Σεζάριο Μελαντόνιο: Μια ζωή διπλωματίας σε δέκα χώρες και τρεις ηπείρους

Έχει διαλέξει να ζει σε μια χώρα όπου υπηρέτησε για τρία χρόνια και την οποία, όπως καταλαβαίνεις από τα πρώτα κιόλας λεπτά, δεν την αντιμετώπισε ποτέ ως απλό πόστο. Μου ζήτησε να συναντηθούμε στο τένις κλαμπ της Κηφισιάς, στη γειτονιά που επέλεξε γιατί τον εκφράζει και τον ξεκουράζει ταυτόχρονα.

Πρέσβης της Βραζιλίας στην Αθήνα από το 2017 ως το 2020, με ιταλικές, πορτογαλικές και γερμανικές ρίζες και πατέρα καθηγητή αρχαίας ελληνικής και ρωμαϊκής ιστορίας, ο Σεζάριο Μελαντόνιο κουβαλάει -όπως λέει- «λίγη Ελλάδα μέσα του».

Παραμένει ένας αμετανόητος κοσμοπολίτης: ύστερα από δεκαετίες στο διπλωματικό σώμα και μετακινήσεις ως πρέσβης σε δέκα χώρες, δεν έχει κουραστεί ούτε στιγμή να υπηρετεί τη Βραζιλία -γράφει κάθε Παρασκευή τη «στήλη του πρέσβη» στην πατρίδα του, είναι διεθνής σύμβουλος της Ομοσπονδίας Βιομηχανιών του Σάο Πάολο για την Ευρώπη- και να παρακολουθεί, από όσο πιο κοντά γίνεται, τις εξελίξεις στις διεθνείς σχέσεις.

Είναι ο μεγαλύτερος από τέσσερα παιδιά -τρία αγόρια κι ένα κορίτσι. Ο πατέρας του ήταν Ιταλός, από ένα μικρό χωριό κοντά στην Πεσκάρα, στο Αμπρούτσο. «Ο παππούς μου μιλούσε τη ντοπιολαλιά της περιοχής, τα αμπρουτσέζικα. Κι εκείνη η περιοχή ήταν κάποτε Μεγάλη Ελλάδα, η Magna Graecia».

Όταν του λέω ότι κρατάει λοιπόν λίγη Ελλάδα μέσα του, συμφωνεί.

Η γιαγιά του από την πλευρά του πατέρα ήταν Πορτογαλέζα, οι δυο παππούδες από την πλευρά της μητέρας Γερμανοί. Κι όμως η ταυτότητά του δεν σηκώνει αμφισβήτηση.

«Νιώθω Βραζιλιάνος. Δεν νιώθω Γερμανός ή Πορτογάλος ή Ιταλός. Γεννήθηκα στη Βραζιλία, μεγάλωσα εκεί».

Εκεί ακριβώς γεννήθηκε και η κλίση του προς τα έξω. «Η Βραζιλία είναι μια χώρα-ήπειρος. Συνήθως οι άνθρωποι εκεί κοιτούν προς τα μέσα. Εγώ, ίσως εξαιτίας των μεταναστευτικών μου ριζών, από παιδί στο Σάο Πάολο άρχισα να κοιτάζω προς τα έξω. Έτσι ξύπνησα στον διεθνή κόσμο - κι έτσι, αργότερα, στη διπλωματία».

Σεζάριο Μελαντόνιο: Mια καριέρα μισού αιώνα

Δεν τον ενδιέφερε ποτέ να γνωρίσει τις χώρες σαν τουρίστας. «Ήθελα να τις ζήσω. Δύο, τρία χρόνια στην καθεμία. Αυτό είναι κάτι τελείως διαφορετικό». Όταν του λέω ότι έτσι αντιλαμβάνεσαι τη φυσιογνωμία μιας χώρας, την ψυχή της, συμφωνεί. Στις δέκα χώρες όπου έζησε, οι πέντε ήταν στην Ευρωπαϊκή Ένωση: Ελλάδα, Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, Γερμανία.

«Στη Βραζιλία χρειάζονται τουλάχιστον τριάντα χρόνια διπλωματικής σταδιοδρομίας για να φτάσει κανείς στον βαθμό του πρέσβη». Στις πέντε υπηρέτησε ως νεαρός διπλωμάτης -Παρίσι, Μαδρίτη, Ρώμη, γενικός πρόξενος στη Φρανκφούρτη- και στις άλλες πέντε ως πρέσβης. Δώδεκα από αυτά τα χρόνια τα πέρασε στη Μέση Ανατολή: τέσσερα στο Ιράν (2000-2004), τέσσερα στην Τουρκία (2004-2008), τέσσερα στην Αίγυπτο (2008-2012).  

