Οδυσσέας Αθανασίου: «Η επιτυχία δεν είναι προνόμιο, είναι επιλογή»

Το διαχρονικό ερώτημα της επιτυχίας ή της αποτυχίας των κρατών εξετάζει το βιβλίο «Γιατί αυτοί πέτυχαν – 6 κράτη, από τη σκιά στην κορυφή» του Οδυσσέα Αθανασίου, που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Μέσα από τη μελέτη πέντε μικρών χωρών και μιας πόλης-κράτους που, παρά τις αντιξοότητες, κατόρθωσαν να μετασχηματίσουν το μέλλον τους, ο συγγραφέας αγγίζει κρίσιμα ζητήματα δημόσιας πολιτικής, εθνικής αυτογνωσίας και συλλογικής ευθύνης, φωτίζοντας τα κοινά χαρακτηριστικά που οδήγησαν αυτές τις χώρες σε εντυπωσιακές ανατροπές της ιστορικής τους πορείας.

Πέρα από τις εύκολες ερμηνείες της «τύχης» ή της «ιδιοσυγκρασίας», προτείνει μια βαθύτερη ανάλυση στρατηγικών επιλογών, θεσμικών τομών και κοινωνικής ωρίμανσης, υποστηρίζοντας ότι η επιτυχία δεν είναι προνόμιο αλλά επιλογή, ατομική και συλλογική.

Με αφορμή την έκδοση του βιβλίου, έχοντας κατά νου την ελληνική πραγματικότητα και αναζητώντας τα διδάγματα που μπορούν να αποτελέσουν οδηγό για ένα σύγχρονο εθνικό σχέδιο, μιλήσαμε μαζί του.

— Ο τίτλος του βιβλίου σας, «Γιατί αυτοί πέτυχαν», από μόνος του είναι ένα μήνυμα. Τι ήταν αυτό που σας ώθησε να το γράψετε; Μέσα από τα παραδείγματα που φέρνετε, τι θέλετε τελικά να καταλάβουμε;

Δεν ήταν ο στόχος μου να γράψω ένα θεωρητικό δοκίμιο ή μια γενική ανάλυση περί επιτυχίας. Το βιβλίο αφορά έξι μικρές χώρες, που, ενάντια σε κάθε πιθανότητα, έκαναν συγκεκριμένες επιλογές, πήραν πολλές δύσκολες αποφάσεις και πέτυχαν μετρήσιμα αποτελέσματα. Αυτό που με ώθησε να γράψω ήταν η ανάγκη που μου δημιουργήθηκε να απαντήσω σε ένα επίμονο ερώτημα που βρίσκεται συχνά στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου: είναι τελικά η επιτυχία θέμα τύχης, κουλτούρας, ιστορίας ή γεωγραφίας;

Μελετώντας αρκετές χώρες, ταξιδεύοντας πολύ και διαβάζοντας ιστορία, που είναι το πάθος μου, σε συνδυασμό με τα οικονομικά που σπούδασα, έγινε μέσα μου ξεκάθαρο ότι η επιτυχία δεν είναι θέμα τύχης. Καμία από τις χώρες που αναφέρονται στο βιβλίο μου δεν «γεννήθηκε» για να πετύχει. Θα σας έλεγα ότι αντιμετώπισαν τεράστιες δυσκολίες, διαφορετικές η καθεμιά τους.

Και οι έξι βρέθηκαν στον ιστορικό τους βίο αντιμέτωπες με κρίσιμες καμπές: οικονομικές, κοινωνικές, θεσμικές. Αυτό λοιπόν που τις διαφοροποιεί δεν ήταν οι πόροι τους ή η γεωγραφική τους θέση, αλλά η απόφαση να αλλάξουν τη μοίρα τους. Να επαναπροσδιορίσουν το μοντέλο λειτουργίας του κράτους, της εργασίας, της εκπαίδευσης, αλλά και το πώς η κοινωνία και οι άνθρωποι εντάσσονται σ’ αυτό το νέο μοντέλο. Θα έλεγα ότι εδώ η τόλμη, το ρίσκο, η απόφαση να πάνε πέρα από τα στερεότυπα έπαιξε καθοριστικό ρόλο.

