Ρόμπερτ Ουίλσον: «Το θέατρο μπορεί να είναι μια στιγμή για να ονειρεύεσαι»

Η πρόβα έχει μόλις τελειώσει, αλλά στο θέατρο-στολίδι του Πειραιά ο Θοδωρής Οικονόμου συνεχίζει να σκορπά (ζωηρές) νότες καθισμένος στο πιάνο. Η Ρένη Πιττακή, η Καρυοφυλλιά Καραμπέτη και η Λουκία Μιχαλοπούλου, μες στα «αναγεννησιακά» κοστούμια τους, έχουν μόλις εγκαταλείψει το μινιμαλιστικό σκηνικό με τις τρεις ανισοϋψείς καρέκλες αφήνοντας τον χορευτή Αλέξη Φουσέκη, με το πρόσωπο λευκοβαμμένο, να δοκιμάζει μεθοδικά την γεωμετρική, στιλιζαρισμένη κινησιολογία –χαρακτηριστική της καλλιτεχνικής γλώσσας του Ρόμπερτ Ουίλσον. Από την πλατεία, ακάματος ο εικονοκλάστης δημιουργός συζητά με τους συνεργάτες του κάποιες ακόμα λεπτομέρειες, πριν ξεκινήσουμε αυτή την κουβέντα.

Δεν έχει περάσει διετία από την τελευταία μας συνάντηση, με αφορμή τότε τον «Οθέλλο» στην Εθνική Λυρική Σκηνή. Στα 82 χρόνια του πλέον, το καλαντάρι των παραστάσεών του εξακολουθεί να τον φέρνει σε διαφορετικές ηπείρους και δεν δείχνει καμία διάθεση να φρενάρει. «Τον επόμενο Σεπτέμβριο θα παρουσιάσω το “Μόμπι Ντικ” στο Ντύσελντορφ και έχω πολλά σχέδια για το Watermill για τα 85α γενέθλιά μου» μου λέει γελαστός o Ρόμπερτ Ουίλσον. Προς το παρόν, πάντως, και ενώ «τρέχει» η έκθεσή του στην γκαλερί Bernier/Eliades, αναμετριέται για πρώτη φορά με το δημιουργικό σύμπαν ενός παλιού του γνώριμου, του Έντουαρντ Άλμπι, σκηνοθετώντας τις «Τρεις ψηλές γυναίκες» στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά.

Η θνητότητα και οι επιλογές μας στη ζωή κεντρίζουν την πένα του Αμερικανού συγγραφέα, που εμπνέεται εδώ από τον χαρακτήρα της δικής του μητέρας. Αντιμέτωπη πια με το τέλος του βίου της, περιβάλλεται από δύο φροντίστριες, οι οποίες παίρνουν τη μορφή του νεότερου εαυτού της. Του φαντάζει ακόμα παράξενο που καταπιάστηκε με αυτό το βραβευμένο με Πούλιτζερ κείμενο. Δεν είχε ποτέ σκεφθεί να το ανεβάσει, παραδέχεται.

Ο Ρόμπερτ Ουίλσον και η παράσταση «Τρεις ψηλές γυναίκες» στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά

«Γνώριζα τον Έντουαρντ και ο κόσμος του ήταν πολύ διαφορετικός κόσμος από τον δικό μου. Πάντα σκεφτόμουν, όμως, ότι τα έργα του –ίσως όχι το «Tiny Alice» αλλά το συγκεκριμένο– θα μπορούσαν να παρουσιαστούν περισσότερο με τον τρόπο του παραλόγου ή πιο σουρεαλιστικά και όχι νατουραλιστικά και ψυχολογικά όπως ανεβαίνουν. Για μένα το να βρίσκεσαι στη σκηνή είναι κάτι τεχνητό. Δεν μιλάς και δεν περπατάς με τον ίδιο τρόπο γιατί βρίσκεσαι στη σκηνή. Ειδικά σήμερα στο θέατρο στις ΗΠΑ μιλούν σαν να είναι στην τηλεόραση. Τα πάντα πρέπει να είναι κατανοητά. Τι γίνεται, όμως, αν δεν καταλαβαίνεις; Είναι εντάξει να αφήνεις το κοινό να χάνεται».