Δεν χρειάζεται να εξηγήσει περισσότερα: η περίοδος αυτή περιλαμβάνει την αμερικανική εισβολή στο Ιράκ, την αναδιαμόρφωση της Μέσης Ανατολής, την άνοδο νέων περιφερειακών δυνάμεων και, λίγο αργότερα, την Αραβική Άνοιξη. Μετά την επιστροφή του στη Βραζιλία ανέλαβε ειδικός απεσταλμένος για τη Μέση Ανατολή, στη συνέχεια μετακινήθηκε στην Κούβα, κι από εκεί στην Ελλάδα.

«Ήταν πολύ ταραγμένες εποχές», λέει. «Αλλά για έναν διπλωμάτη ήταν εξαιρετικά ενδιαφέρουσες».

Στη Βραζιλία, εξηγεί, ο νόμος είναι αυστηρότερος ακόμη κι από τον αμερικανικό. «Για να γίνεις διπλωμάτης πρέπει να έχεις γεννηθεί στη Βραζιλία. Ο Χένρι Κίσινγκερ γεννήθηκε στη Γερμανία και την άφησε στα δεκατέσσερά του - στην Αμερική μπόρεσε να γίνει υπουργός Εξωτερικών, πρόεδρος όμως όχι, γιατί πρόεδρος γίνεσαι μόνο αν έχεις γεννηθεί εκεί. Στη Βραζιλία η ίδια λογική ισχύει και για τον διπλωμάτη».

Κι αυτό, συμπληρώνει, σε δένει ακόμη πιο πολύ με τη χώρα σου: «Όταν δουλεύεις τόσα χρόνια για τη χώρα σου, γίνεσαι όλο και περισσότερο πιστός σε εκείνη. Η αφοσίωσή σου είναι στη χώρα σου, στην κυβέρνησή σου, στον λαό σου».

Αν αθροίσει τα χρόνια, υπολογίζει πως έχει ζήσει γύρω στα 34 στη Βραζιλία και κάπου 42 στο εξωτερικό - είναι, λέει, 76 ετών.

Από την Αβάνα στην Αθήνα

Στην Αθήνα ήρθε το 2017, «με το τέλος της κρίσης», επί Τσίπρα. «Έχω μια ιστορία γι' αυτό»: Πριν έρθει στην Ελλάδα ήταν πρέσβης στην Κούβα - κι ενώ ήταν εκεί, πέθανε ο Φιντέλ Κάστρο. Στις τελετές ήρθαν από τη Βραζιλία δύο υπουργοί, ο τότε υπουργός Εξωτερικών κι ο υπουργός Πολιτισμού. «Κι ο μόνος πρωθυπουργός από την Ευρωπαϊκή Ένωση που πήγε στην Κούβα, αν δεν κάνω λάθος, ήταν ο Αλέξης Τσίπρας». Ο Βραζιλιάνος υπουργός Εξωτερικών ζήτησε να τον δει· ο Μελαντόνιο ήταν παρών, καθώς είχε ήδη οριστεί πρέσβης στην Ελλάδα.

«Ο υπουργός μου είπε στον κ. Τσίπρα ότι αυτός ο κύριος θα είναι ο επόμενος πρέσβης της Βραζιλίας στη χώρα σας», θυμάται. Κι ο Τσίπρας, πολύ ευγενικά, του είπε να περάσει να τον δει μόλις έδινε τα διαπιστευτήριά του στον πρόεδρο Παυλόπουλο. «Δεν είναι αυτονόητο», σχολιάζει. «Στην Αθήνα υπάρχουν δεκάδες πρέσβεις, και το να δεις τον πρωθυπουργό δεν είναι εύκολο».

Έκανε όμως και κάτι παραπάνω. «Ένας πρέσβης δεν δουλεύει μόνο με την κυβέρνηση - πρέπει να δουλεύει και με την αντιπολίτευση, γιατί μια μέρα, ενδεχομένως, η αντιπολίτευση γίνεται κυβέρνηση». Έτσι επισκεπτόταν τακτικά τον Κυριάκο Μητσοτάκη στα γραφεία της Νέας Δημοκρατίας, χτίζοντας μια γέφυρα και με τον τότε αρχηγό της αντιπολίτευσης, σημερινό πρωθυπουργό.

