Δόμνα Σαμίου: Η «γέφυρα» ανάμεσα στο δημοτικό τραγούδι και τις νεότερες γενιές

Το ραντεβού ήταν στις εννέα στις «Μαδάρες». Κρητική ταβέρνα στην οδό Φυλής. Μια ισόγεια κατοικία με δωμάτια ευρύχωρα που την κάνανε ταβέρνα. Υπήρξε στέκι στις βόλτες της Οπισθοδρομικής Κομπανίας. Μας ζήτησε ο Διονύσης Σαββόπουλος να συναντηθούμε εκεί. Είχε κάποια συνεργασία νέα να μας ανακοινώσει. «Φέρτε και τα όργανα». Για την Οπισθοδρομική Κομπανία μιλάμε. Οκτώβρης του 1981. Πήγαμε μαζί, Άγγελος, Γιάννης, Στράτος*. Η Ελευθερία ήρθε λίγο αργότερα. Η ταβέρνα ήταν περίπου άδεια. Βρήκαμε τη Δόμνα Σαμίου εκεί, να κάθεται σε ένα τραπέζι, σε ένα από τα δωμάτια. Είχε μια όμορφη αρχοντιά. Η κράτηση του Σαββόπουλου ήταν το τραπέζι που καθόταν η Δόμνα. Χαιρετηθήκαμε. Ήταν θερμή αλλά και εγκρατής. Σε λίγο ήρθε ο Διονύσης μόνος. Φουριόζος. Το κλίμα ζέστανε όταν ξαναέκανε τις συστάσεις. «Πού είναι ο Πέτρος» τη ρώτησε. «Έρχεται». Και νάσου ο Πέτρος Καλύβας κοστουμαρισμένος, αστραφτερός, έτοιμος για να βγει στο πάλκο. Κρατούσε και το βαλιτσάκι του. Η Δόμνα Σαμίου τού την είπε για την καθυστέρηση.

Ο Διονύσης είχε πρόσκληση από τη Σουηδική Τηλεόραση για ένα εορταστικό χριστουγεννιάτικο πρόγραμμα. Μας προσκαλούσε να συμπράξουμε μαζί του. Η Δόμνα ήταν προετοιμασμένη και πρότεινε τραγούδια για την εμφάνισή της. Ο Καλύβας έβγαλε από το βαλιτσάκι το Ντο κλαρίνο. Θα τους συνοδεύαμε όπου ταίριαζε. Έγινε μια πρόβα επί τόπου. «Έχε γεια Παναγιά», «Κανονάκι», «Σαν τον Καραγκιόζη». Την ταβέρνα την κάναμε προβάδικο. Σε δύο μήνες πετάξαμε για τη Στοκχόλμη. Χιονισμένη την βρήκαμε. Οι Σουηδοί είχαν εκπομπές για τους μετανάστες με στόχο την ένταξη στην κοινωνία τους. Παίξαμε στο ραδιόφωνο και στην τηλεόραση. Εκπομπές για τους Έλληνες μετανάστες. Έγινε και μια έκτακτη βραδιά με κουβέντα και μουσικές στον ελληνικό σύλλογο. Έτσι ξεκίνησε μια θερμή φιλία με τη Δόμνα. Μας μιλούσε σαν να ήμασταν φίλοι αλλά και μαθητές της. Ήταν στο πλευρό μας όποτε χρειάστηκε. Σε κάθε ευκαιρία είχε ιστορίες να μας λέει.

