Αννέτα Παπαθανασίου: Το συλλογικό τραύμα και η μνήμη του Ολοκαυτώματος

Στην ταινία «Η Τέχνη της Μνήμης» της Αννέτας Παπαθανασίου η εικαστικός Άρτεμις Αλκαλάη παρουσιάζει τα έργα της, αφηγείται την ιστορία της οικογένειάς της και εξετάζει τους τρόπους με τους οποίους συνειδητά ή ασυνείδητα, επεξεργάστηκε ανείπωτες οικογενειακές ιστορίες, το συλλογικό τραύμα και τη μνήμη του Ολοκαυτώματος.

Η ίδια η Αλκαλάη διηγείται την ιστορία της οικογένειάς της και ξεδιπλώνει τους τρόπους με τους οποίους τα τελευταία 30 χρόνια έχει διεργαστεί εικαστικά το συλλογικό τραύμα, τις αποσιωπημένες οικογενειακές ιστορίες και τη μνήμη της γενοκτονίας των Ελλήνων εβραίων. Στον τελευταίο σταθμό αυτής της αναζήτησης, η Αλκαλάη ταξιδεύει και συναντά τους τελευταίους εν ζωή Έλληνες εβραίους επιζώντες των στρατοπέδων του Άουσβιτς και του Μπέργκεν-Μπέλζεν. Τους φωτογραφίζει και τους καταγράφει με την κάμερά της. Κατορθώνει να καταγράψει 67 μαρτυρίες Ελλήνων εβραίων επιζώντων.

Με διαφορετικά υλικά, μαριονέτες, καμβάδες, τσαλακωμένα υφάσματα, υφαντά, κόκκινες κορδέλες, φωτογραφίες και βίντεο-ιστορίες, η Αλκαλάη δημιουργεί έναν άυλο τόπο συνάντησης αγάπης και επούλωσης του τραύματος της τραγικής αυτής Ιστορίας που σημάδεψε ανεξίτηλα την ανθρωπότητα.

Η σκηνοθέτρια Αννέτα Παπαθανασίου, φίλη από το σχολείο με την Άρτεμη Αλκαλάη, συνεργάζεται μαζί της και εισχωρεί σε έναν άγνωστο για αυτή κόσμο, τον κόσμο της τέχνης και τον κόσμο των επιζώντων του Ολοκαυτώματος.

Η ιστορία είναι γνωστή, όμως ο τρόπος που επικοινωνεί η Αλκαλάη με αυτό το ιστορικό γεγονός είναι εντελώς διαφορετικός, βαθιά προσωπικός και πρωτότυπος. Η Αλκαλάη φωτογραφίζει και κινηματογραφεί αυτούς τους ανθρώπους επιδιώκοντας την επαφή, με γλυκύτητα, ευαισθησία και αγάπη. Η ίδια ευαισθησία αποτυπώνεται και διαπνέει την ταινία. Αυτή ήταν άλλωστε η πρόκληση: να μην προδοθεί ο τρόπος προσέγγισης των επιζώντων των στρατοπέδων, ενώ παράλληλα αναδεικνύεται το έργο της ηρωίδας.

H Αννέτα Παπαθανασίου μιλάει για την ταινία «Η Τέχνη της Μνήμης»

Τι βλέπουμε στο ντοκιμαντέρ «Η Τέχνη της Μνήμης»; 

Στην ταινία «Η Τέχνη της Μνήμης» εξερευνούμε τη σχέση ανάμεσα στη μνήμη, την απώλεια και την καλλιτεχνική δημιουργία. Η εικαστικός Άρτεμις Αλκαλάη παρουσιάζει τα έργα της, αφηγείται την ιστορία της οικογένειάς της και ξεδιπλώνει τους τρόπους με τους οποίους έχει διεργαστεί εικαστικά το συλλογικό τραύμα και τη μνήμη του Ολοκαυτώματος. Φυσικά, υπάρχουν πολλές ταινίες που ασχολούνται με το Ολοκαύτωμα ή τη Μνήμη, αλλά πάντα μπορεί κανείς να πει κάτι νέο με έναν διαφορετικό τρόπο προσέγγισης και αφήγησης.

Πώς καταπιαστήκατε με ένα θέμα που πολλάκις έχουμε δει μέσα από την τέχνη; Δεν σας «φόβισε» μια επαναληπτικότητα ιστοριών και τι διαφοροποίησε τη δική σας ταινία;

Όχι, δεν με φόβισε η επαναληπτικότητα, γιατί ο τρόπος που προσέγγισε η Αλκαλάη τους επιζώντες, ο τρόπος που συζήτησε μαζί τους και κινηματογράφησε τις ιστορίες τους ήταν πολύ προσωπικός και διαφορετικός. Τα κομμάτια των αφηγήσεων που επιλέξαμε ήταν αυτά που μας έκαναν εντύπωση και πιθανώς δεν είχαν ξανακουστεί. Οι επιζώντες από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, με τους οποίους μίλησε η Αλκαλάη, νιώθουν οικειότητα μαζί της και της μιλούν σαν σε μία φίλη, καθώς εκείνη είναι τρίτης γενιάς Ολοκαυτώματος, εφόσον ο παππούς της χάθηκε στο Άουσβιτς. Της τραγουδούν, λένε ποιήματα και της διηγούνται πιο προσωπικά θέματα, δημιουργώντας έτσι μια σχέση αγάπης. Αυτό το αισθάνεται ο θεατής, ταυτίζεται και συγκινείται.

