Η λατρεία για τους δικτάτορες: Η περίπτωση Πούτιν

Μια κρυφή γοητεία

Καθημερινά έχουμε δυστυχώς πολλές ευκαιρίες να σκεφτόμαστε πόσο καταγέλαστοι είναι αυτοί που υποστηρίζουν τους δικτάτορες σαν τον Πούτιν ή τον Τραμπ —μιας και θέλουν να το λένε, έχουν κατιτί ανεξέλεγκτο μέσα τους, ένα πάθος μέγα—, και πολύ συχνά περνά απ’ το μυαλό μας πως αυτό το πράγμα, δεν μπορεί, πρέπει να έχει είτε σεξουαλική είτε θεοτική βάση, που στην περίπτωσή τους θα ήταν άλλωστε το ίδιο. Και η αλήθεια είναι ότι δεν πέφτουμε έξω. Τα παιδιά είναι ερωτευμένα με τον πατέρα-αφέντη, όχι απλώς γοητευμένα. Για να το πούμε ξεκάθαρα: ηδονίζονται.

Μολονότι δεν θεωρούν ότι η σεξουαλικότητα είναι η μόνη ή η κύρια κινητήρια δύναμη —η κύρια δύναμη είναι πάντα το δίπολο ηλιθιότητα + μίσος—, στη βιβλιογραφία της πολιτικής ψυχολογίας υπάρχουν ισχυρές θεωρίες που συνδέουν τον αυταρχισμό με υποσυνείδητες (αν και όχι πάντα υποσυνείδητες) ερωτικές προβολές. Η βασική θέση είναι ότι η σχέση ηγέτη-οπαδού πολλές φορές παίρνει μορφές έντονου συναισθηματικού δεσμού, εξιδανίκευσης και υποταγής, που συχνά έχουν μορφή ερωτικής «σχέσης». Το φαινόμενο εξηγείται κυρίως από την ανάγκη για ασφάλεια, σταθερότητα, και για απλές απαντήσεις μέσα σε περιόδους φόβου ή αβεβαιότητας. Ο δικτάτορας παρουσιάζεται σαν την απόλυτη φιγούρα δύναμης που προστατεύει και τιμωρεί, ένα είδος αρχετυπικού, συμβολικού πατέρα που απορροφά την ευθύνη του κόσμου. Σε τέτοιες συνθήκες, οι οπαδοί προσκολλώνται σε αυτόν με τρόπο που αποκτά μια ένταση παρόμοια με την ερωτική εμμονή, καθώς κάθε απόλυτη εξιδανίκευση τείνει να υιοθετεί παρόμοιους ψυχικούς μηχανισμούς.

Ο δικτάτορας παρουσιάζεται σαν την απόλυτη φιγούρα δύναμης που προστατεύει και τιμωρεί, ένα είδος αρχετυπικού, συμβολικού πατέρα που απορροφά την ευθύνη του κόσμου

Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις κατά τις οποίες ο ίδιος ο δικτάτορας καλλιεργεί συνειδητά μια εικόνα που αγγίζει τη σεξουαλική διάσταση: δείτε τη στάση ισχύος που παίρνει το σώμα τους όταν ποζάρουν, σκεφτείτε τις παρελάσεις που διοργανώνουν, ή την αισθητικοποίηση της πειθαρχίας. Αυτή η σκηνοθεσία δεν αποσκοπεί μεν άμεσα στη διέγερση όσο στην υπόμνηση του ποιος «κατέχει» τον χώρο, ποιος επιβάλλεται, ποιος κυριαρχεί — πράγμα που είναι σχεδόν το ίδιο. Η γενετήσια ατμόσφαιρα λειτουργεί σαν εργαλείο συμβολικής επιβολής.

Η σεξουαλική ανάγνωση φωτίζει μεν ορισμένες πλευρές της λατρείας ενός δικτάτορα, αλλά δεν αρκεί για να την εξηγήσει. Στην πραγματικότητα έχουμε να κάνουμε με ένα φάσμα μηχανισμών που στο χαρμάνι τους μέσα μπερδεύονται ο φόβος, η ανάγκη διατήρησης μιας ταυτότητας, η συγγνωστή επιθυμία υποταγής, μια γοητεία για τη βίαιη δύναμη, και η πολλή, πάρα πολλή κοινωνική πίεση. Ένα σύμπλοκο προβλημάτων. (Χωρίς βέβαια να ξεχνάμε το δίπολο που είπαμε προηγουμένως: ηλιθιότητα + μίσος).

