Νέες λογοτεχνικές τάσεις: Σ’ αγαπώ μέχρι θανάτου — κυριολεκτικά

Τον περασμένο Οκτώβριο είχαμε γράψει εδώ ένα σημείωμα με τίτλο «Λογοτεχνία: Τα νέα είδη που θα διαβάζουμε αύριο». Εκεί, περιγράφαμε τη σταδιακή κατάρρευση των στεγανών στη λογοτεχνία —και, κατά βάση, στη λεγόμενη εμπορική πεζογραφία— και την ανάδυση νέων, υβριδικών ειδών και υποειδών, που αναμειγνύουν παραδοσιακές κατηγορίες, δημιουργώντας νέες αφηγηματικές οντότητες.

Δεν θεωρούμε απλή εμπορική στρατηγική αυτή την τάση, αλλά μια βασική, πυρηνική αλλαγή στους αφηγηματικούς μας τρόπους, που τροφοδοτείται από την επιρροή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (με το BookTok στην πρώτη γραμμή) και των υπηρεσιών streaming, και αντανακλά τις μεταβαλλόμενες προτιμήσεις του κοινού, αφενός, και μία συστοιχία πολιτισμικών δυναμικών, αφετέρου: τις σύγχρονες κοινωνικές ανησυχίες.

Τα υβριδικά αυτά είδη, που αποτελούν ήδη σημαντικό τμήμα της σύγχρονης λογοτεχνικής παραγωγής, θα συνεχίσουν να επηρεάζουν το τι θα διαβάζουμε στο μέλλον, με συνέπεια να απαιτείται πλέον μία νέα, σύγχρονη ταξινόμηση και κριτική των λογοτεχνικών έργων. Με δυο λόγια: τα παραδοσιακά όρια ανάμεσα στα διάφορα είδη, όπως ρομάντζο, φαντασία, θρίλερ, μυστήριο κ.ο.κ., πέφτουν, και οι συγγραφείς —ολοένα και περισσότεροι— αναμειγνύουν στοιχεία από διαφορετικά είδη, δημιουργώντας υβριδικά είδη με νέα χαρακτηριστικά και έξτρα ελκυστικότητα.

Στο κείμενο εκείνο κάναμε και δύο ακόμη πράγματα. Αρχικά, αναφέραμε τα κύρια υβριδικά που εκδίδονται σήμερα — είναι αυτά:

• Romantasy
• Ιστορικό Ρομάντζο Φαντασίας
• Ιστορικό Μυστήριο
• Gothic Περιπέτεια
• Παραφυσικό Ρομάντζο
• Παραφυσικό Θρίλερ
• Μυθολογική Φαντασία και Τρόμος
• Δυστοπική Επιστημονική Φαντασία
• Φιλοσοφική Επιστημονική Φαντασία
• Biopunk
• Science Fantasy
• Noir Fantasy
• Noir Mystery

Και ακολούθως βουτήξαμε στην κρυστάλλινη σφαίρα μας και προβλέψαμε τις αυριανές θεματικές συνδέσεις της εμπορικής πεζογραφίας — θα είναι αυτές:

• Οτιδήποτε θα έχει το Οικο- σαν πρώτο συνθετικό (Οικο-Fantasy, Οικο-Επιστημονική Φαντασία, Οικο-Ρομάντζο κλπ.).
• Οτιδήποτε θα έχει να κάνει με την κοινωνική δικαιοσύνη (τους μαύρους, τα queer άτομα, τους μετανάστες, και βέβαια τις γυναίκες). Φεμινιστικό Γουέστερν; Ναι.
• Οτιδήποτε θα έχει να κάνει με τη «θεραπεία» της ψυχής.
• Οτιδήποτε θα έχει να κάνει με μια θετική ματιά στο αύριο, με μια «μετα-αποκαλυπτική αισιοδοξία».
• Οτιδήποτε θα έχει να κάνει με οτιδήποτε cozy: Cozy Fantasy; Ναι. Cozy Body Horror; Ναι.
• Οτιδήποτε θα έχει να κάνει με την ΑΙ: AI-Romance, AI-Mystery, AI-Horror; Ναι, ναι, και ναι.
• Οτιδήποτε θα έχει να κάνει με τον έρωτα, ξανά, και πάντα.

Και ερχόμαστε στο σήμερα, και σε ένα μυθιστόρημα που κυκλοφόρησε πριν από λίγες ημέρες, ταυτόχρονα στο πρωτότυπο και στα ελληνικά (ανάμεσα σε άλλες γλώσσες), με τίτλο: «Πώς να (τον) σκοτώσετε σε δέκα ραντεβού». Είναι το ντεμπούτο μυθιστόρημα της Σέιλι Τόμσον, συγγραφέως και εκπαιδευτικού με έδρα το Μπρίσμπεϊν της Αυστραλίας. «Πάντα είχε μια αδυναμία στις ετοιμόλογες γυναίκες με τρυφερή καρδιά και ισχυρή θέληση, που αντιμετωπίζουν εξαιρετικά δύσκολες περιστάσεις», διαβάζουμε στο βιογραφικό της. Στα ελληνικά κυκλοφορεί από τον Ψυχογιό (μετάφραση από τη συγγραφέα Κλαίρη Θεοδώρου, 464 σελίδες), και στα αγγλικά από τον κολοσσό Simon & Schuster.