Γεννήθηκε στην Καισαριανή από γονείς πρόσφυγες Μικρασιάτες. Από το Μπαϊντίρι έφυγαν, πήγαν στη Σμύρνη και ήρθαν στον Πειραιά το '22. Πρώτα ήρθε η κα Μαρία, η μάνα της. Τους τρέχουν από δω κι από κει και τέλος τους εγκατέστησαν σε προσφυγικό καταυλισμό στην Καισαριανή. Σε αντίσκηνα. Δεν ήξερε αν ζει ο Γιάγκος, ο άνδρας της, που έμεινε αιχμάλωτος στα μετόπισθεν. Πήγε σε μέντιουμ να μάθει και της είπε: «Μην ανησυχείς, είναι καλά. Είναι κάπου και ταΐζει καμήλες». Εύστοχο το μέντιουμ. Όντως ήταν αιχμάλωτος σε τούρκικο στρατόπεδο και φρόντιζε τις καμήλες. Επέστρεψε με την ανταλλαγή των πληθυσμών το '24, με τη Συνθήκη της Λωζάνης. Έψαξε και τη βρήκε τη Μαρία του. «Πού είναι οι Μπαϊλντιανές;» ρώταγε. Από την προσφυγική σκηνή, ο Γιάγκος τα κατάφερε και εξασφάλισε μια παράγκα, από αυτές που παραχωρούσε η Πρόνοια. Τετράγωνο 3ο, Νο 1. Εκεί γεννήθηκαν και μεγάλωσαν η Δόμνα και η αδελφή της. Στην παραγκούπολη της Καισαριανής. Ο πατέρας πήγαινε στην εκκλησία. Τον ακολουθούσε και η Δόμνα. Οι γυναίκες τότε δεν στέκονταν στο ψαλτήρι. Στο σπίτι δίπλα στο μαγκάλι, τραγουδούσαν και έψαλαν με τον Γιάγκο σαν παιχνίδι. Όλη τη λειτουργία. Η ζωή τους ήταν όλη μες στον καταυλισμό. Ένα τετράγωνο από παράγκες με τους καμπινέδες στο κέντρο. Προσφυγικός συνοικισμός. Συγκάτοικοι στην απελπισία. Ζωές διαμπερείς. Εκεί στην επανεκκίνηση θα μάθει τις αλήθειες της ζωής. Την ταπείνωση την έκαναν ταπεινοφροσύνη. Τη φτώχεια συντροφικότητα. Τους αμανέδες λύτρωση ψυχική. Έρχεται η Κατοχή με τα μαύρα σύννεφα. Τότε που γράφονται τα τελευταία δημοτικά τραγούδια. Θα πεθάνει ο πατέρας της από την πείνα και θα καταλήξει σε τάφο ομαδικό. Η ζωή θα την ευεργετήσει και θα την πάρουν στο σπίτι τους η εύπορη οικογένεια Ζάννου. Έχουν τρία παιδιά και μένουν στο Κολωνάκι. Η Δόμνα είναι δεκατριών χρόνων. Σκουπίζει, σφουγγαρίζει, στρώνει τα κρεβάτια. Δουλεύει και πάντα τραγουδάει ή ψέλνει. Η κα Ζάννου εντυπωσιασμένη, σχεδόν θα την υιοθετήσει. Θα την προτείνει μέσω του φίλου της, του ζωγράφου Ανδρέα Βουρλούμη, στον Σίμωνα Καρά. «Σύλλογος προς διάδοσιν της εθνικής μουσικής». Λέκκα 26. «Πώς σε λένε;» θα την ρωτήσει. Domna θα απαντήσει. Έτσι την λέγαν στον καταυλισμό οι Μικρασιάτες. Τα τούρκικα δεν έχουν δέλτα, έχουν D. Θα φουντώσει ο Καράς: «Τί Domna, Δόμνα σε λένε». Την ξαναβάφτισε. Στην ακρόαση του δασκάλου έχει τρακ και για να πει κάτι επίσημο, θα πει ένα ταγκό. Ο Καράς θα το προσπεράσει το «φράγκικο» και θα την πάρει στη χορωδία. Από την επομένη θα της μαθαίνει τους ήχους της Βυζαντινής και τα αντίστοιχα δημοτικά τραγούδια. Ο Καράς θα την πείσει να τελειώσει το γυμνάσιο. «Δεν φθάνουν τα γράμματα του δημοτικού» θα της πει. Το πρωί δουλειές του σπιτιού, το απόγευμα στη σχολή του Καρά, το βράδυ στο Γυμνάσιο. Ο Καράς στο μάθημα είναι αυστηρός. Μετά όμως είναι τρυφερός και χωρατατζής. Κάνει ό,τι μπορεί να κρατήσει την ομάδα του στα δύσκολα χρόνια.

Το '44 θα νοιώσει πιο μόνη. Θα πεθάνει από φυματίωση η αδερφή της. Θα έρθει μετά την πίκρα και η χαρμόσυνη μέρα. Η απελευθέρωση της Αθήνας 12 Οκτωβρίου 1944. Θα γιορτάσει στους δρόμους με την κα Ζάννου και όλο τον κόσμο. Στα Δεκεμβριανά θα καταστραφεί από έναν όλμο της Εθνοφρουράς η εύθραυστη παραγκούπολη της Καισαριανής. Μαζί και η παράγκα τους. Στάχτη. Η γενναιοδωρία της κας Ζάννου θα πάρει στο σπίτι και την κα Μαρία. Τη μάνα της Δόμνας. Θα τους βοηθήσει να τους δοθεί ένα οικόπεδο στη Νέα Σμύρνη και με υπεράνθρωπες προσπάθειες θα χτίσουν ένα σπιτάκι. Το '54, από μαθήτρια του Καρά θα γίνει συνεργάτης και θα την πάρει μαζί του στην ραδιοφωνία. Στο Ε.Ι.Ρ.* Διαπρέπει.

Στην ραδιοφωνία κάνει εκπομπές με δημοτικά στην αρχή από ηχογραφήσεις. Ταξινομεί, επιλέγει, οργανώνει. Αργότερα καθημερινές ζωντανές εκπομπές δημοτικής μουσικής. Θα μπει και στην επιτροπή «ελέγχου αυθεντικότητας» που προΐσταται ο Καράς. Συναντά εξαιρετικούς λαϊκούς μουσικούς που η εσωτερική μετανάστευση τούς φέρνει στην Αθήνα. Θα γνωρίσει τον Χρόνη Αηδονίδη, τον Κώστα Μουντάκη, τον Τάσο Χαλκιά, την Ειρήνη Κονιτοπούλου.