Ποιες είναι αυτές οι τρεις γυναίκες και πώς συνδέονται μεταξύ τους;

Δεν προσπαθώ να τις ερμηνεύσω. Απλά λέω ότι είναι τρεις γυναίκες ή μία. Μπορείς να σκεφτείς γι’ αυτό όπως θέλεις. Αυτό είναι το πρόβλημα: οι σκηνοθέτες και οι ηθοποιοί έχουν ιδέες στο κεφάλι τους που πρέπει να τις αντιληφθείς πριν να σχηματίσεις τη δική σου. Όμως, αν δεν έχεις ιδέα, τότε υπάρχουν πολλά να σκεφτείς. Δουλεύω εδώ και 57 ή και περισσότερα χρόνια στο θέατρο και ποτέ, μα ποτέ, δεν είπα σ’ έναν ηθοποιό τι να σκεφτεί. Τους δίνω γενικές κατευθύνσεις για τη ρυθμολογία και τις τονικότητες των φωνών. Αλλά δεν μιλώ καθόλου για ερμηνεία. Δεν παρεμβαίνω στο τι σκέφτονται. Είναι αδύνατον να πεις σε κάποιον τι να νιώσει.

Γιατί τις ξεχωρίσατε τις Ελληνίδες ηθοποιούς με τις οποίες συνεργάζεστε; Ποιες υποκριτικές τους ποιότητες εκτιμήσατε;

Εκτιμώ στην καθεμιά τους το ποιες είναι ως άτομα. Η Ρένη έχει τραχιά φωνή. Η Λουκία μιλά σε υψηλότερο τόνο. Η Καρυοφυλλιά έχει διαφορετική φωνή. Όταν τις ακούω να μιλούν φυσικά, αυτό έχει ήδη πολύ ενδιαφέρον. Και μετά μπορώ να το αλλάξω. Στην αρχή, βέβαια, τις ανέβασα στη σκηνή σιωπηλές. Μια εδώ, μια εκεί, η άλλη παραπέρα. Ποια είναι η ένταση ανάμεσά τους χωρίς να κάνουν τίποτα; Και όταν η μία σηκώνεται ή κοιτά την άλλη, τι συμβαίνει;

Ο Ρόμπερτ Ουίλσον και η ματιά του στο θέατρο

Η έννοια του χρόνου είναι σημαντική στη δουλειά σας αλλά και σ’ αυτό το έργο. Σας απασχολεί ο χρόνος, το γεγονός ότι μεγαλώνουμε, ο θάνατος ίσως;

Όλα μου τα έργα είναι μια κατασκευή χώρου και χρόνου. Η ζωή μου είναι η δουλειά μου. Δεν είναι ότι σηκώνομαι το πρωί και λέω: τώρα πρέπει να δουλέψω. Η δουλειά μου είναι τρόπος ζωής, τρόπος σκέψης. Δεν βλέπω διαφορά ανάμεσα στη δουλειά που κάνω στο θέατρο ή οπουδήποτε και τη ζωή. Είναι αδιαχώριστα. Μεγάλωσα στο Τέξας, στον νότο των ΗΠΑ, και έμαθα πολλά από την κουλτούρα της μαύρης κοινότητας γιατί οι Αφροαμερικανοί τραγουδούσαν όπως ανάσαιναν. Είχαν τραγούδια για όταν έπλεναν τα ρούχα τους, για τις κηδείες, για τον γάμο, για τη συγκομιδή του βαμβακιού. Τα spirituals δεν είχαν να κάνουν με διασκέδαση ή με κάτι που μάθαιναν στο σχολείο, ήταν ένας τρόπος ζωής. Είναι εκπληκτικό το ότι δεν μπορείς να βρεις ένα τραγούδι σε ολόκληρο το ρεπερτόριό τους που να έχει να κάνει με διαμαρτυρία, με κάτι αρνητικό. Άνθρωποι που ήταν αλυσοδεμένοι, σκλάβοι, έγραφαν μουσική για την ελπίδα.

Πώς συνδέεται αυτό με την φιλοσοφία σας;

Νομίζω πως οι ρίζες της δουλειάς μου πάνε πίσω στην αφροαμερικανική κουλτούρα. Πώς ανεβάζεις την Μήδεια; Πώς απεικονίζεις μια τραγική, σκοτεινή στιγμή; Πρέπει να το κάνεις με φως, δεν υπάρχει άλλος τρόπος. Όλες αυτές οι φρικτές παραγωγές της Μήδειας είναι τόσο βαρετές γιατί την παίζουν τραγικά. Θυμάσαι τον «Οθέλλο»; Ξεκινά με μια καταιγίδα, με πολύ δυνατή, πομπώδη μουσική. Στην παράσταση στην ΕΛΣ πρόβαλλα στην αρχή ένα σιωπηλό φιλμ με έναν ελέφαντα που πέθαινε. Αυτά τα επτά λεπτά σιωπής έκαναν την καταιγίδα δυνατότερη. Κάθετί χρειάζεται το αντίθετό του. Αυτό συμβαίνει με τα πάντα. Είναι τα λόγια στο πίσω μέρος του κειμένου που δίνουν δύναμη στις λέξεις.

