Αιαυτός: Οι μύθοι δεν αναιρούνται

Ο «Αιαυτός» είναι ένα ακόμα από τα αρχαιόθεμα/αρχαιόμυθα έργα του πολυγραφότατου και διεθνώς αναγνωρισμένου θεατρικού μας συγγραφέα Δημήτρη Δημητριάδη. Έργο ανέκδοτο, όπως πολλά ακόμη, γραμμένο το 2014, ασχολείται με έναν από τους πλέον φημισμένους για την ανδρεία του Αχαιούς, τον αρχηγό των Σαλαμινίων Αίαντα, του οποίου το τραγικό τέλος αποτελεί το αντικείμενο της τραγωδίας του Σοφοκλή «Αίας», της παλαιότερης από τις επτά σωζόμενες τραγωδίες του μεγάλου τραγικού.

Στη σοφόκλεια τραγωδία η περίφημη μανία του Αίαντα προκαλείται από το γεγονός ότι οι Αχαιοί, μετά τον θάνατο του Αχιλλέα, αποφασίζουν να δώσουν τα όπλα του στον Οδυσσέα και όχι στον ίδιο, τον πλέον ανδρείο, μετά τον Αχιλλέα, Αχαιό. Γεγονός που ο ίδιος εκλαμβάνει ως μέγιστη προσβολή και αποφασίζει να σκοτώσει τους Ατρείδες, κύριους υπαίτιους της αδικίας που υπέστη. Ωστόσο, η Αθηνά, θα θολώσει το μυαλό του και έτσι αυτός επιτίθεται στα κοπάδια του στρατοπέδου. Συνειδητοποιώντας την πράξη του, επιλέγει να αυτοκτονήσει πέφτοντας πάνω στο σπαθί του. Η γυναίκα του, Τέκμησσα, και ο αδελφός του, Τεύκρος, δεν θα καταφέρουν να τον μεταπείσουν, οι Ατρείδες θα προσπαθήσουν να εμποδίσουν την ταφή του, ερχόμενοι σε αντιπαράθεση με τον Τεύκρο, ενώ η παρέμβαση του Οδυσσέα θα δώσει τη λύση και η ταφή θα πραγματωθεί, με την παρουσία και του γιου του Αίαντα, Ευρυσάκη.

Ο Δημητριάδης χρησιμοποιεί εντέχνως τα στοιχεία της σοφόκλειας τραγωδίας και τον βασικό μύθο, για να δημιουργήσει, ακόμη μια φορά, ένα αντι-μυθικό και αντι-ηρωικό πρότυπο. Δίνει σημαντικό ρόλο τόσο στον Τεύκρο όσο και στην Τέκμησσα, που αντιτίθενται σθεναρά στις διαδοχικές επισκέψεις των Αγαμέμνονα, Μενελάου και Οδυσσέα, οι οποίοι, σε αντίθεση με την σοφόκλεια τραγωδία, είναι αυτοί που διατάζουν/απαιτούν ο Αίας να αυτοκτονήσει, ώστε να δοθεί τέλος στην αναταραχή που έχει προκληθεί στο στρατόπεδο από την πράξη του να σφάξει τα ζώα. Τεύκρος και Τέκμησσα προσπαθούν να αποκρύψουν από τον Αίαντα τις απαιτήσεις των αρχηγών των Αχαιών, φοβούμενοι μήπως αυτός προβεί στην αυτοχειρία.

Ωστόσο, όταν ο Αίας συνέλθει από τη μανία, θα ανακαλύψει έναν άλλο εαυτό, αυτόν που θέλει να ξεφύγει από τον μύθο του και το ηρωικό παρελθόν του, να βρεθεί μακριά, με τον νέο του Εαυτό, τον Αιαυτό του. Κάτι που, τελικά, θα βρει αντίθετη την Τέκμησσα, η οποία, για να μην τον χάσει, όπως αρνείται σθεναρά την αυτοκτονία του, που διατάζουν οι Ατρείδες, άλλο τόσο σθεναρά αρνείται την εγκατάλειψή τους, αυτής και του Ευρυσάκη. Και θα δράσει, σκοτώνοντάς τον και μετά αυτοκτονώντας με το σπαθί του.  

