνει αυτά που κάνει. Ακόμα και για την εκστρατεία στο Ιράν, μια από τις γελοιωδέστερες πρωτοβουλίες των ΗΠΑ όλων των εποχών, κανείς δεν μιλάει. Οι Ευρωπαίοι, για να μη χάσουν τη συνεισφορά των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ, τη δήθεν «προστασία», —το οποίο, όπως είπα, δεν ξέρουμε πια σε τι χρησιμεύει— είναι πρόθυμοι να αποποιηθούν την αξιοπρέπειά τους.
Όπως έχω ξαναγράψει, η αμερικανική πολιτική ήταν πάντοτε χαοτική και οι αμερικανικοί θεσμοί επιτρέπουν τη δράση τυχάρπαστων και πολιτικών απατεώνων. Όμως, τις παραμορφώσεις του αμερικανικού συστήματος τις τροφοδοτεί ολόκληρος ο δυτικός κόσμος. Η σύνοδος κορυφής δεν θα λύσει το πρόβλημα· θα μπορούσε όμως να δεσμεύσει την Τουρκία (την οποία είναι για πολλούς λόγους αδύνατο να ξεφορτωθούμε) σε δυο-τρία πραγματάκια που αφορούν την Ελλάδα, θα μπορούσε να επιταχύνει την παροχή βοήθειας στην Ουκρανία με την προοπτική να τελειώσει ο ρωσο-ουκρανικός πόλεμος φθοράς (ο Ζελένσκι έχει κληθεί ως επισκέπτης στην Άγκυρα), θα μπορούσε επίσης να συζητήσει με κάποια σοβαρότητα το «NATO 3.0». Ούτε γι’ αυτό έχω μεγάλες προσδοκίες, αλλά, μετά τις πρόσφατες δηλώσεις του Ντόναλντ περί της «σπατάλης τρισεκατομμυρίων για να μας προστατεύει», δεν θα έπρεπε να καθυστερούμε· το ΝΑΤΟ οφείλει να επαναρρυθμίσει την κατανομή ευθυνών μεταξύ της Ευρώπης και των Ηνωμένων Πολιτειών. Στην πραγματικότητα, θα ήταν ευχής έργον αν μπορούσαμε να απαλλαγούμε από την αμερικανική παρουσία ακόμα κι αν αυτό θα σήμαινε ανακατανομή των αμυντικών πόρων στην ευρωπαϊκή ήπειρο και μεγάλη οικονομική επιβάρυνση των Ευρωπαίων: με τον στόχο της τρίτης φάσης του ΝΑΤΟ, που σημαίνει αυτοδυναμία της Ευρώπης, μπορεί να γίνει αποδεκτή κάποια αύξηση των αμυντικών δαπανών. Αλλά, για να προχωρήσει η ιδέα, απαιτούνται ρήξεις που οι Ευρωπαίοι δεν είναι έτοιμοι να κάνουν, ιδιαίτερα υπό την ηγεσία του Mark Rutte.
Ένα άλλο θέμα της ημερήσιας διάταξης είναι ο ειδικός ρόλος της Τουρκίας η οποία θέλει να αναδείξει την προνομιακή της θέση στη Μαύρη Θάλασσα και στο νότιο σκέλος του ΝΑΤΟ, την αμυντική της βιομηχανία (KAAN, drones, αεράμυνα) και την επέκταση της συνεργασίας με χώρες του Κόλπου, πολλούς από τους ηγέτες των οποίων ο Ερντογάν κάλεσε στην Άγκυρα. Έχω τη φρικτή υποψία ότι η φετινή σύνοδος του ΝΑΤΟ θα είναι ένα ακόμα πάρτι για τον Τούρκο πρόεδρο— αλλά ίσως κάνω λάθος. Υπενθυμίζω πάντως ότι η αρχή και το μότο του ΝΑΤΟ είναι «Ένας για όλους, όλοι για έναν» όπως στους «Τρεις Σωματοφύλακες» του Αλέξανδρου Δουμά (Un pour tous, tous pour un): οπότε, I rest my case.
Από τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας και τους «ελέγχους και ισορροπίες» των ιδρυτών-πατέρων, στη σύγχρονη ενίσχυση της εκτελεστικής εξουσίας και τις προκλήσεις της εποχής Τραμπ
17°