Ράιχ και Φρομ

Όλα αυτά βέβαια δεν είναι σημερινά φαινόμενα: είναι παμπάλαια. Ένας από τους πρώτους θεωρητικούς που έθεσαν την εν λόγω υπόθεση εξετάζοντάς την εις βάθος ήταν βέβαια ο ψυχαναλυτής Βίλχελμ Ράιχ, που στη «Μαζική Ψυχολογία του Φασισμού» («Massenpsychologie des Faschismus, 1933) υποστήριξε ότι η σεξουαλική καταπίεση παίζει κεντρικό ρόλο στη δημιουργία των αναγκαίων τε και ικανών συνθηκών για την ανάδυση αυταρχικών καθεστώτων.

Κεντρική του θέση είναι ότι ο φασισμός δεν είναι απλώς το αποτέλεσμα μιας πολιτικής συνωμοσίας ή μιας οικονομικής κρίσης, αλλά η έκφραση της ανορθολογικής δομής του μέσου ανθρώπου, που έχει διαμορφωθεί από αιώνες σεξουαλικής καταπίεσης. Ο Ράιχ υποστηρίζει ότι η αυταρχική οικογένεια λειτουργεί σαν το βασικό εργοστάσιο παραγωγής της αντιδραστικής ιδεολογίας, καθώς η καταστολή των φυσικών ενορμήσεων στα παιδιά και τους εφήβους δημιουργεί ένα αίσθημα φόβου, ενοχής και υποταγής στην εξουσία. Αυτή η «θωράκιση του χαρακτήρα» καθιστά τις μάζες ευάλωτες στη φασιστική προπαγάνδα, η οποία εκμεταλλεύεται την καταπιεσμένη λίμπιντο και τη μετατρέπει σε μυστικιστική έξαρση και επιθετικότητα. Ο φασισμός, κατά τον Ράιχ, είναι η οργανωμένη πολιτική έκφραση της συναισθηματικής πανούκλας του «θωρακισμένου» ανθρώπου που φοβάται την ελευθερία και την ευθύνη της ίδιας του της ζωής. Αντί για την ταξική συνείδηση των μαρξιστών, ο Ράιχ διαπίστωσε ότι η σεξουαλική αναστολή ωθούσε το προλεταριάτο και τα μεσαία στρώματα προς μία ταύτιση με το αυταρχικό είδωλο του πατέρα-ηγέτη, αναζητώντας προστασία σε μια πλασματική φυλετική ή εθνική ενότητα.

Αυτή η «θωράκιση του χαρακτήρα» καθιστά τις μάζες ευάλωτες στη φασιστική προπαγάνδα, η οποία εκμεταλλεύεται την καταπιεσμένη λίμπιντο και τη μετατρέπει σε μυστικιστική έξαρση και επιθετικότητα

Ο Έριχ Φρομ, από την άλλη, στο έργο του «Ο Φόβος μπροστά στην Ελευθερία» («Escape from Freedom», 1941) προσεγγίζει το φαινόμενο του φασισμού μέσω της υπαρξιακής αγωνίας του σύγχρονου ανθρώπου. Υποστηρίζει ότι η εξέλιξη του καπιταλισμού και η κατάλυση των παραδοσιακών δεσμών της μεσαιωνικής κοινωνίας χάρισαν στο άτομο μια «αρνητική ελευθερία», μια ελευθερία που το άφησε μόνο, απομονωμένο και ανίσχυρο. Για να ξεφύγει από το δυσβάσταχτο άγχος αυτής της αποξένωσης, ο άνθρωπος καταφεύγει σε ψυχολογικούς μηχανισμούς διαφυγής, με κυριότερο τον αυταρχισμό.

Στο έργο του, ο Φρομ αναλύει διεξοδικά τον σαδομαζοχιστικό χαρακτήρα: ένα τέτοιο άτομο επιδιώκει να συγχωνευτεί με μια εξωτερική δύναμη —τον ηγέτη ή το κράτος— για να ανακτήσει τη χαμένη του ασφάλεια. Ενώ ο Ράιχ εστίαζε στη σεξουαλική καταπίεση, ο Φρομ δίνει έμφαση στην ανασφάλεια της μικροαστικής τάξης, που νιώθει να συνθλίβεται ανάμεσα στα μονοπώλια και το εργατικό κίνημα. Ο φασισμός προσέφερε σε αυτά τα άτομα την ψευδαίσθηση της δύναμης μέσω της υποταγής σε μια ανώτερη αυθεντία, και ταυτόχρονα τη δυνατότητα να κυριαρχούν επί εκείνων που θεωρούνταν κατώτεροι, ικανοποιώντας έτσι την ανάγκη τους για ένταξη και νόημα σε έναν χαοτικό κόσμο. Με δυο λόγια: κάποιοι άνθρωποι αναζητούν την υπακοή σε ισχυρές μορφές επειδή δεν μπορούν να υποφέρουν την απομόνωση και αισθάνονται αδύναμοι. Έχουν την τρομερή ανάγκη να υποταχθούν σε μια ανώτερη δύναμη για να αποφύγουν τις ψυχολογικές επιπτώσεις της αυτονομίας και της ελευθερίας. Είναι πιο εύκολο έτσι· νιώθεται.