Ποια εικόνα σχημάτισε για τους δύο πολιτικούς; «Και οι δύο, κατά τη γνώμη μου, είναι εξαιρετικά ικανοί». Ο Τσίπρας είχε ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη Λατινική Αμερική - «την είχε επισκεφθεί, είχε διαβάσει γι' αυτήν».

Όσο για τον Μητσοτάκη, «κι εκείνος, όταν ήταν αρχηγός της αντιπολίτευσης, ήταν πολύ ενημερωμένος για τη Λατινική Αμερική. Σπούδασε ένα κομμάτι της ζωής του στις Ηνωμένες Πολιτείες - είμαστε στην ίδια ήπειρο, στον Νέο Κόσμο, κι η Βραζιλία είναι η δεύτερη μεγαλύτερη χώρα της».

Το στοίχημα της Mercosur

Όταν πρωτοσυναντήθηκαν, θυμάται, ο κ. Μητσοτάκης ζήτησε στενότερες σχέσεις με τη Βραζιλία και τη Mercosur. Κι εδώ ο πρέσβης ανοίγει ένα κεφάλαιο που, παραδέχεται κι ο ίδιος, τον συνεπαίρνει: τη συμφωνία Ευρωπαϊκής Ένωσης - Mercosur.

«Πάλευα πάντα γι' αυτή τη συμφωνία, με διαφορετικές κυβερνήσεις, γιατί πιστεύω ότι στο τέλος θα είναι καλή και για τις δύο πλευρές». Πάνω από είκοσι χρόνια διαπραγματεύσεων· τώρα υπάρχει μια προσωρινή συμφωνία σε επίπεδο εκτελεστικής εξουσίας. Ξέρει ότι οι αγρότες -στη Γαλλία, στην Ελλάδα, στην Πολωνία, στην Ιρλανδία, στην Ιταλία- ανησυχούν.

«Το καταλαβαίνω. Αλλά δεν είναι μια συμφωνία ελεύθερη για όλους. Έχει ποσοστώσεις. Πάρτε το βόειο κρέας, το κλασικό ζήτημα αυτής της διαπραγμάτευσης: η ποσόστωση είναι πολύ μικρή, αν σκεφτείς τη δύναμη της Αργεντινής και της Βραζιλίας». Η μείωση των δασμών, εξηγεί, θα γίνει σε βάθος δεκαετίας, σε αργή κίνηση. 
«Αν φτάσουμε στο μηδέν σε δέκα χρόνια, το εμπόριο ανάμεσα στις ευρωπαϊκές χώρες και τη Mercosur μπορεί να αυξηθεί κατά 40%. Μιλάμε για 700 εκατομμύρια ανθρώπους μαζί».

Τον σταματώ ευγενικά - θα σημειώσω, του λέω, ότι ο πρέσβης έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να προωθήσει τη Mercosur. Γελάει: «Είναι το καθήκον μου».

Από το Καστελλόριζο στον Αμαζόνιο

Η ελληνική του εμπειρία ξεκινάει πολύ πριν από την Αθήνα - από τον πατέρα του. «Ήταν καθηγητής αρχαίας ελληνικής και ρωμαϊκής ιστορίας. Μεγάλωσα σε ένα σπίτι όπου ο πατέρας μου ήταν βαθιά ερωτευμένος με την ιστορία της αρχαίας Ελλάδας και της αρχαίας Ρώμης».

Έτσι, ανάμεσα στα 10 και τα 16 του, στο Σάο Πάολο, χωρίς να έχει ταξιδέψει ακόμη στο εξωτερικό, άρχισε να γοητεύεται από την αρχαία Ελλάδα, τη Ρώμη, την Αίγυπτο. Στις κλασικές σπουδές είχαν μία ώρα αρχαίων ελληνικών την εβδομάδα. «Δεν τα έμαθα πραγματικά - τα αρχαία δεν είναι τα νέα ελληνικά. Αλλά κάτι το είχα ήδη βαθιά μέσα μου».

Όταν φτάνεις ως πρέσβης σε μια χώρα, λέει, η πρώτη γέφυρα που χρησιμοποιείς είναι αυτό που ο ίδιος ονομάζει «εθνοτική γέφυρα»: η ομογένεια. «Η μεγαλύτερη συγκέντρωση Ελληνοβραζιλιάνων είναι στο Σάο Πάολο, την πατρίδα μου». Κι εδώ λέει κάτι που, παραδέχεται, το έμαθε στην Ελλάδα και τον εξέπληξε: οι πρώτοι Έλληνες έφτασαν στη Βραζιλία το 1828, μόλις έξι χρόνια μετά την ανεξαρτησία της χώρας. «Και ξέρεις γιατί; Εξαιτίας του ψαρέματος!».

