Gianfranco Calligarich: Ιδιωτικές Άβυσσοι και Δημόσιο Χάος στην Ιταλία

Αγαπώ την Ιταλία. Πιο πολύ αγαπώ το ιταλικό καλοκαίρι. Δεν έχω βρεθεί ποτέ στη θερινή Ρώμη αλλά την έχω γνωρίσει μέσα από τις ταινίες του Νάνι Μορέτι -ειδικά το “Caro Diario”- και από τα βιβλία του Gianfranco Calligarich. Μια καυτή πνιγηρή ατμόσφαιρα που θυμίζει Αθήνα τον Αύγουστο. Ίσως με λίγη παραπάνω γοητεία. Και… ιταλική φινέτσα.

Gianfranco Calligarich: Ο ιταλός συγγραφέας που ξεκίνησε την καριέρα του ως δημοσιογράφος

Δεν υπάρχουν πολλές πηγές για τον Calligarich. Αυτό που ξέρουμε είναι ότι εργάστηκε στη Ρώμη ως δημοσιογράφος και σεναριογράφος. Δημιούργησε πολλές επιτυχημένες εκπομπές για την ιταλική κρατική τηλεόραση (RAI) και ίδρυσε το 1994 στη Ρώμη το Teatro XX Secolo το 1994. Όμως ο Ιταλός συγγραφέας ξεκίνησε την καριέρα του ως δημοσιογράφος. Ένα από τα πρώτα του κείμενα που μπορεί να βρει κανείς, αναφέρεται στο ποδόσφαιρο. Το δημοσίευσε το 1965, όταν ήταν μόλις 18 ετών, έχει τίτλο “Fedelissimi fino alla tromba”, που σημαίνει «Πιστός στην Τρομπέτα». Ο Calligarich θέτει ζητήματα που αφορούν τον έντονο μεταπολεμικό διχασμό της Ιταλίας ανάμεσα -αφαιρετική αλλά στην ακριβής άποψη- σε Χριστιανούς -βλ. «Χριστιανοδημοκράτες»- και Κομμουνιστές. Ο έντονος αυτός διχασμός έγινε εμφανής πρώτα με τη μορφή έντονων συγκρούσεων ανάμεσα στους οπαδούς ομάδων κι στη συνέχεια επεκτάθηκε στην υπόλοιπη κοινωνία. Μια σειρά απεργιών που ξεκίνησαν το 1968 και κορυφώθηκαν το 1969, οδήγησαν σε απολύσεις και πολύ γρήγορα σε πλήρη απορρόφηση του εργατικού δυναμικού που είχε τη διάθεση να εργαστεί. Όπως θα έλεγαν οι Μαρξ και Ένγκελς, η έλλειψη «εφεδρικού στρατού εργασίας» ενώ φάνηκε προσωρινά να λύνεται το απεργιακό πρόβλημα, οδήγησε σε νέες εργατικές διεκδικήσεις, προκαλώντας χάος στην Ιταλία. Μία από τις κεντρικές εκφάνσεις αυτού του χάους ήταν οι τρομοκρατικές ενέργειες -συχνά πολύνεκρες- που γίνονταν ανάμεσα στο 1968 και το 1980 τόσο από τη δεξιά, όσο και από την αριστερά. Πρόκειται για τα “Anni di Piombo”, τα «Χρόνια του Μολύβδου». Με τον Ενρίκο Μπερλινγκουέρ επικεφαλής του Κομμουνιστικού Κόμματος της Ιταλίας από το 1972, την απόρριψη από το κόμμα του σοβιετικού μοντέλου και την ανάπτυξη του ευρωκομμουνισμού ως τρίτου δρόμου προς την κοινωνική αλλαγή, όσοι θεωρούσαν τον εαυτό τους κομμουνιστή, ήταν υποχρεωμένοι να αναθεωρήσουν ένα μέρος των αξιών τους. Ακόμη πιο δύσκολα έγιναν τα πράγματα, όταν ο Μπερλινγκουέρ έγραψε το περίφημο άρθρο περί «Ιστορικού Συμβιβασμού» το 1973, κάτω από το βάρος του πραξικοπήματος στη Χιλή και του κινδύνου να κυλήσει η Ιταλία σε παρόμοιες αυταρχικές λύσεις.

Ο Calligarich, στα νεανικά του δημοσιογραφικά κείμενα μοιάζει να εμφορείται από τις ιδέες της Αριστεράς. Κάτω από αυτό το πρίσμα και μέσα στα «Χρόνια του Μολύβδου» γράφει το πρώτο του μυθιστόρημα, το «Τελευταίο Καλοκαίρι στη Ρώμη», που εκδίδεται το 1973 και κυκλοφορεί και αυτό από τις Εκδόσεις Ίκαρος σε μετάφραση της Δήμητρας Δότση. Αν δούμε τον συγγραφέα κάτω από το πρίσμα της τοποθέτησής του στην Αριστερά, μπορούμε εύκολα να κατανοήσουμε την ειρωνεία που επιφυλάσσει για καθέναν από τους ήρωές του που ανήκουν στην ανώτερη τάξη, τόσο στο βιβλίο του 1973, όσο και στις «Ιδιωτικές Αβύσσους» που κυκλοφόρησαν στην Ιταλία για πρώτη φορά το 2014 και στην Ελλάδα πολύ πρόσφατα, και πάλι από τον Ίκαρο σε μετάφραση της Δήμητρας Δότση. Αν στην «ταξική ειρωνεία» προσθέσουμε και την απογοήτευση που προκάλεσε η εξέλιξη της υπόθεσης της Αριστεράς στην Ευρώπη, μπορούμε να κατανοήσουμε τους λόγους για τους οποίους ο αφηγητής μας στις «…Αβύσσους» παρουσιάζεται στην ουσία συνταξιοδοτημένος. Επιπλέον, ως «επαγγελματίας τζογαδόρος», μοιάζει να βλέπει όλους τους ήρωές του ως συμπαίκτες-αντιπάλους στην πράσινη τσόχα, ως αυτούς από τους οποίους έχει έρθει «να τα πάρει». Και δεν τρέφει κανένα θετικό συναίσθημα για εκείνους. Τρέφει μια κυνική αδιαφορία αντίστοιχη με την ταξική απέχθεια που επιφυλάσσει για την «δεν-ξέρει-τι-έχει» κατηγορία ανθρώπων αλλά και την κατηγορία όσων επιμένουν να μένουν αμέτοχοι στα πάντα, πέρα από τις ιδιωτικές τους υποθέσεις.

Απόλαυσα τους καύσωνες της Ρώμης μέσα από κάθε λέξη του Calligarich τόσο στις πρόσφατες «Ιδιωτικές Αβύσσους» όσο και στο -καλύτερο κατά τη γνώμη μου «Τελευταίο Καλοκαίρι στη Ρώμη». Κι ας ήθελα τους χαρακτήρες πιο πολυδιάστατους σε κάποια σημεία. Κι ας μην αντέχω τόσα πολλά επίθετα στη σειρά. Η ανάγνωση των βιβλίων του Calligarich είναι απολαυστική. Ειδικά το καλοκαίρι…