Ο φασισμός προσέφερε σε αυτά τα άτομα την ψευδαίσθηση της δύναμης μέσω της υποταγής σε μια ανώτερη αυθεντία, και ταυτόχρονα τη δυνατότητα να κυριαρχούν επί εκείνων που θεωρούνταν κατώτεροι, ικανοποιώντας έτσι την ανάγκη τους για ένταξη και νόημα σε έναν χαοτικό κόσμο

Οι άνθρωποι με χαμηλή αυτοεκτίμηση είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι στη λατρεία αυταρχικών ηγετών. Υπάρχουν μυριάδες άτομα γύρω μας που ανοίγουν κάθε πρωί τα μάτια αναζητώντας μια Αρχή, ένα κάτι προς το οποίο γλυκά-γλυκά θα υποταχθούν κλίνοντας το γόνυ, ικανοποιώντας έτσι μια βαθιά, τις πιο πολλές φορές μασκαρεμένη, ψυχολογική ανάγκη για σύνδεση και ταυτότητα, που συχνά έχει γερές, πλην σκουληκιασμένες βάσεις στην παιδική τους ηλικία. Για πολλούς δυστυχείς συνανθρώπους μας, ιδίως σε περιόδους κοινωνικής κρίσης ή αβεβαιότητας, η υποταγή σε μια ισχυρή μορφή λειτουργεί σαν ψυχολογικός ρυθμιστής, κάτι που τους κρατά σε ρότα, που τους βοηθά να μη χάσουν τον έλεγχο και αρχίσουν να κάνουν μούτες στον καθρέφτη του ασανσέρ.

Πόσο δε μάλλον όταν συμβαίνει αυτό που ο Ντάρελ λέει τόσο όμορφα και τόσο πικρά στο «Αλεξανδρινό κουαρτέτο» του, όταν σημειώνει: «Όταν είναι βαθιά πληγωμένοι στο φύλο τους».

Ηδονιζόμενοι με τον Πούτιν

Η λατρεία της προσωπικότητας του Βλαντιμίρ Πούτιν —βασικά: του ιδίου ως πράγματος— μπορεί να ιδωθεί σαν μια επικαιροποιημένη εφαρμογή των μηχανισμών της μαζικής ψυχολογίας. Η συστηματική προβολή της εικόνας του «αληθινού άντρα» υπερβαίνει τα όρια της απλής επικοινωνιακής πολιτικής και εισέρχεται στη σφαίρα της «σεξοπολιτικής». Σύμφωνα με την οπτική του Ράιχ, η σύνδεση της πολιτικής ισχύος με τη σωματική αρρενωπότητα και η ταυτόχρονη θεσμική καταστολή των εναλλακτικών σεξουαλικών ταυτοτήτων μέσω μιας σκληρής, απάνθρωπης αντι-ΛΟΑΤΚΙ+ νομοθεσίας, λειτουργούν σαν εργαλεία θωράκισης του κοινωνικού σώματος. Η καταπίεση αυτή διοχετεύει τις ενορμήσεις των μαζών προς την ταύτιση με ένα αρχετυπικό πατερναλιστικό είδωλο, μετατρέποντας τη σεξουαλική ενέργεια σε πολιτική υποταγή.

Σύμφωνα με την οπτική του Ράιχ, η σύνδεση της πολιτικής ισχύος με τη σωματική αρρενωπότητα και η ταυτόχρονη θεσμική καταστολή των εναλλακτικών σεξουαλικών ταυτοτήτων μέσω μιας σκληρής, απάνθρωπης αντι-ΛΟΑΤΚΙ+ νομοθεσίας, λειτουργούν σαν εργαλεία θωράκισης του κοινωνικού σώματος

Παράλληλα, η δυναμική κυριαρχίας-υποταγής που διέπει το ρωσικό καθεστώς επιβεβαιώνει την ανάλυση του Φρομ για τον σαδομαζοχιστικό χαρακτήρα της αυταρχικής δομής. Σε έναν κόσμο που γεννά ανασφάλεια, ο φόβος μπροστά στην ελευθερία οδηγεί το άτομο στην αναζήτηση καταφυγίου σε μια ακλόνητη αυθεντία που ενσαρκώνει την απόλυτη ισχύ. Η εικόνα του Πούτιν ως εγγυητή των «παραδοσιακών αξιών» προσφέρει μια (ψευδ)αίσθηση σταθερότητας και ανδρικής υπεροχής, επιτρέποντας στους πολίτες να ξεπεράσουν το αίσθημα της ατομικής τους αδυναμίας μέσω της συγχώνευσης με το παντοδύναμο Κράτος-Ηγέτη.