Αυτό που διαπίστωσα είναι ότι η επιτυχία τους είναι το αποτέλεσμα μιας σύνθετης προσέγγισης, η οποία είναι κοινή σε διαφορετικές εποχές και ιστορικές συγκυρίες. Καθεμιά από τις έξι αυτές χώρες έχει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό ιδιοσυγκρασίας, όμως και οι έξι μοιράζονται μια κοινή βάση: την ικανότητα να βλέπουν πέρα από τα όρια που τους επιβάλλει η ιστορία ή η γεωγραφία και να τολμούν τη μετάβαση μέσα από ρίσκο, συνεχή προσαρμογή, εξωστρέφεια, καινοτόμες αποφάσεις.

— Αν λέγαμε ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να «δανειστεί» μόνο τρεις πρακτικές από τις 6 χώρες του βιβλίου σας, ποιες θα έπρεπε οπωσδήποτε να είναι αυτές;

Αυτό που ίσως χρειάζεται είναι να υιοθετήσει τη νοοτροπία χωρών που αποφάσισαν ότι το μέλλον τους δεν θα είναι προέκταση του παρελθόντος τους. Η Ελλάδα πρέπει και μπορεί να παίξει στο παγκόσμιο «γήπεδο». Με έμφαση στην εκπαίδευση και την τεχνολογία, μπορεί να καταφέρει θαύματα όταν το προσωπικό καλό γίνεται συλλογικό, όταν οι στόχοι ορίζονται ως εθνικοί και όταν το βλέμμα όλων μας στρέφεται από έξω προς τα μέσα και όχι αντίθετα.

— Υπάρχει κάποια χώρα ή κάποιο παράδειγμα διακυβέρνησης μέσα στο βιβλίο που σας ενέπνευσε ιδιαίτερα;

Το έναυσμα ήταν η Σιγκαπούρη και ένα ταξίδι μου εκεί 20 χρόνια πριν. Μου φάνηκε απίστευτο το πώς ένα τόσο μικρό κράτος, χωρίς φυσικούς πόρους και με μικρό πληθυσμό, κατάφερε όχι απλά να επιβιώσει, αλλά να γίνει ένας από τους πιο δυναμικούς κόμβους του διεθνούς εμπορίου. Θα μπορούσα να πω ότι από το παράδειγμα της Σιγκαπούρης γεννήθηκε μέσα μου το ερώτημα που με έσπρωξε και στη συγγραφή του βιβλίου: τι είναι αυτό που οδηγεί χώρες και κοινωνίες να ξεπερνούν το προφανές; Η Σιγκαπούρη είναι ένα υπόδειγμα του τρόπου με τον οποίο η στρατηγική, η προσήλωση στον στόχο, η επιμονή και η πειθαρχία υπερτερούν των φυσικών δεδομένων.

 — Μπορεί η αποτυχία να είναι πιο διδακτική από την επιτυχία;

Ο Ουίνστον Τσόρτσιλ είχε πει: «Η επιτυχία δεν είναι οριστική, η αποτυχία δεν είναι μοιραία, αυτό που μετρά είναι το θάρρος να συνεχίζεις». Πιστεύω ότι κάθε ρήξη μάς δίνει την ευκαιρία να ξαναγράψουμε το σενάριο της επόμενης προσπάθειάς μας, πιο ώριμα, πιο συνειδητά, με μεγαλύτερη επίγνωση. Μέσα από μια αποτυχία οφείλουμε να ξεχωρίσουμε την αξία μας από το αποτέλεσμα. Και αυτή η διάκριση είναι βαθιά εκπαιδευτική.

 — Πόσο χρόνο χρειαστήκατε για την έρευνα και τη συγγραφή;

Χρειάστηκαν χρόνια, όπως σας είπα. Μελέτησα και ταξίδεψα πολύ. Η ιδέα της συγγραφής ήρθε αργότερα, όταν κάποιοι άνθρωποι του στενού μου κύκλου είδαν τον ποταμό των σημειώσεών μου. Έγραφα ενώ ταξίδευα και συνέχιζα να γράφω κι όταν μια νέα πηγή μελέτης έφτανε στα χέρια μου για αυτές τις έξι χώρες και την πορεία τους. Η αλήθεια είναι ότι, όταν καταστάλαξε μέσα μου η ιδέα να γράψω ένα βιβλίο, βασάνισα πολύ δικούς μου ανθρώπους, ακόμα και κατά τη διάρκεια των διακοπών τους. Τους έδινα σελίδες που είχα γράψει και ζητούσα τη γνώμη τους. Άκουγα και συμπλήρωνα ή αφαιρούσα. Όταν το βιβλίο πήρε την τελική του μορφή, συζήτησα με τον Νώντα Παπαγεωργίου των εκδόσεων Μεταίχμιο και ήταν μεταξύ εκείνων που με έπεισαν ότι το βιβλίο πρέπει να εκδοθεί. Τώρα που βλέπω την ανταπόκριση, χαίρομαι πολύ. Περισσότερο χαίρομαι όταν νέοι άνθρωποι έρχονται στις παρουσιάσεις και όταν νέα παιδιά μού λένε ότι το διάβασαν.

