Μαρία Μπουρμπού: «Η εικόνα δεν εξηγεί, βιώνεται»

Η δουλειά της Μαρίας Μπουρμπού κινείται ανάμεσα στο ονειρικό και το πραγματικό, στην εμπειρία και τη βιωματική παρατήρηση, στη φωτογραφία, το βίντεο και την εγκατάσταση. Με έντονη ποιητικότητα και αφαιρετική γραφή, δημιουργεί εικόνες που δεν λειτουργούν απλώς ως καταγραφές, αλλά ως εσωτερικά τοπία συναισθημάτων και σκέψεων. Τα έργα της διερευνούν τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση, την κοινωνία και τον ίδιο του τον εαυτό, ενώ η έννοια της ατέλειας και της φθοράς διατρέχει διακριτικά το σύνολο της πρακτικής της.

Τα τελευταία χρόνια δραστηριοποιείται και ως επιμελήτρια στο Λουξεμβούργο, δημιουργώντας γέφυρες ανάμεσα σε καλλιτέχνες και πολιτισμούς μέσα από εκθέσεις και συνεργασίες. Με αφορμή την πρόσφατη έκθεση «Ιστός / WEB» στο Λουξεμβούργο, μιλήσαμε μαζί της για τη δύναμη της εικόνας, τον χρόνο, την ποίηση, αλλά και για το πώς η τέχνη μπορεί ακόμη να δημιουργεί χώρο για ουσιαστική παρατήρηση και εμπειρία.

- Συχνά περιγράφετε τη φωτογραφία ως μια δεύτερη γλώσσα. Τι μπορεί να εκφράσει αυτή η γλώσσα που δεν μπορεί να ειπωθεί με λόγια;

Όπως σε όλες τις μορφές τέχνης, έτσι και στη φωτογραφία υπάρχουν δικοί της κώδικες για να εκφράσει την κοινωνία, τον σύγχρονο κόσμο και τα συναισθήματα. Η εικόνα σε φέρνει αντιμέτωπο με τον συναισθηματικό σου κόσμο και σε αγγίζει με έναν πιο άμεσο, βαθύ τρόπο. Αυτό συμβαίνει σχεδόν αυτόματα, χωρίς ανάγκη εξήγησης· αυτή είναι η διαφορά της από τον λόγο. Όλα μπορούν να ειπωθούν με λόγια, με την εικόνα όμως βιώνονται. Μέσα από την εικόνα μπορούμε να ταυτιστούμε, να γνωρίσουμε έναν νέο κόσμο, να ταξιδέψουμε. Αυτό που θέλω να μεταφέρω μέσα από τη δουλειά μου είναι ένα μείγμα εσωτερικής σκέψης και μιας προσωπικής αντίληψης της πραγματικότητας που ζούμε.

- Το έργο σας κινείται ανάμεσα στη φωτογραφία, το βίντεο και την εγκατάσταση. Πώς αποφασίζετε κάθε φορά ποιο μέσο «ανήκει» σε κάθε ιδέα;

Γενικά δουλεύω με την εικόνα, είτε στατική είτε κινούμενη. Πολλές φορές, σε ένα πρότζεκτ, καθοδηγούμαι ενστικτωδώς από το θέμα, το περιβάλλον και τον χώρο στον οποίο βρίσκομαι, κι έτσι αποφασίζω αν θα χρησιμοποιήσω φωτογραφία ή βίντεο.

Με ενδιαφέρουν οι φυσικοί χώροι, ιδιαίτερα εκείνοι κοντά στη φύση, και με ελκύουν τα άγρια τοπία. Για παράδειγμα, στο έργο μου ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ, μια σειρά μεγάλης κλίμακας ασπρόμαυρων φωτογραφιών, ήθελα να αποτυπώσω την επιφάνεια της γης με μια πιο αφηρημένη και φιλοσοφική διάθεση. Με ενδιέφερε να τονίσω τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση και τη σταδιακή απομάκρυνσή του από αυτή. Γι’ αυτό επέλεξα τη φωτογραφία —και ιδιαίτερα το ασπρόμαυρο— ως μέσο, ώστε μέσα από την αφαίρεση και τον έντονο κόκκο του φιλμ να αποδώσω αυτή τη σχέση με έναν πιο εσωτερικό και στοχαστικό τρόπο.

