Γιατί η «Οδύσσεια» δεν περιλαμβάνει ούτε έναν Έλληνα; - Η ανάλυση του Guardian για το νέο έπος του Κρίστοφερ Νόλαν
«Πού είναι οι Έλληνες;» αναρωτιέται ο βρετανικός Guardian με αφορμή τη νέα κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» από τον Κρίστοφερ Νόλαν. Σε άρθρο γνώμης, ο κριτικός κινηματογράφου Κρις Κοτονού υποστηρίζει ότι η απουσία ακόμη και ενός Έλληνα ηθοποιού από το καστ μιας ταινίας βασισμένης στο ομηρικό έπος έχει αναζωπυρώσει τη συζήτηση για το πώς το Χόλιγουντ προσεγγίζει την ελληνική πολιτιστική κληρονομιά.
Για πολλούς Έλληνες, αυτό που τους απασχολεί σχετικά με τη διασκευή της Οδύσσειας από τον Κρίστοφερ Νόλαν είναι το εξής: πού βρίσκεται ο Μπίλι Ζέιν;
Ο Ζέιν, όπως και άλλα αγαπημένα μέλη της ελληνικής διασποράς στο Χόλιγουντ, εμφανίζεται συχνά σε εναλλακτικές λίστες καστ για την «Οδύσσεια» στα ελληνικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά και στις συζητήσεις γύρω από το τραπέζι από την Πάτρα μέχρι το Palmers Green του Λονδίνου. (Ανάμεσα στα ονόματα που προτείνονται βρίσκονται επίσης ο Θίο Τζέιμς, η Τζένιφερ Άνιστον, ο Χανκ Αζάρια και ο Ντέιβ Μπαουτίστα.)
Ελληνικές ιστορίες αλλά κανένας Έλληνας: Γιατί δεν επιλέγονται από το Χόλιγουντ;
Δεν πρόκειται για κάτι καινούργιο. Από τον Ιάσονα και τους Αργοναύτες (1963) μέχρι την Τροία (2004), το Χόλιγουντ αξιοποιεί ελληνικές ιστορίες εδώ και γενιές χωρίς ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ελληνική εκπροσώπηση – εκτός αν εξυπηρετεί κάποιο στερεότυπο.
«Το βρίσκω απογοητευτικό και ένα τεμπέλικο στερεότυπο που η πλειονότητα εξακολουθεί να αναπαράγει, αντί για πιο σύνθετες και ουσιαστικές εκδοχές του τι πραγματικά σημαίνει ελληνικότητα... Θα ήταν ωραίο να δούμε έναν ή δύο Έλληνες ανάμεσα στους πρωταγωνιστές, αλλά θα αποτελούσε έκπληξη αν συνέβαινε.»
Πολυπολιτισμικό σύνολο ηθοποιών στο καστ της Οδύσσειας
Ο Κρις Κοτονού υποστηρίζει ότι, πέρα από τα μεγάλα ονόματα του καστ – από τον Ματ Ντέιμον στον ρόλο του Οδυσσέα μέχρι τη Ζεντάγια, τον Τομ Χόλαντ, τη Σαρλίζ Θερόν, τον Τζον Μπέρνταλ, αλλά και τους Χιμές Πατέλ, Γουίλ Γιουν Λι και Τράβις Σκοτ – γίνεται σαφές πως ο Κρίστοφερ Νόλαν επέλεξε ένα πολυπολιτισμικό σύνολο ηθοποιών που, σύμφωνα με τη Λουπίτα Νιόνγκο, φιλοδοξεί να είναι «αντιπροσωπευτικό του κόσμου».
Όπως σημειώνει ο αρθρογράφος, πρόκειται για μια αξιέπαινη πρόθεση. Ωστόσο, για πολλούς Έλληνες η πλήρης απουσία Ελλήνων ηθοποιών από μια κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» καθιστά ακόμη πιο αισθητό το αίσθημα αποκλεισμού. Ο ίδιος διερωτάται αν, σε μια παραγωγή που επιδιώκει να εκπροσωπήσει ολόκληρο τον κόσμο, δεν θα έπρεπε να υπάρχει χώρος και για ανθρώπους που συνδέονται άμεσα με το πολιτισμικό υπόβαθρο του έργου.