Αυτό το διάστημα παρουσιάζετε και την «Τρικυμία» στη Σόφια. Έχει κάποια ιδιαίτερη σημασία η καταιγίδα στη δουλειά σας;

Υπάρχει πάντα μια καταιγίδα, δεν ξέρουμε ποτέ πότε θα χτυπήσει. Είναι σαν να περιμένεις το ψωμί του τοστ να πεταχτεί από την φρυγανιέρα.

Στο τέλος του έργου οι τρεις γυναίκες συζητούν για την ευτυχία με την Α, την μεγαλύτερη σε ηλικία, να δηλώνει ότι η ευτυχέστερη στιγμή είναι «Όταν τελειώσουν όλα. Όταν σταματάμε. Όταν μπορούμε να σταματήσουμε». Πώς θα προσδιορίζατε την ευτυχία;

Είναι ένα μπισκότο σοκολάτας (σ.σ. γελώντας). Δεν ξέρω τι είναι η ευτυχία.

Αναλογίζεστε τη διαδρομή σας στη ζωή; Χρειάζεται να κοιτάμε πίσω για να προχωρήσουμε;

Απολύτως. Στην πραγματικότητα, παρότι κανείς δεν θα το σκεφτεί με αυτόν τον τρόπο, η δουλειά μου είναι πολύ κοντά στο κλασικό αρχαίο ελληνικό θέατρο. Δημιουργώ μια εικόνα στην σκηνή, ένα είδος μάσκας για ένα κείμενο. Αυτό που βλέπουμε, όμως, δεν εικονογραφεί αυτό που ακούμε. Αναζητώ την οπτική φόρμα παράλληλα με την ηχητική και ελπίζω μέσα από αυτόν τον δυισμό να ενδυναμώσουν το ένα το άλλο, χωρίς να χρειάζεται να εικονογραφήσουν το ένα το άλλο.

Υπάρχει κάποια στιγμή/εικόνα που επιμένει να επιστρέφει στη σκέψη σας;

Μόλις ανοιγόκλεισα τα μάτια μου κι εσύ επίσης. Τι είδες; Δεν ξέρεις, συμβαίνει πολύ γρήγορα, σωστά; Όμως, ίσως για μια πολύ σύντομη στιγμή να ονειρεύεσαι. Δημιουργώ έργα μεγάλης διάρκειας –ένα διήρκεσε 24 ώρες, ένα άλλο 7 ημέρες– και οι θεατές καμιά φορά αποκοιμιούνται. Τα μάτια τους κλείνουν, οπότε οι ονειρικές εικόνες αρχίζουν να αναμειγνύονται με τις εξωτερικές κι έτσι μου έλεγαν: «οι κόκκινοι ελέφαντες ήταν υπέροχοι». Όμως, δεν είχα βάλει κανέναν κόκκινο ελέφαντα. Παρακολουθώντας θέατρο στη Νέα Υόρκη, έβλεπα ότι όλα συνέβαιναν και συνέβαιναν και αναρωτιόμουν γιατί δεν σου δίνουν χρόνο να σκεφθείς; Θα προτιμούσα να πάω στο πάρκο και να παρακολουθώ τους ανθρώπους να περπατάνε, να κοιτάζω τα σύννεφα να αλλάζουν, να δω ένα πουλί να πετάει και να προσγειώνεται σε ένα δέντρο. Οπότε, όταν ξεκίνησα τις δικές μου παραστάσεις, σκεφτόμουν περισσότερο τον χρόνο με τη φύση. Το θέατρο μπορεί να είναι μια στιγμή για να ονειρεύεσαι, να σκέφτεσαι.

Έχετε, αλήθεια, μετανιώσει για κάτι;

Για το ότι ποτέ δεν έχω ανεβάσει την όπερα «Τριστάνος και Ιζόλδη» του Βάγκνερ.

Τι σας ιντριγκάρει περισσότερο στις μέρες μας;

Το γεγονός ότι κάθε στιγμή είναι διαφορετική γιατί είναι η μόνη σταθερά στη ζωή.

Το ζήτημα που σας απασχολεί περισσότερο στην εποχή μας;
Προσεύχομαι για ειρήνη ελπίζοντας ότι το μίσος που εξαπλώνεται παγκοσμίως μπορεί να αναστραφεί μέσω της τέχνης και του πολιτισμού.

Πληροφορίες για την παράσταση «Τρεις ψηλές γυναίκες» στον City Guide της ATHENS VOICE