Γενικά, στο σύνολο της δουλειάς μου, αυτό το στοιχείο είναι έντονο: η σχέση του σύγχρονου ανθρώπου με τη φύση, την κοινωνία, αλλά και με τον ίδιο του τον εαυτό. Πιο διακριτά, αυτά τα ερωτήματα εμφανίζονται στα βίντεό μου, όπως στο έργο Oceanoland, που διαπραγματεύεται την ανθρώπινη φύση σε σχέση με τα στερεότυπα της κοινωνίας. Το βίντεο εξελίσσεται σε ένα άγριο περιβάλλον δίπλα στον ωκεανό, όπου ένα παιδί παίζει με μια εσάρπα, ενώ οι σκιές ανθρώπων —ως συμβολισμός της κοινωνίας— παρατηρούν αυτή την ελευθερία μέσα από την κίνηση της ανθρώπινης φύσης.

Σε κάθε περίπτωση, με ενδιαφέρουν τα στοιχεία της εικόνας, της κίνησης, του ήχου και του λόγου. Κάποιες φορές λειτουργούν ως ξεχωριστά, αυτόνομα έργα, και άλλες φορές συνυπάρχουν ως μια ενιαία οπτική εγκατάσταση (visual installation). Για παράδειγμα, στο έργο ΜΥΩΠΙΑ, το οποίο πρωταρχικά υφίσταται ως διαδικτυακό οπτικό ποίημα (web-based visual poem), το έργο μεταφέρεται σε φυσικό χώρο ως εγκατάσταση. Οι φωτογραφίες αναμειγνύονται με επιτοίχια κείμενα, δημιουργώντας μια μεγάλη σελίδα ποίησης. Με αφορμή μια προσπάθεια προσέγγισης της λέξης «αγάπη» και της σημασίας της, δημιούργησα έναν πολυεπίπεδο κόσμο εικόνων και λέξεων. Το έργο παρουσιάστηκε στο Back to Athens το 2018.

- Η μνήμη και ο χρόνος μοιάζουν να είναι κεντρικοί άξονες στη δουλειά σας. Τα έργα σας καταγράφουν την πραγματικότητα ή την ανασυνθέτουν;

Νομίζω ότι τα έργα μου, στο σύνολό τους, έχουν έντονο το άχρονο στοιχείο. Μια ονειρική κατάσταση που πηγάζει από τον ρεαλισμό μιας πραγματικής σκηνής, η οποία κάποτε υπήρξε, έστω και στιγμιαία. Μέσα από το post editing, η εικόνα αναδιαμορφώνεται και σχηματίζεται μια άλλη αλήθεια.

- Έχετε πει ότι σας ενδιαφέρει να «γοητεύετε και όχι να σοκάρετε». Τι σημαίνει αυτό σήμερα, μέσα σε έναν κόσμο κορεσμένων εικόνων;

Νομίζω ότι υπάρχει ένας κορεσμός εικόνων, που σημαίνει ότι δεν υπάρχει χρόνος για σκέψη. Η εικόνα παίρνει μια άλλη διάσταση. Δεν είναι πια κάτι σταθερό, αλλά γίνεται μια πληροφορία λίγων δευτερολέπτων. Προσπαθεί να κλέψει όσα περισσότερα δευτερόλεπτα προσοχής γίνεται, με έναν παγιωμένο τρόπο που ανακυκλώνει ίδιες εικόνες και ίδιες σκέψεις. Αυτό, για μένα, είναι το πραγματικά σοκαριστικό. Αυτό που με ενδιαφέρει, ως άνθρωπο αλλά και ως καλλιτέχνιδα, είναι να εκφράζω σκέψεις που προέρχονται από εμπειρία.

- Συχνά οι εικόνες σας μοιάζουν με θραύσματα συναισθημάτων. Ξεκινάτε από μια εικόνα, μια αίσθηση ή μια ιδέα;

Είναι ένα σύνολο πραγμάτων. Πολλές φορές εμπνέομαι από ένα βιβλίο ή μια ταινία που έχω δει. Όλα ξεκινούν από μια αίσθηση που αποτυπώνεται μέσα μου και θέλει να εκφραστεί, να βρει τρόπο να βγει προς τα έξω. Στη συνέχεια συλλέγω πληροφορίες, ερευνώ και αφήνομαι στη διαδικασία της δημιουργίας. Για παράδειγμα, στο ταξίδι μου τον χειμώνα του 2013 στο Πράσινο Ακρωτήρι, και συγκεκριμένα στην Πράια, ήρθα σε επαφή με την καθημερινότητα και τη ζωή των κατοίκων, κυρίως σε μικρά χωριά. Άρχισα να αποτυπώνω στιγμές από αυτά τα μέρη, χρησιμοποιώντας αναλογική κάμερα και ασπρόμαυρο φιλμ 400 ASA, με έντονο κόκκο. Με την επιστροφή μου άρχισα να ερευνώ την ιστορία του νησιού και το πλαίσιο του δουλεμπορίου, κάτι που ενίσχυσε ακόμη περισσότερο το ενδιαφέρον μου.

