Ο μύθος του Ερυσίχθονος δεν καταδικάζει απλώς την κοπή ενός δέντρου. Καταδικάζει την ιδέα ότι ο άνθρωπος μπορεί να πάρει από τη φύση ότι θέλει χωρίς όριο, χωρίς σεβασμό, χωρίς συνέπειες
Ο Ερυσίχθων είναι ένα από τα αρχαιότερα σύμβολα οικολογικής ύβρεως στην παγκόσμια γραμματεία
-Ένας προφητικός μύθος της ανεξέλεγκτης κατανάλωσης. -Ερυσίχθων: Υβριστής, αλαζών και παραβάτης των θεϊκών νόμων της φύσεως, της οικολογίας και της ηθικής. -Καρλ Σαγκάν: Αν καταστρέψουμε τη Γη, δεν έχουμε άλλο μέρος να πάμε. -Αν κόβεις ένα δέντρο για κέρδος διαπράττεις υβριστική πράξη. -Ο Ερυσίχθων διαπράττει Ύβριν κόβοντας το ιερό δέντρο της Θεάς Δήμητρας. -Το κατά φύσιν ζην εστί κατ' αρετήν.
Ο μύθος του Ερυσίχθονος δεν καταδικάζει απλώς την κοπή ενός δέντρου. Καταδικάζει την ιδέα ότι ο άνθρωπος μπορεί να πάρει από τη φύση ότι θέλει χωρίς όριο, χωρίς σεβασμό, χωρίς συνέπειες. Για τους αρχαίους Έλληνες, το ιερό άλσος της Δήμητρας δεν ήταν «φυσικός πόρος». Ήταν τόπος ζωντανός, ιερός, δεμένος με τη θεϊκή τάξη και τη γονιμότητα της γης. Ο Ερυσίχθων ξέρει ότι παραβιάζει κάτι ιερό κι όμως το κάνει από αλαζονεία και επιθυμία επίδειξης. Αυτό είναι που τον κάνει διαχρονικό σύμβολο ύβρεως. Δεν ενεργεί από ανάγκη επιβίωσης αλλά από απληστία και αίσθηση δύναμης. Η Ύβρις του τιμωρείται από τους θεούς με συνεχή, ακόρεστη πείνα. Η τιμωρία του, η ατελείωτη πείνα, είναι συμβολική. Όσο περισσότερο καταναλώνει, τόσο περισσότερο αδειάζει μέσα του. Είναι σχεδόν μια προφητική εικόνα της ανεξέλεγκτης κατανάλωσης. Ο άνθρωπος που λεηλατεί τη φύση δεν χορταίνει ποτέ, αντίθετα γίνεται δέσμιος της ίδιας του της επιθυμίας.
Γι’ αυτό αρκετοί μελετητές και σύγχρονοι αναγνώστες βλέπουν στον μύθο μια πρώιμη «οικολογική προειδοποίηση». Όχι οικολογία με επιστημονικούς όρους, αλλά μια ηθική ιδέα ότι όταν ο άνθρωπος χάνει το μέτρο απέναντι στη φύση, στο τέλος καταστρέφει και τη φύση και τον εαυτό του. Αυτό είναι που κάνει τον μύθο τόσο σύγχρονο ακόμη και σήμερα.
Στον ύμνο για την θεά Δήμητρα ο ποιητής Καλλίμαχος αφηγείται το παράδειγμα του Ερυσίχθονος ως προειδοποίηση απέναντι στην Ύβριν προς τη Δήμητρα.
Ο Ερυσίχθων ήταν γιος βασιλιά και άνθρωπος αλαζών. Παρότι γνώριζε ότι ένα μεγάλο άλσος ήταν αφιερωμένο στη Δήμητρα, αποφάσισε να κόψει ένα πανάρχαιο ιερό δέντρο. Το δέντρο αυτό δεν ήταν απλό, μέσα του κατοικούσε μια νύμφη ιέρεια της θεάς. Οι υπηρέτες του δίσταζαν, γιατί φοβούνταν τη θεϊκή τιμωρία, όμως εκείνος τους χλεύασε και πήρε μόνος του το τσεκούρι.
Όταν χτύπησε τον κορμό, το δέντρο μάτωσε και ακούστηκε φωνή να τον καταριέται. Η νύμφη, λίγο πριν πεθάνει μαζί με το δέντρο, προφήτεψε ότι η Δήμητρα θα τον τιμωρήσει. Η θεά οργίστηκε βαθιά, όχι μόνο επειδή καταστράφηκε το ιερό της άλσος, αλλά επειδή ο Ερυσίχθων έδειξε περιφρόνηση απέναντι στη θεϊκή τάξη και στα όρια που δεν πρέπει να υπερβαίνει ο κάθε θνητός.
Η τιμωρία που του επέβαλε ήταν τρομακτική: Αχόρταγη πείνα. Όσο κι αν έτρωγε, δεν χόρταινε ποτέ. Τα τραπέζια του άδειαζαν ασταμάτητα, οι αποθήκες του εξαντλήθηκαν και όλη η περιουσία του κατασπαταλήθηκε για τροφή. Από πλούσιος πρίγκιπας, γιος βασιλιά, κατέληξε εξαθλιωμένος ζητιάνος, περιπλανώμενος στους δρόμους αναζητώντας φαγητό. Η πείνα του γινόταν όλο και πιο βίαιη, σαν αρρώστια που έτρωγε το ίδιο του το σώμα. Πούλησε ακόμη και την κόρη του για λίγα χρήματα.
Ο ύμνος χρησιμοποιεί την ιστορία αυτή σαν ηθικό παράδειγμα. Όποιος φέρεται με αλαζονεία απέναντι στους θεούς και βεβηλώνει ιερά, καταστρέφει ο ίδιος τον εαυτό του. Δεν είναι απλώς μια ιστορία εκδίκησης της θεάς, είναι μια εικόνα της ύβρεως που οδηγεί στην αυτοκαταστροφή.
Mε καλεσμένη τη μουσειολόγο και σύμβουλο μουσείων Βασιλική Μαρκάκη, μιλάμε για την πρακτική της αργής και προσεκτικής παρατήρησης μέσα σε μουσεία και εκθεσιακούς χώρους.
17°
