Η εκπληκτική περιπέτεια των Ιησουιτών

Το βιβλίο του Jean Lacouture (1921-2015) «Ιησουίτες, οι κατακτητές» (1540-1173) αφηγείται μια συναρπαστική ιστορία θρησκευτικής πίστης, πολιτικής, ιδεολογίας και ισχύος που σημάδεψε τον ευρωπαϊκό πολιτισμό, ενσαρκώνοντας έναν χριστιανισμό ικανό να προσαρμόζεται στις απαιτήσεις των καιρών, ανοιχτό στην επιστήμη και ενεργό στην πολιτική διαμάχη: με άλλοτε καλά, άλλοτε κακά αποτελέσματα. Το Καθολικό τάγμα που συγκρότησε ο Ιγνάτιος Λοϊόλα το 1534 στο πλαίσιο της Καθολικής απόκρισης στον Προτεσταντισμό —της «Αντιμεταρρύθμισης»— είχε ευρεία απήχηση στην Ευρώπη: λίγα μόνο χρόνια από την ίδρυσή του, πήρε την ευλογία του Πάπα και δεσμεύτηκε από τρεις θρησκευτικούς όρκους —της αγνότητας, της πενίας, και της υπακοής— αλλά και από έναν ακόμη, τον όρκο της υποταγής στον ίδιο τον Πάπα. Αυτός ο τέταρτος όρκος ξεχώριζε τους Ιησουίτες από τα άλλα θρησκευτικά τάγματα. Έτσι, τον Σεπτέμβριο του 1540, ο Πάπας Παύλος ο Γ΄ με τη βούλα Regimini militantis ecclesiae, τους αναγνώρισε επισήμως ως θρησκευτικό τάγμα της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας.

Οι Ιησουίτες επικεντρώθηκαν στην ίδρυση σχολείων στην Ευρώπη και ιεραποστολών σε ολόκληρο τον κόσμο για τη διάδοση του ευαγγελικού μηνύματος, την αναχαίτιση του προτεσταντισμού και τη δέσμευση των χριστιανών στον Καθολικισμό και στη Ρώμη. Τα μέλη της «Εταιρείας του Ιησού» με τις θεολογικές τους γνώσεις και τις ισχυρές τους γνωριμίες προσέφεραν άριστες υπηρεσίες στον Πάπα και προσηλύτισαν αρκετούς Προτεστάντες, ενώ επιφανή μέλη όπως ο Φραγκίσκος Ξαβιέ, ταξίδεψαν μέχρι την Ινδία και την Ιαπωνία, διδάσκοντας και προσηλυτίζοντας. Το 1556 όταν πέθανε ο Λοϊόλα, το τάγμα αριθμούσε κιόλας 1.000 μέλη και είχε ιδρύσει 74 «κολέγια» στην Ιταλία, τη Σικελία, την Πορτογαλία, την Ισπανία, τη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ινδία, τη Βραζιλία και την Αιθιοπία, ενώ ιεραπόστολοι βρίσκονταν στο Κογκό και την Κίνα. Το 1572 κατέπλευσαν στη Λατινική Αμερική όπου δημιούργησαν μια χριστιανική ουτοπία: το «Κράτος του Θεού» της Παραγουάης. Τα σχολεία τους, συγκροτημένα με βάση ένα ολοκληρωμένο σχέδιο σπουδών με τίτλο ’’Ratio Studiorum’’, δίδασκαν λατινικά, ελληνικά, κλασική λογοτεχνία και ποίηση, φιλοσοφία, γλώσσες, επιστήμες και τέχνες. Πολλοί δικηγόροι και δημόσιοι αξιωματούχοι εκπαιδεύονταν στα ιησουιτικά σχολεία όπου μάθαιναν, μεταξύ άλλων, την τέχνη της ρητορικής. Κατά τη διάρκεια της ηγεμονίας του Ακουαβίβα (1581-1615) τα μέλη του τάγματος είχαν φτάσει τις 13.000 και είχαν εισχωρήσει στις βασιλικές αυλές της Ευρώπης, ως παιδαγωγοί, σύμβουλοι και εξομολογητές. Αλλά δεν έλειψαν οι διώξεις. Στη Γαλλία κατά τη δυναστεία των Βουρβόνων, οι μονάρχες έδιωξαν τους Ιησουίτες από τα βασίλειά τους, ενώ πίεζαν τους πάπες να καταργήσουν το τάγμα. Τελικά ο Πάπας Κλήμης ο ΙΔ΄, με το διάταγμα της 17ης Ιουλίου του 1773 κατήργησε την Εταιρεία, η οποία ωστόσο δεν διαλύθηκε παντού. Επέζησε κυρίως στην Πρωσία και στη Ρωσία·  στη συνέχεια, το 1814 το αποκατέστησε ο Πάπας Πίος ο Ζ΄.