Τύπωσα φωτογραφίες από το ταξίδι και άρχισα να επεμβαίνω πάνω τους με τη φωτιά, ως αναφορά στην ιστορία της καταστροφής και του δουλεμπορίου, ενώ η χρήση της χαρτοταινίας παραπέμπει στην προχειρότητα και στα υλικά της καθημερινότητας των ανθρώπων. Έτσι δημιουργήθηκε το χειροποίητο καλλιτεχνικό βιβλίο μου «Cabo Verde ou eu nāo sou daqui», μέσα από φωτογραφίες με ίχνη καύσης, ακρυλικό και χαρτοταινία, ως μια συναισθηματική και ερευνητική προσέγγιση της ιστορίας του Cabo Verde. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το έργο μετατρέπεται σε μια προσωπική ανάγνωση της ιστορίας και της μνήμης του τόπου.

- Το σώμα και το τοπίο εμφανίζονται με έναν πολύ αφαιρετικό, ποιητικό τρόπο στο έργο σας. Τι σας ελκύει σε αυτή τη λιτότητα της εικόνας;

Είναι ο τρόπος γραφής μου. Όταν δουλεύω πάνω σε ένα έργο, υπάρχει ένα συνοθύλευμα συναισθημάτων και πληροφοριών. Όλα αυτά συσσωρεύονται και σταδιακά γίνονται ένα· γίνομαι ένα με το έργο. Η λιτότητα περικλείει αυτή τη διαδικασία και εκπέμπει μια έντονη εσωτερικότητα. Με ελκύει γιατί αφήνει χώρο. Όταν αφαιρείς στοιχεία από την εικόνα, αυτό που μένει αποκτά μεγαλύτερη ένταση και σημασία. Δεν με ενδιαφέρει να είναι όλα άμεσα αναγνώσιμα, αλλά να υπάρχει ένα περιθώριο για τον θεατή να σταθεί, να παρατηρήσει και να συνδεθεί με αυτό που βλέπει.

- Η έννοια της ατέλειας, όπως στο Wabi-Sabi, φαίνεται να επηρεάζει τη δουλειά σας. Πόσο σημαντική είναι για εσάς η ατέλεια ως αισθητική και φιλοσοφία;

Εμείς οι άνθρωποι είμαστε ατελείς και συχνά κυνηγάμε την τελειότητα. Η ατέλεια όμως είναι αυτή που υποδηλώνει συναίσθημα, λάθη και ζωή. Για μένα, αυτά τα στοιχεία δεν μπορούν να λείπουν από την τέχνη. Είναι αυτά που της δίνουν ένταση και διάσταση. Η έννοια του Wabi-Sabi, στην ιαπωνική αισθητική, εκφράζει ακριβώς αυτή τη φιλοσοφία: την ομορφιά της ατέλειας, της απλότητας και της φθοράς. Τα χαρακτηριστικά της —η ασυμμετρία, η τραχύτητα, η λιτότητα και η εκτίμηση του φυσικού— συνθέτουν έναν τρόπο θέασης που συνδέεται με την αυθεντικότητα και τη φύση.

Με ενδιαφέρει αυτή η προσέγγιση γιατί συνδέεται με μια πιο εσωτερική διαδικασία δημιουργίας, όπου η έννοια και η υλικότητα του έργου συναντιούνται. Η ατέλεια, για μένα, δεν είναι κάτι που πρέπει να διορθωθεί, αλλά κάτι που δίνει ειλικρίνεια στο έργο.

- Τα τελευταία χρόνια δραστηριοποιείστε και ως επιμελήτρια στο Λουξεμβούργο, με πιο πρόσφατη την ομαδική έκθεση «Ιστός». Πώς προέκυψε αυτή η μετάβαση από δημιουργό σε επιμελήτρια;

Ως καλλιτέχνιδα έχω συμμετάσχει σε αρκετές ομαδικές και ατομικές εκθέσεις στην Ελλάδα, στο Λουξεμβούργο, στην Πορτογαλία, στην Αυστρία και σε διεθνές επίπεδο. Η μετάβαση προς την επιμέλεια προέκυψε πολύ φυσικά και αυθόρμητα, κυρίως από την ανάγκη επικοινωνίας με καλλιτέχνες από άλλες χώρες. Είμαι κάτοικος Λουξεμβούργου από το 2003 και έχω παρουσιάσει τη δουλειά μου επανειλημμένα σε πολιτιστικούς χώρους και γκαλερί. Το 2018 δημιούργησα την πλατφόρμα Luxembourg Art Walk asbl, ένα online project αφιερωμένο στους καλλιτέχνες, που παρουσιάζει στούντιο, συνεντεύξεις, επιμελητές και ανεξάρτητες ομαδικές εκθέσεις στο Λουξεμβούργο.

Μέσα από αυτή τη διαδρομή προέκυψε φυσικά και ο ρόλος της επιμέλειας. Ως Ελληνίδα, ένιωσα την ανάγκη να φέρω σε διάλογο τις δύο χώρες μέσα από εκθέσεις που συνομιλούν μεταξύ τους, όπως η ομαδική έκθεση «Ιστός / WEB, Contemporary Artists Books» στον πολιτιστικό χώρο Cercle Cité, με θέμα το βιβλίο του καλλιτέχνη στη σύγχρονη εποχή.

- Ο τίτλος «Ιστός» παραπέμπει σε δίκτυα, συνδέσεις και δομές. Ποια ήταν η κεντρική ιδέα που ένωσε την έκθεση;

Η κεντρική ιδέα που ένωσε την έκθεση είναι η προσέγγιση του βιβλίου του καλλιτέχνη ως ένα δίκτυο εμπειριών και σχέσεων. Ο τίτλος «Ιστός / WEB» παραπέμπει ακριβώς σε αυτή τη δομή συνδέσεων, όπου κάθε έργο λειτουργεί ως ένας αυτόνομος κόμβος μέσα σε έναν ευρύτερο ιστό. Το βιβλίο του καλλιτέχνη είναι ένα έργο τέχνης που υιοθετεί το πνεύμα του βιβλίου. Οι ρίζες του βρίσκονται στην ιστορία της γραφής, της εικόνας, της τυπογραφίας και της εξέλιξης του βιβλίου ως αντικειμένου. Δεν είναι μόνο ένα γραπτό έργο. Είναι ταυτόχρονα οπτικό, χωρικό και ακουστικό. Και σήμερα, στην ψηφιακή εποχή, επεκτείνεται μέσα από ιστοσελίδες ή ακόμη και QR codes, μετατοπίζοντας τον τρόπο που δημιουργούμε και βιώνουμε την τέχνη.

Η έκθεση ISTOS λειτουργεί ως ένα ενιαίο livre d’artiste, με πολλές σελίδες, φωνές και μορφές. Συγκροτείται μέσα από τη συμμετοχή 16 καλλιτεχνών από την Ελλάδα και το Λουξεμβούργο, των οποίων τα έργα λειτουργούν ως επιμέρους σελίδες αυτού του κοινού βιβλίου. Θέματα όπως η μνήμη, το ταξίδι, η μεταμόρφωση και η ύπαρξη επανέρχονται ως νήματα που συνδέουν τις επιμέρους ενότητες, δημιουργώντας ένα πολυφωνικό πεδίο εικόνων, σωμάτων και αφηγήσεων. Ο χώρος του Cercle Cité μεταμορφώνεται έτσι σε μια βιωματική «βιβλιοθήκη», όπου η ανάγνωση γίνεται περιπλάνηση μέσα στο ίδιο το περιεχόμενο.

Αυτή η εμπειρία του χώρου, όπου το υλικό και το άυλο συνυπάρχουν, εμπλουτίζεται από την ιστορία και την ένταξη επιλεγμένων artist’s books από την πλούσια συλλογή της Εθνικής Βιβλιοθήκης του Λουξεμβούργου (BnL), την οποία είχα τη χαρά να επιμεληθώ και να επιλέξω προσωπικά.

- Όταν επιμελείστε έργα άλλων καλλιτεχνών, τα προσεγγίζετε μέσα από τη δική σας καλλιτεχνική ματιά ή προσπαθείτε να την αφήσετε εντελώς εκτός;

Αυτό που με ενδιαφέρει στην επιμέλεια είναι κάθε έργο να διατηρεί τη δική του σκέψη και να συμβάλλει στη θεματική της έκθεσης με μια ξεχωριστή πρόταση. Με ενδιαφέρει να συνυπάρχει η αυτονομία των έργων με έναν ουσιαστικό διάλογο μεταξύ τους. Στο στήσιμο μιας έκθεσης επιδιώκω να δημιουργείται διάλογος, συνέχεια αλλά και αντίλογος, καθώς αυτές οι εντάσεις διαμορφώνουν ένα πιο ζωντανό και πολυφωνικό σύνολο. Εξίσου σημαντική είναι η συνεργασία με άλλους επιμελητές. Στη συγκεκριμένη έκθεση συνεργάστηκα με τον Αίαντα Χριστοφή, ιστορικό τέχνης και θεωρητικό, με τον οποίο υπήρξε κοινή μινιμαλιστική προσέγγιση στον τρόπο οργάνωσης της έκθεσης.

