Μικρή ιστορία της Ρωσίας: Πώς οι Ρώσοι έγιναν οι Ρώσοι

Γρίφος, περιβεβλημένος με μυστήριο, μέσα σε ένα αίνιγμα: έτσι περιέγραφε τη Ρωσία ο Γουίνστον Τσόρτσιλ. Στα σταυροδρόμια της Ευρώπης και της Ασίας, η Ρωσία ήταν και παραμένει για όλους «ο άλλος», συχνά ο απρόβλεπτος και παράξενος «άλλος». Κι όμως, πρόκειται για έναν από τους ισχυρότερους λαούς στη γη∙ για έναν κορυφαίο παίκτη στη διεθνή σκηνή −πράγμα που αποδεικνύεται, οδυνηρά, για άλλη μια φορά στις μέρες μας. Στη «Μικρή ιστορία της Ρωσίας», ο ιστορικός Μαρκ Γκαλεόττι μας αφηγείται μια πολυτάραχη ιστορία 12 αιώνων: πολύνεκρες μάχες, θρίαμβοι, τραγωδίες, εθνικά όνειρα, ερωτηματικά και διλήμματα. Η ιστορία της Ρωσίας μοιάζει με ένα παλίμψηστο, καθώς οι αφηγήσεις γράφονταν στο πέρασμα του χρόνου η μια πάνω στην άλλη ανάλογα με την εκάστοτε πολιτική και πολιτισμική συνθήκη. Ο Γκαλεόττι σηκώνει το πέπλο του μύθου και μας οδηγεί στην καρδιά της ρωσικής ιστορίας: στη διαμόρφωση ενός έθνους και στις προσωπικότητες που πρωταγωνίστησαν από τον Ιβάν τον Τρομερός στη Μεγάλη Αικατερίνη και στον Μεγάλο Πέτρο. Το βιβλίο περιγράφει το πώς οι εθνότητες των Ρως έγιναν Ρώσοι, καθώς και την άνοδο και την πτώση των Ρομάνοφ. Η Ρωσία είναι γνωστή στον σύγχρονο άνθρωπος από την επανάσταση των μπολσεβίκων, από τη διεθνή πολιτική της στον Ψυχρό Πόλεμο, από το πυρηνικό δυστύχημα στο Τσερνόμπιλ κι από την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Πολλά είναι τα ερωτήματα που ζητούν απάντηση: πώς στη Ρωσία επικράτησε το σημερινό καθεστώς του Βλαντίμιρ Πούτιν ποια γεγονότα οδήγησαν στον πόλεμο κατά της Ουκρανίας; Γιατί και πώς αποφάσισαν οι Ρώσοι να επιτεθούν; Τι σκέφτονται άραγε οι σημερινοί Ρώσοι και πώς βλέπουν τη μακραίωνη ιστορία τους; Ποια ήταν στο πέρασμα του χρόνου η σχέση της Ρωσίας με τη δυτική Ευρώπη; Πού μπορεί να φτάσει ο ρωσικός μεγαλοϊδεατισμός; Ο Μαρκ Γκαλεότι αφηγείται μια ιστορία που μοιάζει με μυθιστόρημα όπου πρωταγωνιστούν μεσαιωνικοί πρίγκιπες, πεφωτισμένοι και λιγότερο πεφωτισμένοι αυτοκράτορες, επαναστάτες και χριστιανορθόδοξοι πατριάρχες, μεγιστάνες του πλούτου και πάμφτωχοι χωρικοί. Kαι απαντά στο ερώτημα πώς το μακρύ και περιπετειώδες παρελθόν της Ρωσίας διαμορφώνει το παρόν και το μέλλον της.

«Η Ρωσία είναι μια χώρα χωρίς φυσικά σύνορα, χωρίς ενιαία φυλή ή λαό, χωρίς αληθινή κεντρική ταυτότητα» γράφει ο Βρετανός ιστορικός. «Η μεγάλη της κλίμακα είναι εκπληκτική: εκτείνεται σε 11 ζώνες ώρας, από την ευρωπαϊκή περιοχή-φρούριο του Καλίνινγκραντ, τώρα αποκομμένη από την υπόλοιπη πατρίδα, μέχρι τον Βερίγγειο Πορθμό, μόλις 82 χιλιόμετρα από την Αλάσκα. Ο συνδυασμός της δυσπρόσιτης θέσης πολλών περιοχών της Ρωσίας και της διάσπαρτης φύσης του πληθυσμού της εξηγεί γιατί η διατήρηση του κεντρικού ελέγχου υπήρξε τόσο δύσκολη, καθώς και γιατί η απώλεια αυτού του ελέγχου προκαλούσε τρόμο στους ηγεμόνες της. Κάποτε συνάντησα έναν (απόστρατο) αξιωματικό της KGB που παραδέχτηκε ότι οι ρωσικές εξουσίες πίστευαν πάντοτε στο "όλα ή τίποτα": "Είτε θα κυβερνούσαμε τη χώρα με σιδερένια πυγμή, είτε θα κατέρρεαν όλα", παραδέχτηκε. Υποψιάζομαι ότι οι προκάτοχοί του, από αξιωματικούς του τσάρου μέχρι πρίγκιπες του πρώιμου Μεσαίωνα, είχαν σχεδόν τις ίδιες ανησυχίες − τις ίδιες ανησυχίες έχουν και οι αξιωματούχοι του Πούτιν παρά την πρόοδο των σύγχρονων επικοινωνιών».

O Γκαλεότι ασχολείται με τη μετα-σοβιετική Ρωσία από το 1995 και είναι επισκέπτης καθηγητής σε πολλά ευρωπαϊκά και αμερικανικά πανεπιστήμια.