Είναι άνθρωπος φλογερός. Ο Γιώργος Παπαστεφάνου τη θυμάται να τους τραγουδά και να χορεύει παραδοσιακούς χορούς εκεί στην αίθουσα των παραγωγών, μπροστά στα μάτια της καλής κοινωνίας του ραδιοφώνου, προσπαθώντας να τους μυήσει στο μεγαλείο της δημοτικής κληρονομιάς.
Μέσω της συναδέλφου στο Ε.Ι.Ρ., Αιμιλίας Πατσιφά, θα έρθει σε επαφή με τον σύζυγό της, τον Αλέξανδρο Πατσιφά, που διαχειρίζεται τη δισκογραφική Fidelity-Philips. Θα απλώσει τα φτερά της στην επιμέλεια δίσκων. Το 1969 θα τραγουδήσει το νανούρισμα «Ύπνε που παίρνεις τα παιδιά» στον δίσκο που επιμελείται για την Fidelity.

«Τραγούδια και σκοποί από όλη την Ελλάδα». Η συνεργασία τους θα συνεχιστεί και όταν ο Πατσιφάς δημιουργήσει τη δική του δισκογραφική εταιρεία, τη ΛΥΡΑ.

Εν έτει 1970, επιμελείται επιτόπιες ζωντανές ηχογραφήσεις και ο δίσκος θα κυκλοφορήσει στη σειρά Ethnologie Vivante - Grece από τη γαλλική Le Chant du Monde. Έχει μάθει να ξεχωρίζει το αυθεντικό. Η Δόμνα έχει «ένστικτο» παραγωγού και θα συστήσει ηχογραφικά συγκλονιστικά τραγούδια. «Ξαστεριά», «Όσο βαρούν τα σίδερα», «Τζιβαέρι», «Το Ζωναράδικο», «Ωραία που 'ναι την αυγή», «Της τριανταφυλλιάς τα φύλλα», «Δεν είν' αυγή να σηκωθώ», «Στο 'πα και στο ξαναλέω», «Γαλανή γαλαζιανή» κ.ά. Από τις δικές της παραγωγές θα «τσιμπήσει» ο Σαββόπουλος το «Ντιρλαντά».

Έχει όνειρα και θα αγοράσει ένα σύγχρονο UHER μπομπινόφωνο και ένα μικρόφωνο για ζωντανές ηχογραφήσεις. Είναι φιλόδοξη και τολμηρή, θέλει να κάνει το δικό της αρχείο. Ο Καράς τριγυρνούσε την Ελλάδα και κατέγραφε με μολύβι και χαρτί. Η Δόμνα είναι μοντέρνα. Θα χρησιμοποιήσει τις νέες μεθόδους καταγραφής. Τα καλοκαίρια, την άδειά της την αφιερώνει στην αναζήτηση. Θα ταχθεί στη δημιουργία αρχείου. Με δικά της έξοδα.

Ψάχνει στα χωριά. Ρωτάει σε καφενεία και κοινότητες. Στην αρχή ήταν δύσκολα. Στην πορεία, η έρευνα και η καταγραφή θα καρποφορήσει. Δεν είναι λαογραφία αυτό που κάνει. Ηχογραφεί τη ζωή την ίδια. Θα μπει σε σπίτια πολλά και θα γεμίσει μαρτυρίες και εξομολογήσεις. Κειμήλια. Θα τις κουβαλάει μέσα της σαν χρέος. Οι πρωτοβουλίες και οι δραστηριότητές της θα ερεθίσουν την αυστηρότητα του δασκάλου. Θα την απομακρύνει.
Στην καρδιά της θα είναι πάντα ο δάσκαλός της.

Το σπίτι στη Νέα Σμύρνη, που το έχει νοικιάσει, παίρνει φωτιά από μια τρέλα του Βέλγου νοικάρη. Μένει στης φίλης της Μάνιας Σεφεριάδη στην Κηφισιά. Ενώ έχει μονιμοποιηθεί, παραιτείται το '71 από το Ε.Ι.Ρ. Την επέπλητταν και την καλούσαν με το παραμικρό σε απολογία.