Οι αρχαιοελληνικές ιστορίες μέρος της δυτικής πολιτισμικής κληρονομιάς
Ο Κοτονού επισημαίνει επίσης την ειρωνεία ότι όσοι διαμαρτύρονται πιο έντονα για την «αυθεντικότητα» των επιλογών στο καστ δεν φαίνεται να έχουν σχολιάσει την απουσία έστω και ενός Έλληνα ηθοποιού. Κατά την άποψή του, για πολλούς Έλληνες το ζήτημα ξεπερνά μια απλή επιλογή casting και αγγίζει τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται η σχέση της σύγχρονης Ελλάδας με την αρχαία πολιτιστική της κληρονομιά.
Σύμφωνα με τον αρθρογράφο, η παράλειψη αυτή ενισχύει την αίσθηση ότι οι αρχαιοελληνικές ιστορίες θεωρούνται μέρος μιας ευρύτερης δυτικής πολιτισμικής κληρονομιάς, ενώ οι ίδιοι οι Έλληνες αντιμετωπίζονται ως δευτερεύοντες σε σχέση με αυτές. Στη χειρότερη εκδοχή, προσθέτει, δημιουργείται η εντύπωση ότι οι σύγχρονοι Έλληνες δεν θεωρούνται πλέον οι φυσικοί θεματοφύλακες αυτών των αφηγήσεων, μια λογική που, όπως αναφέρει, θυμίζει τα επιχειρήματα που χρησιμοποιούνται κατά της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα.
Ο Κοτονού τονίζει ακόμη ότι η ταινία του Νόλαν κυκλοφορεί σε μια περίοδο κατά την οποία το Χόλιγουντ εμφανίζεται ιδιαίτερα ευαισθητοποιημένο σε ζητήματα πολιτισμικής εκπροσώπησης. Γι’ αυτό, υποστηρίζει, η απουσία Ελλήνων από το καστ δεν περνά απαρατήρητη στην Ελλάδα. Χαρακτηριστικά παραθέτει τη θέση ανθρώπων του κινηματογραφικού χώρου στην Αθήνα, οι οποίοι θεωρούν ότι οι ελληνικές ιστορίες αντιμετωπίζονται συχνά ως εξαίρεση στις συζητήσεις περί εκπροσώπησης που αφορούν άλλες πολιτισμικές παραδόσεις.
Όχι απαραίτητα πρωταγωνιστές
Παράλληλα, επισημαίνει ότι κανείς δεν απαιτεί πρωταγωνιστικούς ρόλους για Έλληνες ηθοποιούς. Υπενθυμίζει, ωστόσο, ότι ο ελληνικός κινηματογράφος γνωρίζει τα τελευταία χρόνια σημαντική άνθηση, με δημιουργούς όπως ο Γιώργος Λάνθιμος και η Αθηνά Τσαγγάρη να αναδεικνύουν νέα ταλέντα. Αναφέρεται επίσης στην ελληνική διασπορά, υποστηρίζοντας ότι ηθοποιοί όπως ο Θίο Τζέιμς θα μπορούσαν να ανταποκριθούν με επιτυχία σε ρόλους της ταινίας.
Απαντώντας στο επιχείρημα ότι η «Οδύσσεια» αποτελεί έργο μυθοπλασίας, ο αρθρογράφος υπογραμμίζει ότι για τους Έλληνες οι ιστορίες αυτές έχουν πολύ βαθύτερη σημασία. Όπως αναφέρει, οι ομηρικοί μύθοι και οι αρχαίοι ήρωες εξακολουθούν να αποτελούν ζωντανό μέρος της πολιτισμικής μνήμης, της εκπαίδευσης και της καθημερινής ζωής στην Ελλάδα.
Καταλήγοντας, ο Κοτονού εκφράζει τη βεβαιότητα ότι το ελληνικό κοινό θα αγκαλιάσει την ταινία του Νόλαν, καθώς οι Έλληνες εξακολουθούν να χαίρονται όταν βλέπουν την πολιτιστική τους κληρονομιά να ζωντανεύει στη μεγάλη οθόνη. Ωστόσο, σημειώνει ότι σε μια εποχή όπου η εκπροσώπηση βρίσκεται στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης, η απουσία Ελλήνων από μια κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» προκαλεί εύλογες αντιδράσεις.
Όπως γράφει χαρακτηριστικά, οι Έλληνες δεν ζητούν παρά να μην απουσιάζουν από το ταξίδι ενός έπους που αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας και της ταυτότητάς τους.
17°