Το βιβλίο έχει ήδη πάρει βαθμολογία πάνω από το 4 στο Goodreads, καθώς και πολλές ενθουσιώδεις κριτικές από το κοινό, και όχι μόνο, ενώ εντύπωση —σε όσους δεν μας παρακολουθούν!— κάνει η διστακτικότητα του κοινού ως προς την κατάταξή του. Νά πού κατατάσσεται κυρίως: Romance, Horror, Thriller, Mystery, Mystery Thriller, Fiction, Contemporary. Μπέρδεμα; Ναι! Και χαιρόμαστε πολύ γι’ αυτό.

Διαβάζουμε στο οπισθόφυλλο:

Όταν η σινεφίλ Τζέιμι Πρέσκοτ πηγαίνει με την κολλητή της σε speed dating, περιμένει στην καλύτερη περίπτωση ένα μέτριο ραντεβού και στη χειρότερη μερικές αμήχανες σιωπές. Αυτό που δεν περιμένει είναι το ραντεβού της να αρχίσει να αιμορραγεί ακατάσχετα. Ή ένα μπλακάουτ. Ή έναν σωρό πτώματα. Της είναι πια ξεκάθαρο – το speed dating δεν είναι απλώς παλιομοδίτικο, αλλά επικίνδυνο. Οπλισμένη με αυτοσχέδια όπλα και τους δέκα απαράβατους κανόνες για να επιβιώσεις σε μία ταινία σλάσερ, η Τζέιμι προσπαθεί να βγει ζωντανή από το κτίριο. Μόνο που δεν μπορεί να συγκεντρωθεί στο σημαντικό της υπόθεσης (να μη δολοφονηθεί, προφανώς), καθώς, όσο περνά η βραδιά, φτάνει σε μία ανατριχιαστική συνειδητοποίηση. Δεν έχει μπλέξει σε ταινία σλάσερ. Έχει μπλέξει σε μία ρομαντική κομεντί των 90s. Ίσως σε μία ελαφρώς διαστρεβλωμένη εκδοχή. Θα καταφέρει να επιζήσει από το μακελειό και να βρει το ευτυχισμένο τέλος της; Και τι θα γίνει όταν έρθει πρόσωπο με… μάσκα με τον δολοφόνο; Ναι, φυσικά και φοράει μάσκα. Όλοι φοράνε.

Ρομάντζο και σλάσερ μαζί λοιπόν; Ναι! Και ποιος θα το ’λεγε μέχρι λίγα χρόνια πριν. Πάντως όχι ο Simon & Schuster.

Μιας και είδαμε το καινούργιο αυτό μυθιστόρημα με μεγάλο ενδιαφέρον —και γιατί να το κρύψουμε;—, ζητήσαμε από τη μεταφράστρια του βιβλίου, Κλαίρη Θεοδώρου, που έχει μακρά και επιτυχημένη πορεία σαν συγγραφέας, να μας πει λίγα λόγια για όλα αυτά που συζητάμε εδώ. Την ευχαριστούμε για την προθυμία και τον χρόνο που αφιέρωσε, και της παραχωρούμε το βήμα. Νά τι μας είπε:

Ρομάντζο και σλάσερ μαζί λοιπόν; Ναι… Και όχι απλώς μαζί, αλλά σε διαρκή «συνομιλία».

Το «Πώς να (τον) σκοτώσετε σε δέκα ραντεβού» της Shailee Thomson δεν είναι άλλο ένα παράδειγμα υβριδικού λογοτεχνικού είδους. Είναι ένα εξαιρετικά πετυχημένο κείμενο που αποδεικνύει πώς μπορεί να λειτουργήσει η σύγχρονη εμπορική αφήγηση όταν αποφασίζει να αγνοήσει τα όρια. Το βιβλίο αυτό δεν «παντρεύει» δύο είδη. Αντιθέτως, τα βάζει να αναμετρηθούν μέσα στην ίδια αρένα.

Η συγγραφέας πατάει σε δύο εξαιρετικά αναγνωρίσιμα αφηγηματικά σύμπαντα: από τη μία το ρομάντζο τύπου 90s rom-com, με τους κώδικες της συναισθηματικής έντασης, της παρεξήγησης και του αναμενόμενου happy end, και από την άλλη το σλάσερ, με το αιχμηρό φονικό όπλο, τη μάσκα, το κλειστό κτίριο, τα πτώματα που σωρεύονται, τη λογική της επιβίωσης. Επομένως, δεν έχουμε να κάνουμε απλά με ένα ευρηματικό κείμενο, αλλά με κάτι που θα μπορούσε να θεωρηθεί ως μετα-αφηγηματικό. Η κεντρική ηρωίδα γνωρίζει καλά τους κανόνες και των δύο ειδών. Και προσπαθεί να τους εκμεταλλευτεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο.