«Η κατάσταση με τη Χούντα ήταν ανυπόφορη. Τα πέταξα όλα στον αέρα. Συντάξεις, ταμεία, όλα. Είναι απογοητευμένη και θέλει να φύγει από την Αθήνα. Να φτιάξει ένα μαγαζί λαϊκής τέχνης στην Πάργα. Τα κανόνισε όλα. Τότε εμφανίζεται σαν άγγελος εξάγγελος ο Σαββόπουλος και της κάνει την πρόταση. Να εμφανίζεται τις Πέμπτες στο Ροντέο στην οδό Χέυδεν. Δεν έχει περάσει από το μυαλό της να τραγουδήσει σε κόσμο. Φοβάται και τους νεαρούς ακολούθους του Διονύση. Είναι αρνητική, αλλά λίγο η Μάνια, λίγο ο Διονύσης θα της αλλάξουν τα μυαλά. Θα κάνει μια καταπληκτική ορχήστρα και θα μαγέψει τους πάντες. Τάσος Χαλκιάς κλαρίνο, Νίκος Στεφανίδης κανονάκι, Αγάπιος Τομπούλης ούτι, Αριστείδης Βασιλάρης φλογέρα, Αριστείδης Μόσχος σαντούρι, Μαθιός Μπαλαμπάνης τουμπελέκι. Dream team! Με την πρώτη της εμφάνιση διέλυσε την παραμορφωτική εικόνα των χουντικών για το δημοτικό τραγούδι.

Θα έρθει και άλλη πρόταση από τη Λίνα Λαλάντη που οργανώνει το Φεστιβάλ Bach στο Λονδίνο. Είναι 1971 και γιορτάζουν τα 150 χρόνια από την Επανάσταση του '21. Ο Καράς, που του έγινε η πρόσκληση, αρνείται να συμμετάσχει και η πρόταση πάει στη Δόμνα. «Να έρθεις στο Λονδίνο να τραγουδήσεις ηρωικά τραγούδια». Θα τους συγκινήσει και θα τους εντυπωσιάσει. Θα την καλέσουν να πάει και την επόμενη χρονιά με μεγαλύτερη ορχήστρα. Τέσσερις φορές θα πάει στο Φεστιβάλ Bach με τα δημοτικά μας τραγούδια.

Θα εμφανιστεί στο Κύτταρο και το '74 με τον Νίκο Ξυλούρη στις «Ρίζες» στην Πλάκα, που είναι και η τελευταία εμφάνισή της σε νυχτερινό κέντρο. Θα την καλέσουν στο Δυτικό Βερολίνο. Θα ακολουθήσουν η Ελβετία, το Βέλγιο και η Φινλανδία. Η ζωή της δείχνει τον δρόμο. Ο απόηχος των εμφανίσεών της θα ζωντανέψει το ενδιαφέρον φοιτητικών συλλόγων, που την καλούν στα πανεπιστήμια και σε ποικίλες εκδηλώσεις. Δειλά δειλά θα σηκωθούν να γιορτάσουν και τα σώματα τη συγκίνηση των δημοτικών τραγουδιών. Θα εξαγνίσει το δημοτικό από την κακοποιητική συμπεριφορά του αγοραίου. Θα συνεργαστεί με την Columbia και θα κυκλοφορήσει τέσσερις υποδειγματικούς δίσκους: «Έχε γεια Παναγιά», το οργανικό «Σουραύλι» με ελληνικά αερόφωνα, τα «Ελληνικά κάλαντα» και «Στης πικροδάφνης τον ανθό». Αποκαλυπτικοί δίσκοι.

Θα τραγουδήσει με τον Σαββόπουλο το «Τί να τα κάνω τα τραγούδια σας» στον πρωτότυπο δίσκο «10 Χρόνια κομμάτια» το '75. Είναι το πρώτο τραγούδι Σαββόπουλου που οι στίχοι δεν είναι δικοί του αλλά του Ντίνου Χριστιανόπουλου.

Δύο χρόνια μετά η Γαλλική τηλεόραση θα της κάνει ένα αφιέρωμα και εκτός των δημοτικών βετεράνων που την πλαισιώνουν, θα τη συνοδεύσει έκτακτα και ο διεθνής βιολιστής Γιεχούντι Μενουχίν.

Θα της προτείνει και ο Φώτης Μεσθεναίος, διευθύνων τότε της τηλεόρασης της ΕΡΤ, να κάνει είκοσι 45λεπτα επεισόδια σαν ντοκιμαντέρ, το «Μουσικό Οδοιπορικό». Σκηνοθετούν οι συνεργάτες της Φώτος Λαμπρινός και Ανδρέας Θωμόπουλος. Περιοδεύουν σε όλη την Ελλάδα και προβάλλουν την εντοπιότητα. Μουσικούς, τραγουδιστές, χορευτές και τραγούδια, λαϊκά δρώμενα, ήθη και έθιμα. Μια Ελλάδα που το άστυ παλεύει να ξεχάσει.