Αν θέλει κανείς να δει στην πράξη τη σεξουαλική διάσταση της εξουσίας ως κεντρικού πυλώνα του αυταρχισμού, ένα σύστημα στο οποίο η πολιτική νομιμοποίηση αντλείται από την ψυχολογική ανάγκη για έναν ηγεμονικό «πατέρα» που υπόσχεται τάξη μέσω της πυγμής και της παραδοσιακής αρρενωπότητας, το ΜΟΝΟ που έχει να κάνει είναι να κοιτάξει προς Ρωσία μεριά.

Η λατρεία, τώρα, μερίδας της Αριστεράς προς το πρόσωπο του Βλαντιμίρ Πούτιν αναδεικνύει μια παράδοξη ψυχολογική μετατόπιση, όπου η παραδοσιακή αντιιμπεριαλιστική ρητορική συναντά την ανάγκη για έναν ισχυρό πόλο εξουσίας. Αν και το μιλιταριστικό καθεστώς του Κρεμλίνου εμφορείται από συντηρητικές, θρησκευτικές και πατριαρχικές αξίες που συγκρούονται με τη λεγόμενη «προοδευτική ατζέντα», μεγάλο τμήμα του αριστερού φάσματος ελκύεται από την εικόνα του ηγέτη που προτάσσει το στιβαρό στήθος του απέναντι στη Δυτική ηγεμονία. Ένας μηχανισμός διαφυγής από το αίσθημα της πολιτικής αδυναμίας; Μπορεί. Η επαναλαμβανόμενη αποτυχία των επαναστατικών οραμάτων; Ίσως. Μια αποσύνθεση των συλλογικών ταξικών ταυτοτήτων; Ποιος να ξέρει…

Αν και το μιλιταριστικό καθεστώς του Κρεμλίνου εμφορείται από συντηρητικές, θρησκευτικές και πατριαρχικές αξίες που συγκρούονται με τη λεγόμενη «προοδευτική ατζέντα», μεγάλο τμήμα του αριστερού φάσματος ελκύεται από την εικόνα του ηγέτη που προτάσσει το στιβαρό στήθος του απέναντι στη Δυτική ηγεμονία

Σε κάθε περίπτωση, με πολλή χαρά πολλοί αριστεροί, αναζητώντας έναν ισχυρό άντρα, έναν πατερούλη, έναν Στάλιν τέλος πάντων, βλέπουν στο πρόσωπο του Ρώσου δημίου κάτι που τους παρέχει ό,τι οι ίδιοι νιώθουν ότι στερούνται. Κι αυτό, παρά τις —όχι ακριβώς και λίγες— ιδεολογικές τους αποκλίσεις. Η λατρεία της πυγμής και της αποφασιστικότητας του Πούτιν λειτουργεί σαν υποκατάστατο πολιτικής ισχύος για άτομα που βιώνουν την περιθωριοποίηση της δικής τους ιδεολογίας. Η αρχετυπική αντρική φιγούρα του Ρώσου ηγέτη πάνω στ’ άλογο του αντιδυτικισμού και του αντισημιτισμού προσφέρει μια αίσθηση ασφάλειας απέναντι σε έναν χαοτικό «νεοφιλελεύθερο» κόσμο. Στ’ αυτιά τους, τα λόγια του ηχούν σαν σάλπισμα αντεπίθεσης.

Η ψυχολογική ανάγκη για έναν «προστάτη» που αμφισβητεί το status quo οδηγεί την Αριστερά στην τραγική ειρωνεία να επευφημεί έναν ηγέτη που εφαρμόζει τις πιο αυταρχικές και αντιδραστικές πρακτικές της δεξιάς πατριαρχίας.

ΥΓ. Την πρώτη λέξη του υποτίτλου «Ηδονιζόμενοι με τον Πούτιν» αλλιώς θέλαμε να τη γράψουμε στην πραγματικότητα, αλλά κρατηθήκαμε. Ωστόσο τώρα είναι σαν να τη γράψαμε όπως θέλαμε.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ.