Θάνος Τσάκαλος: «Ήθελα να δώσω φωνή στη σιωπή»

Τον Ιούλιο του 2022, η μεγάλη πυρκαγιά στον ιστορικό Ελαιώνα της Άμφισσας άφησε πίσω της ένα τοπίο στάχτης, σιωπής και απώλειας. Ο φωτογράφος Θάνος Τσάκαλος βρέθηκε μέσα στα αποκαΐδια και κατέγραψε το τοπίο αυτό. Από αυτή την εμπειρία γεννήθηκε το φωτογραφικό λεύκωμα «Η Φωνή της Σιωπής», που κυκλοφορεί από τις iFocus Editions και παρουσιάζεται το Σάββατο 23 Μαΐου στην iFocus Photo Gallery.

Μέσα από ασπρόμαυρες εικόνες που κινούνται ανάμεσα στο φωτογραφικό ντοκουμέντο και την εικαστική αφήγηση, οι καμένοι κορμοί μετατρέπονται σε ανθρώπινες μορφές που θρηνούν, αντιστέκονται και επιμένουν να θυμίζουν όσα η κοινωνία συχνά ξεχνά. Ο δημιουργός μιλά στην Athens Voice για τη μνήμη, τη λήθη, την απώλεια και τη δύναμη της εικόνας να λειτουργεί ως πράξη περιβαλλοντικής αφύπνισης.

- Πότε αποφασίσατε ότι η πυρκαγιά στην Άμφισσα έπρεπε να καταγραφεί φωτογραφικά;

Τις ημέρες της πυρκαγιάς, τον Ιούλιο του 2022, ζούσα στην Άμφισσα και η φωτιά ήταν σε απόσταση μόλις 2,5 χιλιομέτρων από το σπίτι μου. Ήταν η δεύτερη μεγάλη φωτιά στον Ελαιώνα και είχαν ζωντανέψει οι μνήμες της προηγούμενης καταστροφής, οπότε η ατμόσφαιρα στην πόλη ήταν αρκετά φορτισμένη συναισθηματικά.

Αυτό που αντίκρισα στα πλάγια του κεντρικού δρόμου ήταν κάτι πρωτόγνωρο για μένα. Με συγκλόνισαν οι φιγούρες των καμένων κορμών, όσο μπορούσα να δω. Ένιωσα πως ήταν η εμπροσθοφυλακή που δεν μπόρεσε να συγκρατήσει τη φλόγα και πιο μέσα, στα λαχίδια, παιζόταν ένα μεγαλύτερο δράμα. Έτσι αποφάσισα να προχωρήσω μέσα στους αγροτικούς δρόμους και βρέθηκα μπροστά σε έναν άλλο κόσμο, σε έναν άλλο τόπο. Αυτός ήταν που θέλησα να κρατήσω ζωντανό μέσα από τον φακό μου, για μένα και τη μνήμη όλων των άλλων.

- Ήταν εξαρχής στόχος σας να δημιουργηθεί ένα ολοκληρωμένο φωτογραφικό λεύκωμα;

Ειλικρινά όχι. Κατά τη διάρκεια της έκθεσης, πολλοί επισκέπτες, φανερά συγκινημένοι που αναγνώριζαν κάποια από τα δέντρα τους και όχι μόνο, με παρότρυναν να βρω έναν χώρο ώστε η έκθεση να είναι μόνιμη και, αν μπορούσα, να τη μεταφέρω και σε άλλες πόλεις. Αυτό ήταν το αρχικό ερέθισμα. Η ατομική μου έκθεση, που έγινε στην Άμφισσα τον Νοέμβριο του 2023, είχε 52 εικόνες, αλλά το υλικό ήταν πολύ περισσότερο. Με βάση αυτές και με μια εξίσου αυστηρή επιλογή από το υπόλοιπο υπάρχον υλικό, πρόσθεσα άλλες 30.

- Γιατί επιλέξατε τον τίτλο «Η ΦΩΝΗ ΤΗΣ ΣΙΩΠΗΣ»;

Ο τόπος είχε καταστροφή, θάνατο και θρήνο. Οι φιγούρες των καμένων κορμών μάχονταν να αρθρώσουν τις εσωτερικές τους κραυγές — φωνές που έμεναν όμως εγκλωβισμένες από την επιβλητική παρουσία της σιωπής. Σε αυτήν τη σιωπή ήθελα να δώσω φωνή.