 — Ποια χώρα απ’ όσες εξετάζετε στο βιβλίο σάς έκανε μεγαλύτερη εντύπωση και γιατί;

Σας μίλησα ήδη για τη Σιγκαπούρη που μου έδωσε το έναυσμα, όμως δεν θα μπορούσα να ξεχωρίσω ποια μου έκανε τη μεγαλύτερη εντύπωση. Πρόκειται για έξι διαφορετικές χώρες, με διαφορετική ιδιοσυγκρασία, διαφορετική ιστορία και γεωγραφική θέση, που τόλμησαν να αλλάξουν και να επαναπροσδιορίσουν το μοντέλο τους σε διαφορετικές χρονικές περιόδους. Η Σιγκαπούρη και η Νότια Κορέα αναπτύχθηκαν πάνω από το μέγεθός τους. Η πρώτη, χωρίς φυσικούς πόρους, έγινε παγκόσμιος κόμβος, ενώ η Νότια Κορέα κατάφερε από μια παντελώς κατεστραμμένη χώρα να γίνει τεχνολογική υπερδύναμη. Η Εσθονία δεν περίμενε να ωριμάσουν οι συνθήκες για ν’ ανοίξει ένα μεγάλο κεφάλαιο στην ψηφιακή επανάσταση, ενώ η Ολλανδία δεν σταμάτησε ούτε στο ότι το μισό της έδαφος είναι κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας. Η Βενετία για αιώνες δεν ήταν απλά μια πόλη, ήταν μια ιδέα, ένα κέντρο του παγκόσμιου εμπορίου. Τέλος, η Πορτογαλία επαναπροσδιόρισε την ταυτότητά της μέσω μιας οραματικής ηγεσίας που την οδήγησε σ’ έναν εθνικό στόχο.

 — Αναφέρετε ότι το «Γιατί αυτοί πέτυχαν» δεν είναι απλώς μια ιστορικο-οικονομική μελέτη, αλλά μια πρόσκληση στους αναγνώστες να επαναπροσδιορίσουν την έννοια της επιτυχίας. Ολοκληρώνοντας τη συγγραφή, οδηγηθήκατε κι εσείς σε έναν προσωπικό επαναπροσδιορισμό; Υπάρχει κάποιο συμπέρασμα στο οποίο καταλήξατε και θα θέλατε να μοιραστείτε;

Δεν έγραψα ένα βιβλίο οικονομίας ή ιστορίας. Το «Γιατί αυτοί πέτυχαν» είναι μια ιστοριογραφία οικονομικής ανάπτυξης έξι χωρών. Στόχος μου είναι να μεταδώσω στη νέα γενιά, στους νέους ανθρώπους, όσα έμαθα, όσα συγκέντρωσα από την πολύχρονη έρευνά μου. Θέλω πολύ το βιβλίο να γίνει ένα επιπλέον εργαλείο για το παρόν και το μέλλον. Δεν θα έλεγα ότι οδηγήθηκα σε έναν προσωπικό επαναπροσδιορισμό. Αξίες που πάντα θεωρούσα συνώνυμες της επιτυχίας επιβεβαιώθηκαν μέσα από την έρευνά μου για αυτές τις έξι χώρες. Όπως σας είπα, δεν έγραψα γι’ αυτές από μακριά, τις έζησα, μελέτησα την καθεμιά τους χωριστά. Το συμπέρασμα είναι ότι η επιτυχία δεν είναι τυχαίο γεγονός, είναι το αποτέλεσμα της θέλησης αλλά και της ικανότητας να βλέπεις πέρα από το προφανές, να παίρνεις το ρίσκο, να τολμάς να δεις τη μεγάλη εικόνα και να τη μελετάς πριν την ερμηνεύσεις. Ξέρετε, αγαπώ πολύ τα νέα παιδιά, που τώρα σχεδιάζουν το μέλλον τους. Κουβεντιάζω μαζί τους, θέλω να αφουγκράζομαι τη νέα γενιά, να την καταλαβαίνω, και συγκινούμαι όταν βλέπω την ορμή των νέων ανθρώπων να σπάσουν στερεότυπα. Σε αυτούς τους νέους ανθρώπους λέω ότι η επιτυχία δεν είναι προνόμιο, είναι επιλογή.