Αν και στα ελληνικά η λέξη «ιησουίτης» είναι συνώνυμο του υποκριτή, ίσως η υποκρισία να μην ήταν το βασικό χαρακτηριστικό τους. Πράγματι φαίνεται ότι δεν παραφέρονταν ποτέ, δεν έκαναν φραστικές ή σωματικές επιθέσεις, αλλά απαντούσαν με μειλίχιο τρόπο — αλλά αυτή η συμπεριφορά δεν μπορεί να ταυτιστεί με την υποκρισία. Ούτως ή άλλως, και παρά την κακή φήμη που απέκτησαν στους κύκλους των Διαμαρτυρομένων, η παρουσία τους στον χώρο της Ανατολικής Εκκλησίας  υπήρξε αξιοσημείωτη. Το 1577, με τη βοήθεια των Ιησουιτών ιδρύθηκε στη Ρώμη το Ελληνικό Κολέγιο του Αγίου Αθανασίου, το οποίο υπάρχει μέχρι σήμερα, εποπτεύεται από πέντε καρδιναλίους και φιλοξενεί μαθητές από ρωμαιοκαθολικές οικογένειες των νησιών του Αιγαίου και την Κρήτη καθώς και ορθοδόξους της Κωνσταντινούπολης.

Οι πρώτοι Ιησουίτες ήρθαν σε επαφή με τους Έλληνες ως πνευματικοί των ναυτικών μέσα στα καράβια που έρχονταν στα ελληνικά ύδατα ήδη από το 1560. Η πρώτη αποστολή έγινε το 1583, όταν πέντε Γάλλοι και τρεις Ιταλοί Ιησουίτες εγκαταστάθηκαν στην Κωνσταντινούπολη, αλλά ο θάνατος τριών από αυτούς από την πανούκλα διέκοψε το ιεραποστολικό τους έργο τους. Παρ' όλα αυτά, κατόρθωσαν να οργανώσουν τη βιβλιοθήκη τους δίπλα στο ναό του Αγίου Βενέδικτου (η επίσημη ονομασία της εκκλησίας ήταν La Madonna della Cisterna), να δημιουργήσουν κύκλους μαθημάτων ξένων γλωσσών και γραμματικής, και να προκαλέσουν δημόσιες συζητήσεις πάνω σε θρησκευτικά θέματα με Ορθόδοξους ιερωμένους. Οι Ιησουίτες έδωσαν έμφαση στην ίδρυση σχολείων σε μεγάλο μέρος της ελληνόφωνης επικράτειας, αποσκοπώντας και στην περαιτέρω διάδοση του ρωμαιοκαθολικού δόγματος. Το 1609 έφτασε στην Ανατολή η δεύτερη αποστολή με επικεφαλής τον Γάλλο ιερωμένο Φρανσουά ντε Κανιγιάκ με σκοπό να ιδρύσει  ιεραποστολικούς σταθμούς στην Αλεξάνδρεια, στην Αντιόχεια και στα Ιεροσόλυμα: οι Ιησουίτες ήθελαν να ενώσουν τις χριστιανικές εκκλησίες που είχαν ακολουθήσει διαφορετικούς δρόμους από την εποχή του Σχίσματος. Αλλά, οι επιτυχίες τους στην εκπαίδευση των νέων και στη θρησκευτική προπαγάνδα προκάλεσαν την εχθρότητα των Τούρκων και την αντίδραση του ορθόδοξου κλήρου: κατηγορήθηκαν για κατασκοπεία και ανατρεπτική δράση για λογαριασμό του Πάπα και της Ισπανίας, και απελάθηκαν — όχι ότι αυτό τους εμπόδισε να επιστρέψουν στη Κωνσταντινούπολη και λίγο αργότερα να πάνε στη Χίο (1627), στη Σμύρνη και στη Νάξο (1628), στη Σαντορίνη (1642), στη Σύρο και στην Άνδρο (1657), στο Ναύπλιο (1656), στην Αθήνα (1657) και στη Μήλο (1661). Η χάρη τους έφτασε μέχρι τη Ναζαρέτ. Το 1623 δημιούργησαν ιεραποστολικό σταθμό στη Σμύρνη, όπου με την άδεια του ορθόδοξου μητροπολίτη Σμύρνης Ιακώβου άρχισαν να κηρύττουν μέσα σε ορθόδοξες εκκλησίες: ο ορθόδοξος ιεράρχης εγκωμίασε με επιστολή του στον Γάλλο βασιλιά, τις αρετές των Ιησουιτών.