Την καλούν το '78 στη Σουηδία στην διοργάνωση του «Ελληνικού μήνα». Η Δόμνα έχει καταλάβει ότι η Ευρώπη έχασε τις μνήμες της και θα τους αντιπροτείνει τις δικές μας. Θα πάει με φλογέρες, κλαρίνα, βιολιά, λαούτα, τουμπελέκια, ούτι, σαντούρι. Η εντύπωση είναι καταλυτική. Θα της προτείνουν να ηχογραφήσει δίσκο. Θα κυκλοφορήσει στην διεθνή αγορά το «Ξενιτεμένο μου πουλί» με 24σέλιδο τρίγλωσσο ένθετο. Θα δει πώς γίνονται οι δίσκοι αρχείου.

Θα την προσκαλέσει και η Γαλλική Ραδιοφωνία και θα κάνει δύο δίσκους με την Radio France Ocora. Ακριτικά τραγούδια και τα Πολυφωνικά της Ηπείρου. Είναι πλέον μια εθελόντρια πρέσβειρα της δημοτικής μας μουσικής. Το '81 θα δώσει νομικό πρόσωπο στο έργο της. Θα κάνει τον Καλλιτεχνικό Σύλλογο Δόμνα Σαμίου Κ.Σ.Δ.Σ. Πλέον οι δίσκοι θα βγαίνουν από τον σύλλογό της. Ερμηνεύει με μια δωρικότητα, δίνοντας μια άλλη διάσταση στο ήθος του τραγουδιού. Δεν τα φωτογραφίζει. Τα ζωντανεύει με τη δική της χάρη. Τα προσεγγίζει με ένα θρησκευτικό σεβασμό.

«Δεν είμαι τραγουδίστρια με την επαγγελματική σημασία της λέξης· δεν τραγουδάω σε δημοτικά κέντρα ή σε πανηγύρια για τη διασκέδαση μιας ορισμένης πελατείας. Τραγουδώ μόνο όπου πιστεύω ότι εξυπηρετώ τη διατήρηση και τη διάδοση του δημοτικού τραγουδιού, έτσι ατόφιο όπως έφτασε σε μας από την παράδοση. Προσπαθώ να μιμηθώ τον τρόπο που τραγουδάει ένας Μακεδόνας, ένας Θρακιώτης, ένας Ηπειρώτης ή ένας Κρητικός.

Ξεκίνησα να κάνω αυτό που κάνω από αγάπη για το δημοτικό τραγούδι και μάλιστα σε μια εποχή που ο κόσμος το περιφρονούσε και δεν έδινε σημασία».

Εκπροσωπεί εποχές που το τραγούδι ανήκε στον τόπο του και στην κοινότητα. «Δεν είχε αφεντικό». Το παίρναν από τον τόπο του τα συνεργεία, οι χτιστάδες, οι μαραγκοί, οι ναυτικοί, οι ξενοπαντρεμένες και το πηγαίναν σε άλλους τόπους. Άλλαζαν τα λόγια και τους σκοπούς για να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες του τώρα. Τραγούδια με πολλά αποτυπώματα.

Το '83 θα πάει στην Αμερική και στον Καναδά και το '84 στην Αυστραλία. Στην Αυστραλία, την καλεί ο Σύλλογος των Ελλήνων, στο ετήσιο φεστιβάλ και με τη βοήθεια της Μελίνας Μερκούρη στο Υπουργείο Πολιτισμού, θα καλυφθούν τα εισιτήρια και η αμοιβή τους. Θα δώσουν τρεις συναυλίες στη Μελβούρνη, στην Αδελαΐδα και στο Σίδνεϊ. «Έξω πάμε καλά»!

Μια μεγάλη απώλεια θα την πικράνει. Ο συνεργάτης της, δεξιοτέχνης στο κανονάκι, Νίκος Στεφανίδης, θα φύγει από τη ζωή. Η Δόμνα νοιάζεται γιατί δεν υπάρχουν συνεχιστές του οργάνου. Έχει πρόσθετο ενδιαφέρον γιατί έμαθε και η ίδια κανονάκι στον Καρά.

Θα λειτουργήσει σαν υπουργείο πολιτισμού και θα φροντίσει να έρθει στην Ελλάδα η Αρμένισσα δεξιοτέχνης Ανιές Αγκοπιάν μέχρι να δημιουργηθεί η νέα οπλισμένη γενιά με κανονάκια. Τότε είναι που θα αρχίσουν να την αποκαλούν «Κυρά Δόμνα». Είναι δικό της το μποστάνι και το φροντίζει με στοργή να δίνει καρπούς. Θα μαζέψει για συνεργάτες νέα φυντάνια. Ανδρέας Παππάς, Νίκος και Κώστας Φιλιππίδης, Σωκράτης Σινόπουλος, Περικλής Παπαπετρόπουλος, Νίκος Οικονομίδης, Γιώργος Μαρινάκης, Βαγγέλης Καρίπης, Πάνος Δημητρακόπουλος, Γιώργος Κοτσίνης, Θοδωρής Γεωργόπουλος, Γιώργος Γευγελής, Χάρης Λαμπράκης, Γιώργος Μακρής, Κώστας Μερετάκης, Κυριάκος Ταπάκης. Μια νέα ομάδα κρούσης. Εκλεκτοί. Αυτοί και άλλοι θα μεταλαμπαδεύσουν το φως το αληθινό στα Μουσικά σχολεία και θα ξεκινήσει μια βαθιά καλλιέργεια του Ελληνικού μουσικού προσώπου. Ένα άλλο ήθος. Τους μαζεύει για πρόβες Κουκλουτζά 5-7 στη Νέα Σμύρνη. Το κουδούνι γράφει «Δόμνα Σαμίου Μουσικός».
Θα τη φιλοξενήσει ο Μάνος Χατζιδάκις στον «Σείριο» και θα του προσφέρει τον δίσκο «Σεργιάνι με τη Δόμνα Σαμίου». Τραγουδάει η ίδια δέκα τραγούδια και σημειώνει πως «δεν έχουν ξαναηχογραφηθεί σε δίσκο».