Στον νότο της Βραζιλίας υπάρχει μια πολιτεία, η Σάντα Καταρίνα, με πρωτεύουσα τη Φλοριανόπολη -«ελληνικό όνομα», παρατηρεί- χτισμένη σε ένα νησί. «Το 1828 εκεί ζούσαν ψαράδες, πολύ πρωτόγονοι όμως, χωρίς τεχνολογία. Δεν ήξεραν καλά να ψαρεύουν».

Από κάπου ήρθε η επαφή με το Καστελλόριζο. «Τότε το Καστελλόριζο ήταν ακόμη υπό την Οθωμανική Αυτοκρατορία - ενσωματώθηκε στην Ελλάδα μόλις το 1947, τελευταίο απ' όλα». Πολλοί Καστελλοριζιοί πήγαν στην Αυστραλία, κάποιοι στη Βραζιλία, φέρνοντας μαζί τους συγγενείς, γιατί ήταν εξαιρετικοί ψαράδες.

Από εκεί απλώθηκαν: στο Σάο Πάολο, και πιο πάνω, ως τον Αμαζόνιο, ως έμποροι. «Ακόμη και σήμερα στον Αμαζόνιο εμπορεύεσαι με τη βάρκα, στα ποτάμια· έχεις τα εμπορεύματά σου και πουλάς στα χωριά κατά μήκος του ποταμού. Ήδη στα τέλη του 19ου αιώνα -υπάρχουν φωτογραφίες και ταινίες- είχαμε εκεί Έλληνες εμπόρους». 

Η κοινότητα δεν είναι μεγάλη, γύρω στις 85.000, «αλλά είναι πολύ εύπορη. Πάντα δούλευαν με το εμπόριο, ως επιχειρηματίες, και φυσικά με τη ναυτιλία». Κι η ναυτιλία, καταλήγει, είναι το πιο σημαντικό κομμάτι στη σχέση Ελλάδας - Βραζιλίας.

«Έχουμε εννιά χιλιάδες χιλιόμετρα ακτών στον Νότιο Ατλαντικό, είμαστε μεγάλοι εξαγωγείς -κυρίως αγροτικών προϊόντων- αλλά δεν έχουμε αρκετά πλοία, ούτε καν για το πετρέλαιο και το φυσικό μας αέριο». Έτσι, από τη δεκαετία του '60, πολλοί Έλληνες εφοπλιστές δουλεύουν με τη Βραζιλία.

Από εκείνη τη γέφυρα -των εφοπλιστών- ξεκίνησε, λέει, και η δική του διαδρομή στην Αθήνα. Δεν είναι, άλλωστε, παράξενο που ένας άνθρωπος που δεν θέλησε ποτέ να γνωρίσει μια χώρα σαν τουρίστας διάλεξε, τώρα που αποσύρθηκε, να μείνει σε μία απ' αυτές - κι ας παραμένει, μέχρι σήμερα, στραμμένος προς τα έξω.

«Δεν αρκεί να ταξιδεύεις»

Στα 76 του χρόνια, ο Σεζάριο Μελαντόνιο συνεχίζει να γράφει, να παρακολουθεί τις διεθνείς εξελίξεις και να συμβουλεύει τη βιομηχανική κοινότητα του Σάο Πάολο για ευρωπαϊκά ζητήματα. Έχει περάσει σχεδόν το μισό της ζωής του εκτός Βραζιλίας, κι όμως η βασική του πεποίθηση παραμένει αναλλοίωτη. «Ένας διπλωμάτης δεν πρέπει να γνωρίζει μια χώρα ως τουρίστας. Πρέπει να ζει εκεί. Να μιλά με τους ανθρώπους. Να ακούει. Να παρατηρεί. Να καταλαβαίνει γιατί σκέφτονται όπως σκέφτονται». 

Κάνει μια μικρή παύση. «Μόνο έτσι μπορείς να καταλάβεις τη φυσιογνωμία μιας χώρας». Και αμέσως μετά προσθέτει τη φράση που μοιάζει να συμπυκνώνει ολόκληρη τη διαδρομή του: «Μόνο έτσι μπορείς να καταλάβεις την ψυχή της».