- Κοιτώντας πίσω σε όλες τις φάσεις της διαδρομής σας, υπάρχει μια εικόνα —δική σας ή κάποιου άλλου— που νιώθετε ότι σας διαμόρφωσε βαθιά ως άνθρωπο και φωτογράφο;

Δεν μπορώ να πω ότι υπήρξε μία μόνο εικόνα που με διαμόρφωσε ως καλλιτέχνιδα ή ως άνθρωπο. Είναι πολλά πράγματα που έχουν λειτουργήσει μέσα στον χρόνο. Αν όμως έπρεπε να ξεχωρίσω κάτι, θα ήταν η ταινία Metropolis του Fritz Lang. Την είχα δει ως παιδί, ένα βράδυ στο σπίτι μου. Θυμάμαι έντονα τη θαλπωρή του χώρου, την ησυχία της νύχτας και την αίσθηση προστασίας μέσα στην οικογένεια, τη στιγμή που η ταινία με μετέφερε σε έναν εντελώς διαφορετικό κόσμο.

Η εξπρεσιονιστική και φουτουριστική πόλη, τα υπερβολικά σκηνικά, ο έντονος φωτισμός και το ασπρόμαυρο φιλμ, καθώς και η δύναμη του βωβού κινηματογραφου, δημιούργησαν για μένα ένα πολύ καθοριστικό πρώτο βίωμα της εικόνας. Ο συνδυασμός ονείρου, δυστοπίας και ρεαλισμού διαμόρφωσε έναν οπτικό κόσμο που με σημάδεψε. Εξίσου σημαντική είναι για μένα και η ποίηση. Έχει διαύγεια, εσωτερικότητα και μια σχεδόν «χειρουργική» επιλογή λέξεων. Με έναν τρόπο, λειτουργώ κι εγώ με παρόμοια λογική τόσο ως καλλιτέχνιδα όσο και ως επιμελήτρια, προσπαθώντας να αφαιρώ το περιττό και να μένω στο ουσιώδες.

Ποια είναι η Μαρία Μπουρμπού

Η Μαρία Μπουρμπού είναι Ελληνο-Λουξεμβουργιανή εικαστικός καλλιτέχνιδα από την Αθήνα, με έδρα το Λουξεμβούργο. Η πολυεπιστημονική της πρακτική διερευνά τη σχέση ανθρώπου και φύσης μέσα από τη φωτογραφία, το βίντεο, τα ψηφιακά μέσα, τις εγκαταστάσεις, την ποίηση και τον ήχο, υιοθετώντας μια πειραματική και ποιητική προσέγγιση. Σπούδασε Φωτογραφία στο Κέντρο Σπουδών και Εφαρμογών Φωτογραφίας στην Αθήνα και ακολούθησε μαθήματα Βίντεο Τέχνης στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Το έργο της έχει παρουσιαστεί σε πολυάριθμες ατομικές και ομαδικές εκθέσεις διεθνώς, μεταξύ άλλων στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (Λουξεμβούργο), στο Torrance Art Museum (Λος Άντζελες), στο Hellenic Centre (Λονδίνο), στο Instituto Camões (Λισαβόνα), στο Salon du CAL (Λουξεμβούργο), στην Kennedy Gallery της Hellenic American Union (Αθήνα), στο Μουσείο Αρχαιολογίας και Εθνογραφίας του Setúbal (Πορτογαλία) και στη Stockholm Independent Art Fair. Το έργο της έχει επίσης παρουσιαστεί σε δημόσιους αστικούς χώρους, όπως η οπτική εγκατάσταση «Oceano» στον σταθμό Μετρό Συντάγματος στην Αθήνα. Έργα της ανήκουν σε δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές, συμπεριλαμβανομένης της συλλογής του Υπουργείου Εξωτερικών και Ευρωπαϊκών Υποθέσεων του Λουξεμβούργου, και έχουν συνοδευτεί από εκδοθέντες καταλόγους εκθέσεων.

Το διάστημα 2022–2024 ανέλαβε ανάθεση από το Foro Económico Hispano-Luxemburgués (FEHL) για την παραγωγή της σειράς βίντεο «Little Stories», η οποία προωθεί τη σύγχρονη εικαστική τέχνη και τον πολιτισμό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Είναι ιδρύτρια του Luxembourg Art Walk asbl, ενός ανεξάρτητου διαδικτυακού αρχείου της σύγχρονης εικαστικής σκηνής του Λουξεμβούργου.