Θα προσκληθεί με το συγκρότημά της στην Αργεντινή και στην Ουρουγουάη από τις εκεί κοινότητες. «Πιο μακριά δεν μπορούσα να πάω».
Είναι ακούραστη και θα ιδρύσει τη χορωδία «Δόμνα Σαμίου» το 1993 και θα φιλοξενηθούν τα μαθήματα στο «Μουσείο Λαϊκών Οργάνων Φοίβος Ανωγειανάκης». Θα ηχογραφήσουν και θα συμμετάσχουν σε συναυλίες και εκδηλώσεις.

Με τη στενή της συνεργάτιδα, εθνολόγο Μιράντα Τερζοπούλου, το '94 θα ξεκινήσουν μια ενότητα εκδόσεων με τίτλο «Τραγούδια στον κύκλο του χρόνου». Μετά από πολύχρονη έρευνα θα τραβηχτεί μια κουρτίνα και θα αποκαλυφθούν τα «Ανίερα-Ιερά» τραγούδια, «Τα Αποκριάτικα». Ένας διπλός δίσκος που θα διαταράξει τα «χρηστά ήθη». Θα της επιτεθούν με μηνυτήρια αναφορά. Αχρείαστα θα τα θεωρήσει ο εκπρόσωπος της Εκκλησίας. Σύσσωμος ο πολιτικός κόσμος θα την υπερασπιστεί. Η Δόμνα θα συγκρουστεί με τους σεμνότυφους παραποιητές και λογοκριτές της ζωής, που θέλουν να ξεχνάμε τη φύση από τη μέση και κάτω. Θα απαντήσει θαρρετά.

«Δεν υπάρχουν βρώμικες λέξεις, μόνο βρώμικα μυαλά, γνωστό αυτό. Το ότι είμαι χριστιανή, με το δικό μου τρόπο - θα μου επιτρέψετε-, δε σημαίνει ότι πετάω στον Καιάδα τέτοια τραγούδια ασύλληπτης φαντασίας και διονυσιακής εξωστρέφειας. Κάθε άλλο. Έκανα μεγάλο κόπο για να τα μαζέψω και κάθε φορά εντυπωσιαζόμουν με τον πλούτο των εικόνων τους και την έμπνευση του ανώνυμου δημιουργού. Ή, μάλλον, των ανώνυμων δημιουργών, αφού η προφορική παράδοση μεταλλάσσεται μέσα στους αιώνες. Ιστορικά, αν το δούμε επί του θέματος, το βέβηλο, το ανίερο και το άσεμνο αποτελούσαν πτυχές του λαϊκού μας πολιτισμού, που ελάχιστα είχαν ανιχνευθεί, αφού επί δεκαετίες, ίσως και αιώνες, η αστική ηθική και η συντηρητική νοοτροπία των συλλόγων τις αποσιωπούσαν συνειδητά. Σίγουρα, σε εποχές βυζαντινού σκοταδισμού, ενδεχομένως τα τραγούδια αυτά να θεωρούνταν προϊόντα μαγείας και ακατονόμαστων σατανικών πράξεων.»… «Εξαιρετικό στη ζωή είναι ό,τι μας θυμίζει πως δεν υπάρχει μόνο ο κανόνας αλλά και η εξαίρεση. Και εξαίρεση είναι το όμορφο!».

Η Κυρά Δόμνα θα χαράξει τα νέα της σύνορα. Έχει περάσει ξυστά από τη γραφικότητα. Θα ξεκαθαρίσει με τη λαογραφική ακαμψία και τη φολκλορική διαστροφή. Θα ταχθεί με τη χαρά της ζωής. Από εμπειρία και από ένστικτο.