Η περιπέτεια των Ιησουιτών αποκαλύπτει την πολλαπλότητα των σχέσεων μεταξύ Καθολικών και Ορθοδόξων στη διάρκεια της Τουρκοκρατίας. Στην πραγματικότητα, οι Ιησουίτες αντιμετώπιζαν περισσότερα προβλήματα με τους Δυτικούς ηγεμόνες και τους Οθωμανούς σουλτάνους, με τους ορθόδοξους Έλληνες. Ακούγεται εκπληκτικό: το 1588 στον βενετοκρατούμενο Χάνδακα (Ηράκλειο) της Κρήτης ίδρυσαν σχολείο και μονή· το 1635 έστησαν επιμορφωτικό φροντιστήριο στο Άγιο Όρος, στις Καρυές, το οποίο λίγα χρόνια αργότερα μεταφέρθηκε στη Θεσσαλονίκη, όχι εξαιτίας της αντίδρασης των Ορθοδόξων αλλά των Οθωμανών, που έβλεπε με δυσπιστία τη διείσδυση των Δυτικών στον Άθωνα. Ένα άλλο στοιχείο που εντυπωσιάζει στην ιστορία του τάγματος είναι οι προσηλυτιστικές μέθοδοι των Ιησουιτών: εξοικειώνονταν με τα ήθη και τα έθιμα, τη γλώσσα και τις συνήθειες κάθε τόπου — όπως έγραφε ο Φραγκίσκος ντε Κανιγιάκ «Για να μας νιώθουν κοντά τους οι Έλληνες και οι Αρμένιοι αφήσαμε γενειάδα. Φορέσαμε ράσο χωρίς κολάρο και με μακριά μανίκια, σαν αυτό που φοράνε οι παπάδες».

Ο Jean Lacouture έχει ασχοληθεί με την ιστορία της κουλτούρας στην εποχή της νεωτερικότητας (στην Αίγυπτο, στο Μαρόκο, στο Βιετνάμ, στα Εμιράτα), με την απο-αποικιοποίηση, με ορισμένες υποκουλτούρες όπως οι ταυρομαχίες και το ράγκμπι, με συγγραφείς από τον Μοντεσκιέ μέχρι τον Αντρέ Μαλρό και με πολιτικές προσωπικότητες που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην ιστορία της Γαλλίας (Ντε Γκολ, Μαλρό, Λεόν Μπλουμ, Πιερ Μαντές Φρανς). Το βιβλίο του για τους Ιησουίτες κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις σε μετάφραση Στέφανου Καβαλλιεράκη.