Ποια ήταν η δυσκολία που αντιμετωπίσατε στη δημιουργία αυτής της ταινίας;

Υπάρχει πάντα η πρόκληση της συναισθηματικής ισορροπίας. Η επιλογή των αφηγήσεων των επιζώντων που θα συμπεριλαμβάνονταν στην ταινία ήταν πολύ δύσκολη. Με ενδιέφερε να αποδοθούν οι ιστορίες με ευαισθησία, χωρίς μελοδραματικότητα, ώστε ο θεατής να μπορέσει να μάθει κάτι διαφορετικό από κάθε αφήγηση. Μια άλλη δυσκολία ήταν να μπορέσω να ανταποκριθώ στις προσδοκίες της Αλκαλάη και να αποτυπώσω σωστά τη διάσταση των έργων της. Ήθελα να εμβαθύνω με ακρίβεια στο έργο της και να το αποδώσω πιστά, χωρίς να προδώσω το ουσιαστικό του περιεχόμενο.

Ποια ήταν η έρευνα που προηγήθηκε των γυρισμάτων;

Η έρευνα είχε δύο σκέλη. Από τη μία, χρειάστηκε να μελετήσω το έργο της Αλκαλάη, τις τεχνικές που έχει χρησιμοποιήσει και τα διαφορετικά υλικά, σε σχέση φυσικά με το θέμα που την απασχολεί κατά τη διάρκεια της 30χρονης πορείας της σχετικά με τη μνήμη και το τραγικό γεγονός του Ολοκαυτώματος. Από την άλλη, έπρεπε να μάθω περισσότερα για αυτό το ιστορικό γεγονός και να εντρυφήσω στις βιντεο-αφηγήσεις που είχε κάνει η εικαστικός, δηλαδή στις συνεντεύξεις με τους 67 Έλληνες Εβραίους επιζώντες του Ολοκαυτώματος, ώστε να μπορέσω να επιλέξω ποια αποσπάσματα θα μπουν στην ταινία.

Θέλετε να αναφέρετε ποια ήταν εκείνη η αφήγηση που σας συγκίνησε περισσότερο;

Με συγκίνησε πολύ το τραγούδι που τραγούδησε ο Ντάριο Σεβή (επιζών του Ολοκαυτώματος) στην Αλκαλάη: «Adio Kerida», Αντίο αγαπημένη… Μια πολύ τρυφερή στιγμή στην ταινία.

Η προσωπική σας σχέση με την εικαστικό, τον βασικό χαρακτήρα της ταινίας, πόσο ρόλο έπαιξε στην συναισθηματική προσέγγιση που έχετε με το θέμα;

Με την Αρτεμη Αλκαλάη ήμασταν συμμαθήτριες στο σχολείο και φίλες. Η προσωπική σχέση σίγουρα έπαιξε ρόλο, γιατί υπήρχε μια βαθύτερη κατανόηση του τρόπου σκέψης και δημιουργίας της. Αυτό βοήθησε ώστε να δημιουργηθεί ένας ασφαλής χώρος, όπου μπορούσε να εκφραστεί ελεύθερα μπροστά στην κάμερα. Από την άλλη, ήταν σημαντικό να διατηρήσω μια ισορροπία και να προσεγγίσω την ιστορία της με την απαιτούμενη αποστασιοποίηση, ώστε να επιτρέψω στο κοινό τη δυνατότητα να έχει τη δική του ερμηνεία.

«Η Τέχνη της Μνήμης» της Αννέτας Παπαθανασίου στον κινηματογράφο ΔΑΝΑΟ

Μετά από την προβολή στο 27ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, η ταινία Η Τέχνη της Μνήμης προβάλλεται στον Κινηματογράφο ΔΑΝΑΟ από τις 5 ως τις 9 Απριλίου, στις 18:00. Στις προβολές θα παρευρίσκονται οι δημιουργοί της ταινίας και ένας επίτιμος προσκεκλημένος ο οποίος θα συζητά με τους δημιουργούς και το κοινό πάνω σε κεντρικά ζητήματα που θέτει η ταινία.

Για το ντοκιμαντέρ θα μιλήσουν:

• Δευτέρα 7 Απριλίου, 18:00 | Ευγενία Αλεξάκη, Επίκουρη Καθηγήτρια Ιστορίας της Μεταπολεμικής Τέχνης, ΕΚΠΑ - «Καλλιτεχνικές μορφές και υλικά της μνήμης»
• Τρίτη 8 Απριλίου, 18:00 | Βένα Γεωργακοπούλου, Δημοσιογράφος - Μετά το τέλος της ταινίας θα ακολουθήσει συζήτηση με τις δυο δημιουργούς Αννέτα Παπαθανασίου και Άρτεμις Αλκαλάη.
• Τετάρτη 9 Απριλίου, 18:00 | Αριέλλα Ασέρ, Ψυχαναλύτρια - «Μία καλλιτέχνης επεξεργάζεται την οικογενειακή της ιστορία που ταυτόχρονα είναι και ιστορία μιας ευρύτερης συλλογικότητας»