Η ίδια θα γίνει η Κιβωτός της παράδοσης που ταξιδεύει από τα προχριστιανικά χρόνια και σώζει τα δράματα του αποχωρισμού, τις τελετές της ευκαρπίας και της γονιμότητας, τους ύμνους, τα δοξαστικά και τους χορούς του έρωτα, της φύσης, της αναγέννησης και της ανάστασης. Θα δημιουργήσει μια δίνη και θα μαγέψει τις νέες γενιές. Θα την ακολουθήσουν μαθαίνοντας και ζωντανεύοντας όργανα και χορούς. Δεν είναι όπως παλιά, είναι ένα νέο τώρα. Έχει αποκαταστήσει τον λώρο με το δημοτικό τραγούδι.

Θα ακολουθήσει ένας εξωστρεφής δίσκος, μια ανθολόγηση επτάσημων και εννεάσημων τραγουδιών, καλαματιανά και ζεϊμπέκικα. «Η Κανελόριζα».

Με τα «Πασχαλιάτικα» το 1998 θα ολοκληρωθεί η ενότητα των εμβληματικών εκδόσεων «Τραγούδια στον κύκλο του χρόνου». Θα τη φιλοξενήσει το Μέγαρο το 1998 με τη συναυλία «Η γνωστή και άγνωστη Δόμνα» και θα είναι μαζί της οι αγαπημένοι της, ο Διονύσης Σαββόπουλος, η Ελευθερία Αρβανιτάκη και ο διακεκριμένος ιεροψάλτης και συμμαθητής, από τον Σίμωνα Καρά, Λυκούργος Αγγελόπουλος. Τη σκηνοθετεί η φίλη και συνεργάτιδά της Δάφνη Τζαφέρη.

Για το έργο και την προσφορά της τιμήθηκε με πολλές διακρίσεις, με κορυφαία την απονομή του Χρυσού Σταυρού του Τάγματος του Φοίνικα από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωστή Στεφανόπουλο, το 2001.

Όπου σταθεί κάνει έκκληση στο επίσημο κράτος να περάσει στην πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση το παραδοσιακό τραγούδι. Η αδιαφορία του υπουργείου θα μειώσει τις ώρες των καλλιτεχνικών.

Με τη χορηγία του Γιάννη Κ. Λύρα, προέδρου της Ένωσης Ελλήνων Εφοπλιστών, θα κυκλοφορήσει τη συλλογή «Της Κυρα-Θάλασσας». 28 τραγούδια και 3 σκοποί από και για τη θάλασσα.

Η Δόμνα εφημερεύει. Ένα μεσημέρι πάει στην τηλεόραση ο μαθητής της Ζαχαρίας Καρούνης. Θα τραγουδήσει «Της τριανταφυλλιάς τα φύλλα». Θα το πει με μια ερμηνευτική διάθεση εκτός ρυθμού. Όταν τελειώσει η εκπομπή θα βρει στο κινητό του δέκα αναπάντητες από τη Δόμνα. «Αθεόφοβε, έτσι στο έμαθα βρε να το λες;» Της το είχε μάθει η μάνα της και δεν δεχόταν καμία παραποίηση. Έχει δεσμούς με όλα τα τραγούδια. Θυμάται από ποιον το πρωτάκουσε, πού, πώς, πότε. Έχει γεμίσει τη μνήμη της.

Στις 4 Ιουλίου 2004 είναι στη Μικρή Επίδαυρο και κάνει γενική πρόβα για τη συναυλία της επομένης. Το θυμάται έντονα η συνεργάτης της Κατερίνα Παπαδοπούλου. Η Δόμνα είναι σε ένταση, προσηλωμένη, ελέγχοντας τη ροή, τα φώτα της σκηνής, τον ήχο, τους μουσικούς, τους τραγουδιστές, πότε μπαίνουν, από πού θα βγουν. Είναι μπροστά στο μικρόφωνο, τραγουδάει και δίνει διορθωτικές εντολές. Στην Πορτογαλία όμως, στη Λισαβόνα, στο στάδιο Ντα Λουζ, διεξάγεται ο τελικός του Euro 2004. Ελλάς-Πορτογαλία. Οι τεχνικοί στην κονσόλα έχουν μια μικρή τηλεόραση και παρακολουθούν με αγωνία την έκβαση του αγώνα. Κι ενώ η Δόμνα είναι έτοιμη να τραγουδήσει ένα τραγούδι «ακαπέλα»*, ένα αυθόρμητο γκολ από τους τεχνικούς σπάει τη σιωπή και συντονίζεται μαζί με άλλα γκολ που ακούγονται από τον περίγυρο του θεάτρου. Όλοι πιστεύουν πως η Δόμνα θα θυμώσει. Εκείνη αντιδρά αυτόματα και λέει στο μικρόφωνο: «Τι έγινε παιδιά, τους το βάλαμε;» Πορτογαλία-Ελλάς 0-1.

Στην Ολυμπιάδα θα τη σκηνοθετήσει ο Δημήτρης Παπαϊωάννου, αναπαριστώντας ένα σύγχρονο νεανικό γάμο, και το Ολυμπιακό Στάδιο έγινε μεσημέρι χαράς.