- Το εισαγωγικό σας κείμενο δίνει ανθρώπινη υπόσταση στα δέντρα. Τι σας οδήγησε σε αυτή την αφηγηματική επιλογή;

Περπατώντας ανάμεσα στα καμένα δέντρα, με το πέρασμα της ώρας ένιωσα να γίνομαι μέρος του απανθρακωμένου τοπίου. Έβλεπα μια «κοινωνία» σε τραγωδία και εγώ ως ο μόνος επιζών, να σέρνω τα πατήματά μου μέσα στα αποκαΐδια. Ο τεράστιος πόνος και η απελπισία μου, ενώ άρχιζε να πέφτει το σούρουπο, η παρειδωλία, οι στάσεις των «σωμάτων», ο θρήνος, οι κραυγές που δεν έβγαιναν, αποτέλεσαν το έναυσμα να δώσω ανθρώπινη υπόσταση στα δέντρα.

Δεν ήταν μόνο αυτά που έβλεπα, ήταν και όλα τα υπόλοιπα που δεν φαίνονταν με την πρώτη ανάγνωση του τόπου. Γυρνώντας σπίτι, εντελώς αυθόρμητα έγραψα αμέσως αυτό το κείμενο και από τότε δεν άλλαξα λέξη.

- Προσεγγίσατε το έργο περισσότερο ως φωτορεπόρτερ ή ως καλλιτέχνης;

Προσπάθησα να ισορροπήσω ανάμεσα στα δύο· ήταν δύσκολο εγχείρημα. Δεν ήθελα μόνο να καταγράφω ό,τι έβλεπα, αλλά να μπορώ ταυτόχρονα να δίνω μια συναισθηματική και οπτική μορφή στην απώλεια. Στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν μπορώ να δω μόνο τις εικόνες χωρίς το εισαγωγικό σημείωμα· και τα δύο μαζί είναι το αποτέλεσμα της συνολικής μου προσπάθειας. Έτσι πήρα το ρίσκο να εκτεθώ. Τα σχόλια και οι αντιδράσεις των επισκεπτών με έχουν πείσει πως δεν έπεσα στο κενό.

- Πώς ισορροπείτε ανάμεσα στην αισθητική της εικόνας και στον σεβασμό απέναντι στην καταστροφή;

Για να πετύχω αυτή τη λεπτή ισορροπία, ώστε η εικόνα να έχει τη δύναμη να ενεργοποιήσει την ενσυναίσθηση του θεατή, έπρεπε να σεβαστώ το πληγωμένο τοπίο, να γίνω μέρος αυτού και να δω τις ελιές όχι μόνο σαν δέντρα αλλά σαν σύμβολα ζωής και ιστορίας. Δεν ξεχνούσα ότι αυτά τα καμένα δέντρα είχαν φροντιστεί όχι από έναν, αλλά από γενιές ανθρώπων και τους είχαν και εκείνα ανταμείψει με τον καρπό τους.

Ταυτόχρονα έπρεπε να εκμεταλλευτώ το φως, τις υφές, τα σχήματα και την κλίμακα της καταστροφής. Πέρα από τη σύνθεση του κάδρου, η επιλογή του ασπρόμαυρου και των «καμένων λευκών» ήταν συνειδητή, ώστε να αφαιρεθεί το χρώμα που στη συγκεκριμένη περίπτωση αποπροσανατόλιζε το βλέμμα.

- Ποια ήταν η μεγαλύτερη δυσκολία κατά τη διάρκεια των φωτογραφήσεων;

Στην αρχή, οι περιβαλλοντικές συνθήκες, η έλλειψη οξυγόνου και το έδαφος που ήταν ακόμη ζεστό και γεμάτο αποκαΐδια. Παράλληλα έπρεπε να κινούμαι με μεγάλο σεβασμό στο τραυματισμένο περιβάλλον. Δεν ξεχνούσα ότι βρισκόμουν σε ξένες ιδιοκτησίες, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Στο βάθος του μυαλού μου είχα επίσης και το πώς θα ερμήνευαν οι άνθρωποι τις προθέσεις μου, βλέποντας μια κάμερα στον ήδη πληγωμένο χώρο τους. Δεν ήμουν αόρατος. Το αντιμετώπισα κι αυτό κάποιες φορές με επιτυχία.

- Μέσα από το έργο σας ασκείται και μία έμμεση κριτική απέναντι στην πολιτεία;

Ο Ελαιώνας της Άμφισσας είναι αναπόσπαστο κομμάτι του Δελφικού τοπίου. Παρ’ όλο που θεσμικά έχει «τριπλή» προστασία (UNESCO/1997, παραδοσιακός & προστατευόμενος/1981, Natura 2000), έως και σήμερα το σύστημα πυρόσβεσης του Ελαιώνα παραμένει επικίνδυνα ελλιπές.