— Η ενασχόλησή σας με την πορεία επιτυχημένων χωρών μέσα στον χρόνο άλλαξε τη δική σας αντίληψη για την επιτυχία; Τελικά, η επιτυχία είναι αποτέλεσμα εξωτερικών κατακτήσεων ή κοινωνικής ωρίμανσης;

Είναι αποτέλεσμα κυρίως κοινωνικής ωρίμανσης. Καμία από τις χώρες αυτές δεν θα είχε καταφέρει το μεγάλο βήμα προς την επιτυχία αν η κοινωνία ήταν αποκομμένη από τον μεγάλο στόχο της αλλαγής της εθνικής τους σελίδας. Δεν υποστηρίζω ότι η μετάβαση σε ένα άλλο μοντέλο ήταν εύκολη. Πιστεύω, όμως, ότι η επιτυχία δεν είναι πάντα συνακόλουθη ιδανικών καταστάσεων. Αντιθέτως, στις χώρες που εξετάζονται στο βιβλίο ήρθε μέσα από δυσκολίες. Υπό την προϋπόθεση βέβαια ότι, αν βρεθείς αντιμέτωπος με δυσκολίες, δεν θα λοξοδρομήσεις από το όραμά σου, δεν θα στενέψεις τα όρια των στόχων σου.

— Μια τελευταία, πιο προσωπική ερώτηση: Θα ήθελα να γυρίσουμε λίγο στη δική σας επαγγελματική διαδρομή: Ποιο θεωρείτε ότι ήταν το πιο καθοριστικό στοιχείο για την επιτυχία σας; Ή, για να παραφράσω τον τίτλο του βιβλίου σας, «γιατί εσείς πετύχατε»;

Θα προσπεράσω την παράφρασή σας στον τίτλο του βιβλίου μου, επειδή προτιμώ να σας περιγράψω την οπτική μου και τις πεποιθήσεις μου, που πιστεύω ότι καθόρισαν την επαγγελματική μου διαδρομή. Όσο το σκέφτομαι, νομίζω ότι το πιο καθοριστικό στοιχείο ήταν η επιμονή μου, όσα χρόνια κι αν περάσουν, να παραμένω μαθητής. Η εσωτερική μου ανάγκη να διαβάζω, να μαθαίνω καινούργια πράγματα, να ακούω τους ανθρώπους και τις ιστορίες τους, να ταξιδεύω. Στην πορεία μου έμαθα ότι η επιτυχία δεν είναι μια ευθεία γραμμή. Έχει διακυμάνσεις. Έχει αμφιβολίες, λάθη, ευθύνη. Κυρίως όμως έχει προσήλωση στον στόχο, στο όραμά σου για να συνεχίσεις. Πιστεύω στους ανθρώπους και στις ικανότητές τους και για μένα κάθε όραμα έχει αξία, αν δεν το δεις μόνο ως προσωπική υπόθεση αλλά και ως κάτι κοινό για να το μοιραστείς και να εμπνεύσεις. Όλα αυτά τα χρόνια έμαθα ότι, όταν βρεθείς αντιμέτωπος με δυσκολίες, πρέπει να καταφέρεις να δεις τη μεγάλη εικόνα. Άρα, για να συνοψίσω, θα έλεγα ότι η επιτυχία δεν είναι μόνο θέμα ικανότητας, είναι κυρίως στάση ζωής: να μη θεωρείς ότι «έφτασες», να παραμένεις ανήσυχος, να δουλεύεις με πάθος και να μην ξεχνάς ότι πίσω από την κατάκτηση κάθε επιτυχίας βρίσκονται άνθρωποι που δούλεψαν και οραματίστηκαν μαζί σου.