Ερυσίχθονας και Ηρόστρατος: δύο διαχρονικά σύμβολα ύβρεως, οικολογικής λεηλασίας και πολιτισμικής καταστροφής.
Ο Ερυσίχθων διαπράττει Ύβριν κόβοντας το ιερό δέντρο της Θεάς Δήμητρας. Θεωρείται ένα από τα αρχαιότερα σύμβολα οικολογικής ύβρεως στην παγκόσμια γραμματεία. Ο μύθος του Ερυσίχθονος δεν καταδικάζει απλώς την κοπή ενός δέντρου. Καταδικάζει την ιδέα ότι ο άνθρωπος μπορεί να πάρει από τη φύση ότι θέλει χωρίς όριο, χωρίς σεβασμό, χωρίς συνέπειες. Για τους αρχαίους Έλληνες, το ιερό άλσος της Δήμητρας δεν ήταν «φυσικός πόρος». Ήταν τόπος ζωντανός, ιερός, δεμένος με τη θεϊκή τάξη, την αρμονία και τη γονιμότητα της γης. Ο Ερυσίχθων ξέρει ότι παραβιάζει κάτι ιερό κι όμως το κάνει από αλαζονεία και μανία επίδειξης. Αυτό είναι που τον κάνει διαχρονικό σύμβολο ύβρεως. Δεν ενεργεί από ανάγκη επιβίωσης αλλά από απληστία και αίσθηση δύναμης. Η Ύβρις του τιμωρείται από τους θεούς με συνεχή, ακόρεστη πείνα. Η ατελείωτη πείνα, είναι συμβολική. Όσο περισσότερο καταναλώνει, τόσο περισσότερο αδειάζει μέσα του. Είναι σχεδόν μια προφητική εικόνα της ανεξέλεγκτης κατανάλωσης. Ο άνθρωπος που λεηλατεί τη φύση δεν χορταίνει ποτέ, αντίθετα γίνεται δέσμιος της ίδιας του της επιθυμίας.
Παραθέτω τους τελευταίους στίχους από το ποίημα του Λόρδου Βύρωνος «Η κατάρα της Αθηνάς». Μετάφραση: Πάνος Καραγιώργος.
Και στο τέλος, μεσ’ στο τόσο το ανώνυμο το πλήθος,
θα βρεθεί κάποιος διαβάτης που θα έχει λίγο ήθος·
λυπημένος, βλέποντάς τα, άφωνος θ’ αγανακτήσει,
θα θαυμάσει τα κλεμμένα, μα τον κλέφτη θα μισήσει.
Ώ, καταραμένη να ’ναι η ζωή του και ο τάφος,
και οργή να συνοδεύει το ιερόσυλό του πάθος!
Τ’ όνομά του η Ιστορία δίπλα σε ’κείνου θα γράψει
του τρελού, που της Εφέσου το ναό ’χε κατακάψει.
Κι η κατάρα μου πιο πέρα κι απ’ τον τάφο του να πάει
Ο Ηρόστρατος κι ο Έλγιν σε σελίδες παραμένουν
που είναι στιγματισμένες και με στίχους όπου καίνε·
έτσι πάντα είναι γραμμένοι και οι δυό καταραμένοι,
μα ο δεύτερος πιο μαύρος απ’ τον πρώτο θ’ απομένει…»
Το ποίημα «Η κατάρα της Αθηνάς» (The Curse of Minerva) γράφτηκε από τον Λόρδο Βύρωνα τον Μάρτιο του 1811 στην Αθήνα. Αποτελεί ένα από τα πιο φλογερά, φιλελληνικά έργα, με κεντρικό θέμα την καταδίκη της λεηλασίας των Γλυπτών του Παρθενώνα από τον Λόρδο Έλγιν. Ο ποιητής περιγράφει ένα αθηναϊκό δειλινό στον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης. Θαυμάζει το μεγαλείο των αρχαίων μνημείων αλλά έρχεται αντιμέτωπος με τις καταστροφές που άφησε πίσω του ο Έλγιν για να αποσπάσει βίαια τα γλυπτά του Παρθενώνος. Σήμερα εκτίθενται στο Βρετανικό Μουσείο και αποτελούν τον μεγαλύτερο αρχαιολογικό θησαυρό του κόσμου, τον σημαντικότερο «σταθμό» στην Ιστορία της Τέχνης. Στο ποίημα η θεά Αθηνά εμφανίζεται μπροστά στον ποιητή θρηνώντας για την ιεροσυλία που συντελέστηκε και τη βεβήλωση του ναού της. Μέσα από τους στίχους, ο νεαρός Βύρων εκφράζει τον βαθύ θαυμασμό και την αγάπη του για την Ελλάδα, επικρίνοντας ταυτόχρονα την υποκρισία του δυτικού πολιτισμού της εποχής.
Ηρόστρατος.
Είχε δηλώσει, προκειμένου να μείνει το όνομά του στην Ιστορία, ότι θα πυρπολήσει τον Ιωνικό Ναό της Αρτέμιδος στην Έφεσο, ένα από τα 7 θαύματα του κόσμου. Αρχιτέκτονες του ναού αναφέρονται οι Παιώνιος, Δημήτριος, Δεινοκράτης. Μια μυθολογική εκδοχή αναφέρει ότι ο Ηρόστρατος ήταν ένας αποτυχημένος και μοχθηρός αρχιτέκτων. Αναφέρεται ότι τη νύκτα της πυρπόλησης γεννήθηκε ο Μέγας Αλέξανδρος (21 Ιουλίου 356 π.Χ.)
Σήμερα, στα Γερμανικά η λέξη Herostrat δηλώνει τον εγκληματία που «διψά για δόξα», ενώ ο όρος Herostratic fame στην αγγλική γλώσσα δηλώνει την «δόξα με κάθε μέσο».
Σημειώσεις
(I). Ο τίτλος «Ιδιώτες και ολετήρες» καθώς και η σύνδεση του Ερυσίχθονος με τον Ηρόστρατο είναι του αγαπημένου φίλου και στοχαστή Μάκη Μοσχόπουλου.
(II). -Ιδιώτης, <ἴδιος. Ιδιώτης, πολίτης σαν μεμονωμένο άτομο, κάποιος που διάγει ιδιωτικό βίο, ιδιωτεύει, αντίθετα προς αυτόν που συμμετέχει στα πολιτικά θέματα ή κατέχει δημόσιο αξίωμα, αυτός που δεν έχει επαγγελματική γνώση ή επάρκεια, αυτός που δεν ασχολείται με καμιά επιστήμη ή τέχνη, ανίδεος, αγύμναστος, ανειδίκευτος, άπειρος, αδίδακτος, αμαθής.
-ὀλετήρ, -ῆρος. <ὄλλυμι. Καταστροφέας, φονιάς
Mε καλεσμένη τη μουσειολόγο και σύμβουλο μουσείων Βασιλική Μαρκάκη, μιλάμε για την πρακτική της αργής και προσεκτικής παρατήρησης μέσα σε μουσεία και εκθεσιακούς χώρους.
18°