Στη σύγχρονη μεταγραφή της τραγωδίας από τον Δημητριάδη, η Ασιάτισσα Τέκμησσα υποκλέπτει, για τους δικούς της συναισθηματικούς λόγους, την τραγική πράξη της αυτοκτονίας του Αίαντα, αυτή που τον συνδέει με τον μύθο του, την οικειοποιείται, και μάλιστα σε μια σκηνή που συνοδεύεται επί μακρόν από ένα έντονα ερωτικό λεκτικό, καθώς τον καθαρίζει από τα κολλημένα επάνω του απομεινάρια των σφαγίων, εξαγνίζοντάς τον συμβολικά από την πράξη του.

Τέκμησσα: Θα πάρω από πάνω σου ό,τι θυμίζει τον χθεσινό Αία.

Αίας: Σβήσε τον χθεσινό. Μην αφήσεις τίποτε από εκείνον. Καθάρισέ με από εμένα, από εκείνον που ήταν εγώ.

Μόνο που «ο χθεσινός Αίας» σημαίνει κάτι διαφορετικό για τον καθένα τους. Και η Τέκμησσα θα δράσει ανάλογα όταν δει ότι ο Αίας έχει οριστικά αποφασίσει να καθαρθεί από τον πρότερο εαυτό του.

Η δολοφονία της απαγορεύει έτσι στον Αίαντα τη μετάβασή του στο φως, σε αυτό που ο ίδιος θέλει πραγματικά να είναι, τον αποκλείει από τον μέλλον του, από τον Αιαυτό του. Φυλακίζοντάς τον για πάντα στο μυθικό του αρχέτυπο.    

Ο Χάρης Φραγκούλης σκηνοθετεί το έργο του Δημητριάδη προσδίδοντάς του μια σκηνική μυστηριακή τελετουργία. Επιλέγει να μοιράσει τους έξι ρόλους του έργου σε δύο μόνο ηθοποιούς, οι οποίοι και θα χρησιμοποιήσουν λεκτικές και κινησιολογικές παραλλαγές για να τους δώσουν διακριτή υπόσταση. Η Ελίνα Λούκου δημιουργεί ένα λιτό σκηνικό χώρο, όπου στο βάθος δεσπόζει φωτισμένη μια τεράστια ασπίδα, ενώ το δάπεδο της σκηνής είναι καλυμμένο από μαύρο πλαστικό, το οποίο στην τελευταία πράξη θα ξεκολλήσει, ώστε πάνω στο λευκό πλέον πάτωμα να ξεπλυθούν, από μια μικρή οπή-γούρνα με νερό, τα αίματα του Αίαντα. Οι εξαίρετοι φωτισμοί του Νίκου Βλασόπουλου θα παίξουν αποφασιστικό ρόλο, δημιουργώντας φωτοσκιάσεις, διαφορετικούς χρωματισμούς ανάλογα με το ποιο πρόσωπο εμφανίζεται: γαλάζιοι φωτισμοί για τον Αγαμέμνονα, κίτρινοι για τον Μενέλαο, γκρίζοι για τον Οδυσσέα, κόκκινοι για το αιματηρό τέλος.

Αποφασιστικής σημασίας για την αισθητική της παράστασης και τις ταχύτατες αλλαγές ρόλων των δύο ηθοποιών είναι τα εμπνευσμένα κοστούμια της Ελίνας Λούκου, τελετουργικά ή και μοντέρνα που, όμως, υποδηλώνουν έμμεσα τους χαρακτήρες των προσώπων. Ιερατικό το μακρύ ένδυμα του Αγαμέμνονα, ο οποίος εμφανίζεται πανύψηλος, καθώς στέκεται πάνω σε δύο κουτιά/κοθόρνους, ένδυμα το οποίο, γυρίζοντάς το προς τα πίσω, γίνεται μακριά φούστα της Τέκμησσας. Λαμπυρίζον πουλόβερ που με τους τονισμένους του ώμους παραπέμπει σε πανοπλία το ένδυμα του Τεύκρου, γαλάζιο κοστούμι θεατράλε για τον προκλητικό Οδυσσέα, γυμνό σώμα με εξογκώματα, ρούχα και σφάγια κολλημένα πάνω του το «κοστούμι» του Αίαντα.

