Η αλληγορία της άνοιξης

Η άνοιξη, μία από τις τέσσερις εποχές της εύκρατης ζώνης, σηματοδοτεί την μετάβαση από τον χειμώνα στο καλοκαίρι και στο Βόρειο Ημισφαίριο ξεκινάει τον Μάρτιο. Αν και, μετεωρολογικά, η άνοιξη ξεκινάει επισήμως κατά τις 19 ή τις 21 του μήνα και τελειώνει με το θερινό ηλιοστάσιο στις 21 Ιουνίου, ο Μάρτιος συγκαταλέγεται ολόκληρος ανάμεσα στους ανοιξιάτικους μήνες, ενώ ο Ιούνιος θεωρείται ο πρώτος μήνας του καλοκαιριού. Αλληγορικά, η άνοιξη χρησιμοποιείται για να περιγράψει την περίοδο της ζωής του ανθρώπου που ακολουθεί την εφηβεία, καθώς ενέχει πολλούς συμβολισμούς που σχετίζονται με την αναπαραγωγή.

Από την αρχαιότητα ακόμα και ειδικά κατά την περίοδο της Αναγέννησης στη Δύση, η άνοιξη αποτέλεσε πηγή έμπνευσης για εκατοντάδες έργα τέχνης. Η «Αλληγορία της άνοιξης» (1483), του Σάντρο Μποτιτσέλι, και η «Άνοιξη» (1573), του Τζουζέπε Αρτσιμπόλντο, είναι δύο από τα διασημότερα ζωγραφικά έργα που έχουν εμπνευστεί από την συγκεκριμένη εποχή του χρόνου, ενώ η «Άνοιξη», του Αντόνιο Βιβάλντι, είναι το πρώτο και ίσως το διασημότερο κονσέρτο από το «magnum opus» του, «Οι τέσσερις εποχές» (1725).

Στην Ελλάδα του 20ου αιώνα, η άνοιξη συνέχισε να επηρεάζει τον καλλιτεχνικό κόσμο, με τους συμβολισμούς και την ηδύτητά της. Ο ζωγράφος Γιάννης Τσαρούχης την προσωποποίησε, μαζί με τις υπόλοιπες τρεις, στο διάσημο έργο του «Οι τέσσερις εποχές» (1969), ενώ η νεορομαντική ποιήτρια Μαρία Πολυδούρη την χρησιμοποίησε στο ποίημά της «Άνοιξη» (1927), από την συλλογή «Οι τρίλιες που σβήνουν», για να υποδηλώσει την νοσταλγία που ένιωθε μακριά από την πατρίδα της. Ο Κώστας Βάρναλης την ανέδειξε ως σύμβολο επανάστασης, στην δική του «Άνοιξη» (1965), από τη συλλογή «Ελεύθερος κόσμος», ενώ ο Γιώργος Σεφέρης, στο ποίημα του «Άνοιξη μ.Χ.» (1940), από τη συλλογή «Ημερολόγιο καταστρώματος Α'», την χρησιμοποίησε ως αλληγορία για την απώλεια του κλασικού κόσμου:

Πάλι με την άνοιξη
φόρεσε χρώματα ανοιχτά
και με περπάτημα αλαφρύ
πάλι με την άνοιξη
πάλι το καλοκαίρι
χαμογελούσε.

Μέσα στους φρέσκους ροδαμούς
στήθος γυμνό ώς τις φλέβες
πέρα απ’ τη νύχτα τη στεγνή
πέρα απ’ τους άσπρους γέροντες
που συζητούσαν σιγανά
τί θα ’τανε καλύτερο
να παραδώσουν τα κλειδιά
ή να τραβήξουν το σκοινί

να κρεμαστούνε στη θηλιά
ν’ αφήσουν άδεια σώματα
κει που οι ψυχές δεν άντεχαν
εκεί που ο νους δεν πρόφταινε
και λύγιζαν τα γόνατα.

Με τους καινούριους ροδαμούς
οι γέροντες αστόχησαν
κι όλα τα παραδώσανε
αγγόνια και δισέγγονα
και τα χωράφια τα βαθιά
και τα βουνά τα πράσινα
και την αγάπη και το βιος
τη σπλάχνιση και τη σκεπή
και ποταμούς και θάλασσα·
και φύγαν σαν αγάλματα
κι άφησαν πίσω τους σιγή
που δεν την έκοψε σπαθί
που δεν την πήρε καλπασμός
μήτε η φωνή των άγουρων·
κι ήρθε η μεγάλη μοναξιά
κι ήρθε η μεγάλη στέρηση
μαζί μ’ αυτή την άνοιξη
και κάθισε κι απλώθηκε
ωσάν την πάχνη της αυγής
και πιάστη απ’ τ’ αψηλά κλαδιά
μέσ’ απ’ τα δέντρα γλίστρησε
και την ψυχή μας τύλιξε.

Μα εκείνη χαμογέλασε
φορώντας χρώματα ανοιχτά
σαν ανθισμένη αμυγδαλιά
μέσα σε φλόγες κίτρινες
και περπατούσε ανάλαφρα
ανοίγοντας παράθυρα
στον ουρανό που χαίρονταν
χωρίς εμάς τους άμοιρους.
Κι είδα το στήθος της γυμνό
τη μέση και το γόνατο
πως βγαίνει από την παιδωμή
να πάει στα επουράνια
ο μάρτυρας ανέγγιχτος
ανέγγιχτος και καθαρός,
έξω απ’ τα ψιθυρίσματα
του λαού τ’ αξεδιάλυτα
στον τσίρκο τον απέραντο

έξω απ’ το μαύρο μορφασμό
τον ιδρωμένο τράχηλο
του δήμιου π’ αγανάχτησε
χτυπώντας ανωφέλευτα.

Έγινε λίμνη η μοναξιά
έγινε λίμνη η στέρηση
ανέγγιχτη κι αχάραχτη.

16 Μαρτίου 1939