Αντιπυρικές ζώνες, υποδομές πυρόσβεσης και πυρανίχνευσης είναι καθοριστικά στοιχεία για την ύπαρξή του και τη συνέχειά του ως βιοποριστικό, πολιτιστικό και πολιτισμικό στοιχείο της περιοχής.

«Ήλθον, είδον και απήλθον», είπε η γηραιότερη ελιά…

- Πιστεύετε ότι η κοινωνία ξεχνά πολύ γρήγορα τέτοιες τραγωδίες;

Κύριο χαρακτηριστικό της κοινωνίας είναι η λήθη. Δυστυχώς μας εκπαίδευσαν να αγνοούμε την ιστορική μνήμη και να αναζητούμε την αλήθεια μέσα από την πληροφορία, η οποία όμως δεν παράγει γνώση.
Η τέχνη σε όλες τις εκφάνσεις της και ειδικά η φωτογραφία ντοκουμέντο διαδραματίζει κυρίαρχο ρόλο στο να κρατούνται ζωντανές οι μνήμες της τραγωδίας.

- Τι σημαίνει η απώλεια του ελαιώνα της Άμφισσας για την ταυτότητα του τόπου;

Δεν είναι μόνο μια οικονομική και οικολογική καταστροφή. Για την περιοχή, ο ελαιώνας δεν είναι απλώς μια καλλιεργήσιμη έκταση. Είναι στοιχείο που διαμόρφωσε τον χαρακτήρα της Άμφισσας, την οικονομία της και τις παραδόσεις της. Χάνεται μια ιστορική συνέχεια, χάνονται εικόνες, οικογενειακές ιστορίες και βιώματα που περνούσαν από γενιά σε γενιά.

- Η Τέχνη μπορεί να λειτουργήσει ως μορφή περιβαλλοντικής αφύπνισης;

Το πιστεύω ακράδαντα. Χρειαζόμαστε ένα δυνατό μήνυμα που να ενεργοποιεί τους ανθρώπους ενάντια στην απάθεια, υπενθυμίζοντας πως η προστασία του περιβάλλοντος είναι θέμα επιβίωσης και πολιτισμού. Η φωτογραφία ντοκουμέντο λειτουργεί σαν μια ισχυρή οπτική κραυγή αγωνίας και αφύπνισης για το περιβάλλον.

- Πώς σας επηρέασε προσωπικά αυτή η εμπειρία;

Στην αρχή είχα να διαχειριστώ μια σειρά από ανάμεικτα συναισθήματα: θλίψη, πένθος, οργή, αγανάκτηση και απογοήτευση. Όσο όμως περνούσε ο καιρός και έβλεπα μια σπίθα ζωής στο τοπίο, άρχισα να αναθαρρώ. Η φύση διαθέτει μια μοναδική και αστείρευτη ικανότητα να επουλώνει τις πληγές της και να αναγεννιέται.

- Υπήρξε φωτογραφία που σας φόρτισε περισσότερο από όλες;

Αν πρέπει να ξεχωρίσω μόνο μία, είναι αυτή της πρόσκλησης, «η κραυγή». Είναι ένας κορμός που, σαν ανθρώπινη φιγούρα, έχει λυγίσει από την καταστροφή, έχει ανοίξει τα χέρια-κλαδιά από απελπισία και τρόμο, κραυγάζοντας με πόνο και οργή.

- Μετά τη «Φωνή της Σιωπής», ποιο είναι το επόμενο ερώτημα που σας απασχολεί ως δημιουργό;

Έχει σχέση με μια τοπική δοξασία. Το έργο ήταν έτοιμο λίγο πριν από την πανδημία, αλλά δεν παρουσιάστηκε ποτέ. Τώρα, με μια αναθεωρητική ματιά, νομίζω πως ήρθε το πλήρωμα του χρόνου. 

Info

«Η Φωνή της Σιωπής», Θάνος Τσάκαλος
Παρουσίαση Φωτογραφικού Λευκώματος

Τοποθεσία: iFocus Photo Gallery, Ακαδημίας 57 & Ιπποκράτους 13 (Εντός Στοάς "‘Οπερα")
Ημερομηνία: 23 Μαΐου 2026, 19.00.
https://www.facebook.com/events/961137696668754