Ωστόσο, πραγματική υπόσταση στα ρούχα δίνουν οι δύο ηθοποιοί, που με απόλυτη δοτικότητα ερμηνεύουν τους έξι ρόλους. Ο Γιάννης Παπαδόπουλος εμφανίζεται ως Αγαμέμνων, με ανεπαίσθητη κίνηση και φωνή που εκφέρει έναν παγερά επιτακτικό, σχεδόν συλλαβιστικό λόγο, σαν να πηγάζει από μια καλοκουρδισμένη μηχανή. Στη συνέχεια, ως Μενέλαος, αναπτύσσει μια υστερική κινητικότητα, ανάλογη του τρόπου με τον οποίο εκφέρει τον λόγο του, καθιστώντας γελοίο το πρόσωπο που υποδύεται, δικαιολογώντας έτσι και τους υποτιμητικούς χαρακτηρισμούς που του αποδίδει ο Τεύκρος.

Τον τελευταίο υποδύεται ο Ανδρέας Κωνσταντίνου, αρχικά καθισμένος σε ένα είδος θρανίου, με στάση και χαμηλότονο λόγο υποτακτικού απέναντι στον Αγαμέμνονα, αλλά που σταδιακά θα επαναστατήσει μπροστά στις άδικες απαιτήσεις  των Ατρειδών και θα ορθώσει ανάστημα και στιβαρό λόγο απέναντι στον θρασύ Μενέλαο. Ο ίδιος, αντίθετα, ως Οδυσσέας, με σχεδόν χορευτική κινησιολογία και υπεροπτικούς φωνητικούς τονισμούς, θα έρθει σε σύγκρουση με τη χαμηλότονη, αρχικά, Τέκμησσα του Γιάννη Παπαδόπουλου, ο οποίος δίνει εδώ το δικό του εκφραστικό, χειρονομιακό και λεκτικό ρεσιτάλ.

Η εικόνα όπου ο Αίας (Ανδρέας Κωνσταντίνου) και η Τέκμησσα συναντιούνται για τη σκηνή του εξαγνισμού και καθαρισμού του σώματος του πρώτου από τα αίματα και τα σφάγια εξελίσσεται σε μια τελετουργική χορογραφία γυμνών κορμιών, όπου η αισθησιακή απαρίθμηση της λατρείας του σώματος του Αίαντα από την Τέκμησσα, με τις όλο τρυφερότητα χειρονομίες της, ανάγεται σε εν κινήσει εικαστικό πίνακα, χωρίς να αποφεύγονται οι κουήρ συνδηλώσεις. Με έντεχνο τρόπο, οι ερωτικές ψαύσεις θα οδηγήσουν, ως λογική συνέπεια, στο ξίφος που θα μπήξει η Τέκμησσα στον Αίαντα, δίνοντας τέλος στην αποκάλυψη του Αιαυτού του.

Η παράσταση κλείνει με μια ίσως αναγκαία δραματουργικά αλλά όχι και σκηνικά (λόγω, εδώ, τάχιστης αλλαγής ρόλου) επανεμφάνιση του Τεύκρου, για να διαπιστώσει τον διπλό θάνατο. Το ίδιο το έργο, ωστόσο, επιφυλάσσει για τέλος την εμφάνιση του έως τότε ωσεί παρόντα αλλά λεκτικά απόντα Ευρυσάκη, ο οποίος θα αποποιηθεί το όνομά του και θα αυτο-αποκληθεί Αιαυτός, αναλαμβάνοντας να υλοποιήσει ο ίδιος το αντι-ηρωικό όραμα του πατέρα του. Μια εμφάνιση που, για καθαρά πρακτικούς λόγους, επιλέχθηκε σκηνοθετικά να μην υπάρξει.

Οι καίριες μουσικές παρεμβάσεις είναι του Κορνήλιου Σελαμσή.

Ο Χάρης Φραγκούλης σκηνοθέτησε μια αμιγώς ερευνητική παράσταση πάνω στο έργο του Δημητριάδη, εικαστικής αρτιότητας και αξιοθαύμαστης υποκριτικής κατάθεσης των δύο ηθοποιών του, δίνοντας τελετουργική διάσταση στη μάταιη απόπειρα ενός βεβαρυμένου από τραγικότητα ήρωα να πετύχει την απομυθοποίησή του. Διότι οι μύθοι δεν αναιρούνται.