Θα συνεχίσει τις θεματικές της εκδόσεις το 2007 με τα Ιστορικά και Κλέφτικα τραγούδια και το 2008 θα εκδώσει τις Παραλογές. Πλούσιες εκδόσεις με πολυσέλιδα κατατοπιστικά σημειώματα.

Έχει αγωνίες για τη συνέχεια του έργου της. Θέλει να κάνει και άλλους δίσκους. «Μια μέρα θα φύγω εγώ, θα φύγουν κι' οι συνεργάτες μου. Οι δίσκοι θα μείνουν.»

Στις 10 Μαρτίου 2012 η Δόμνα θα εγκαταλείψει τον κόσμο τούτο.

Τρίτη και 13, στην εξόδιο ακολουθία θα βρεθούν όλοι οι καλλίφωνοι, βυζαντινοί, δημοτικοί, λόγιοι, θαυμαστές και κόσμος απλός, να την αποχαιρετίσουν. Οι εκπρόσωποι του κράτους απόντες.

Το έργο θα συνεχιστεί. Η Κατερίνα Παπαδοπούλου θα αναλάβει τη χορωδία. Ο Σύλλογος θα εκδώσει «τα Ακριτικά» το 2017. Το εμπλουτισμένο «Ξενιτεμένο μου πουλί» της Σουηδίας, την επόμενη χρονιά, και το 2022 «Τα παλαιά μου βάσανα» με Μικρασιάτικα τραγούδια.

Η Μιράντα Τερζοπούλου, είναι εθνολόγος, φίλη και στενή συνεργάτιδα της Δόμνας Σαμίου, έχει υπογράψει πολλά σημειώματα στους επιμελημένους δίσκους του Συλλόγου, μου έγραψε:

Η Δόμνα για μένα, πιο πολύ ίσως απ’ όσους έχω γνωρίσει, είναι ο άνθρωπος που θυμάται. Θυμάται με εμμονή. Όλη η προσωπικότητα και τα χαρίσματά της, το όραμα, το μεράκι, το κεφάτο χιούμορ της αλλά και η σεμνότητά της, η αίσθηση του χρέους, η ταπεινή συντροφικότητά της, η απίστευτη αντοχή στη δουλειά και στην προσφορά νομίζω πως πηγάζουν από τις μνήμες της. Τις παιδικές μνήμες από τη σκληρή ζωή, τον πόνο, τη στέρηση αλλά και την περηφάνια και τα μεράκια των ξεριζωμένων ανάμεσα στους οποίους μεγάλωσε. Κοντά τους η Δόμνα βαπτίστηκε στην ανθρωπιά. Και στην ομορφιά. Πιστή σ’ εκείνη τη σχέση, ξέροντας τι σημαίνει να χάνεις, να στερείσαι το παρελθόν και τον πολιτισμό του τόπου σου, έσκυψε με σεβασμό στα όσα της εμπιστεύτηκαν και όλοι οι άλλοι απλοί «παλιοί» άνθρωποι τους οποίους πλησίασε κατά τις έρευνές της, οι ανώνυμοι δάσκαλοί της, και δεν τα ξέχασε ποτέ. Έδειξε πως ξέρει και τούτο: ν’ αγαπά, να σέβεται και να φροντίζει την περιουσία των άλλων. Ακόμη κι όταν εκείνοι δεν γνώριζαν την τότε υποτιμημένη αξία τους, η Δόμνα έπαιρνε τα ανεκτίμητα κειμήλιά τους, τους ξανάδινε λάμψη και ζωή με την αγάπη της, για να τα επιστρέψει ταπεινά στους νόμιμους ιδιοκτήτες και στους απογόνους τους. «Τα σα εκ των σων». Με μία πάντα και μόνη παράκληση ως ανταμοιβή: να μην τα εκφυλίσουν, να τα διαφυλάξουν και να τα κληροδοτήσουν σ’ εκείνους που έρχονται.

• Στη Σουηδία η Οπισθοδρομική Κομπανία εμφανίστηκε με την εξής σύνθεση: Ελευθερία Αρβανιτάκη, Γιάννη Εμμανουηλίδη, Πέτρο Εξαρχάκο, Στράτο Στρατηγόπουλο, Άγγελο Σφακιανάκη
• Ε.Ι.Ρ. Εθνικό Ίδρυμα Ραδιοφωνίας
• Ακαπέλα, τραγούδισμα χωρίς τη συνοδεία μουσικών οργάνων

* Ευχαριστώ τον ΚΣΔΜ για την παραχώρηση των φωτογραφιών. Τη Μιράντα Τερζοπούλου για τα εγκάρδια κείμενα. Την Κατερίνα Παπαδοπούλου, τον Ζαχαρία Καρούνη και την Κούλα Γιατζιτζόγλου για τις αναμνήσεις και τις διευκρινίσεις.