Εδώ βρίσκεται και η πρώτη ιδιαιτερότητα του βιβλίου: δεν πρόκειται για απλό genre mash-up. Πρόκειται για κείμενο που έχει επίγνωση των ειδών που υπηρετεί. Το μυθιστόρημα λειτουργεί σαν καθρέφτης της ποπ κουλτούρας: η Τζέιμι σκέφτεται με όρους ταινιών, διαβάζει την πραγματικότητα σαν σενάριο και προσπαθεί να μαντέψει σε ποιο είδος βρίσκεται. Η αγωνία δεν έγκειται μόνο στο να βρούμε «ποιος είναι ο δολοφόνος», αλλά και «σε ποια αφήγηση έχω παγιδευτεί». Και αυτό είναι κατεξοχήν σύγχρονο.

Η δεύτερη ιδιαιτερότητα αφορά τον ρυθμό. Το βιβλίο κινείται με την ταχύτητα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης: σύντομες σκηνές, κοφτοί διάλογοι, έντονη εναλλαγή τόνου. Το χιούμορ δεν λειτουργεί ως αποφόρτιση του τρόμου, αλλά παράλληλα με αυτόν. Η ειρωνεία και το αίμα συνυπάρχουν. Η ρομαντική σκηνή και η απειλή θανάτου μοιράζονται τις ίδιες λέξεις. Και εδώ βρίσκεται ένα κρίσιμο σημείο για την επιτυχία του βιβλίου: ο αναγνώστης δεν ξέρει ποια συναισθηματική αντίδραση να επιλέξει. Να γελάσει; Να φοβηθεί; Να συγκινηθεί; Η διαρκής αυτή αμφισημία κρατά το ενδιαφέρον ενεργό.

Η τρίτη ιδιαιτερότητα είναι θεματική. Το βιβλίο συνομιλεί με την κουλτούρα των σύγχρονων ραντεβού και με την επισφάλεια της αναζήτησης συντρόφου στις μέρες μας. Το σλάσερ δεν μπαίνει τυχαία εδώ. Είναι μια υπερβολική εκδοχή ενός υπαρκτού φόβου. Το ρομάντζο επίσης δεν είναι τυχαία επιλογή. Διότι στις γνωριμίες τού σήμερα, η ερωτική επιθυμία συναντά τον φόβο — και πολύ συχνά τον κίνδυνο.

Και εδώ κάπου επιστρέφουμε στα υβριδικά είδη. Το συγκεκριμένο μυθιστόρημα θα μπορούσε να ονομαστεί Rom-Slasher. Ή Meta-Romantic Horror. Ή Contemporary Hybrid Thriller Romance. Δεν έχει σημασία. Σημασία έχει ότι οι παραδοσιακές ταμπέλες δεν αρκούν πλέον. Ο αναγνώστης της εποχής μας δεν αναζητά πια το καθαρόαιμο είδος, αλλά τη διαφορετική αναγνωστική εμπειρία.

Το «Πώς να (τον) σκοτώσετε σε δέκα ραντεβού» προσφέρει ακριβώς αυτό: μια εμπειρία που παίζει με τους κανόνες, τους αποδομεί, και τελικά τους ανασυνθέτει. Και το γεγονός ότι κάποιοι δυσκολεύονται να κατατάξουν τέτοια βιβλία σίγουρα δεν είναι πρόβλημα. Είναι η απόδειξη ότι κάτι αλλάζει. Θετικά.

Κλαίρη Θεοδώρου

* * *

ΥΓ. Το φαινόμενο βέβαια για το οποίο συζητήσαμε λίγο σήμερα στο σημείωμά μας δεν είναι καινούργιο για τα μάτια των βιβλιοφίλων, με τη διαφορά ότι μέχρι τώρα τα «υβριδικά βιβλία» απευθύνονταν σε «ειδικά κοινά», όπως για παράδειγμα τα μυθιστορήματα της υποκατηγορίας Occult Detective fiction, που συνδυάζουν τον τρόμο και το αστυνομικό μυστήριο (κλασικά παραδείγματα χαρακτήρων εδώ είναι ο Τόμας Καρνάκι του William Hope Hodgson και ο Χάρι Ντρέσντεν από τη σειρά «The Dresden Files» του Jim Butcher), ή του Occult Noir, που έχουν να κάνουν με μια πιο σκοτεινή εκδοχή του είδους, μια διασταύρωση που μπολιάζει το υπερφυσικό στοιχείο με τα μοτίβα του hardboiled αστυνομικού (ο Τζον Κονσταντάιν από τη σειρά κόμικς «Hellblazer» είναι το πιο εμβληματικό παράδειγμα αυτής της κατηγορίας, καθώς συνδυάζει την αισθητική του νουάρ με τον αποκρυφισμό). Πλέον όμως, τα νέα υβριδικά μυθιστορήματα σπάνε τα στεγανά τής νερντ κουλτούρας και απευθύνονται στο πλατύ, «γενικό» κοινό. Και βρίσκουν ανταπόκριση.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.