Χριστόφορος Μαρίνος: Ο Νίκος Αλεξίου είναι «παρών» μέσα από το The end

Ο Νίκος Αλεξίου έφυγε πρόωρα από τη ζωή, το 2011, σε ηλικία μόλις 51 έτων, αφήνοντας πίσω ένα προσωπικό εικαστικό λεξιλόγιο και ένα έργο με διεθνή χαρακτήρα. Με αφορμή τη συμπλήρωση δεκαπέντε χρόνων από τον θάνατο του καλλιτέχνη, η Γκαλερί Ζουμπουλάκη «ζωντανεύει» ένα έργο που συμπυκνώνει όλη τη φιλοσοφία και την πρακτική του καλλιτέχνη, το «The end», με το οποίο εκπροσώπησε την Ελλάδα ο καλλιτέχνης στην 52η Μπιενάλε στη Βενετία το 2007. Πρόκειται για μια πολυμεσική εγκατάσταση, σε διάλογο με το ψηφιδωτό δάπεδο της Μονής Ιβήρων στο Άγιον Όρος, που λειτουργεί με μια καλειδοσκοπική λογική, σε μια πορεία προς το διηνεκές. Σχεδόν 20 χρόνια μετά από την πρώτη παρουσίασή του, το έργο αυτό επανασυστήνεται στο κοινό στην έκθεση «The End. Μια σπουδή στο άπειρο», που επιμελείται ο Χριστόφορος Μαρίνος.

«Νίκος Αλεξίου - Τhe end. Μια σπουδή στο άπειρο» στην γκαλερί Ζουμπουλάκη: Ο επιμελητής Χριστόφορος Μαρίνος εξηγεί πώς δούλεψε το πρότζεκτ

Πώς σχεδιάζετε να γίνει η αναπλαισίωση του έργου «The End» στην γκαλερί Ζουμπουλάκη;
Το «The End» είναι μια πολυμεσική εγκατάσταση. Παρουσιάστηκε το 2007 στο Ελληνικό Περίπτερο, στο πλαίσιο της 52ης Μπιενάλε της Βενετίας, σε επιμέλεια του Γιώργου Τζιρτζιλάκη. Με αφορμή εκείνη την παρουσίαση συζήτησα εκτενώς με τον Νίκο Αλεξίου. Η συνομιλία μας –μέρος της οποίας δημοσιεύθηκε στον κατάλογο της έκθεσης– μου επέτρεψε να κατανοήσω βαθύτερα τη λογική που διέπει το έργο. Σήμερα, σχεδόν είκοσι χρόνια μετά –και δεκαπέντε από τον θάνατο του καλλιτέχνη– επιστρέφουμε στο «The End» υπό διαφορετικές συνθήκες. Η αλληλουχία οικονομικών, υγειονομικών και γεωπολιτικών κρίσεων έχει αλλάξει τον ρυθμό της ζωής μας και μαζί τον τρόπο με τον οποίο προσλαμβάνουμε τα έργα. Η ιδέα του τέλους είναι σήμερα πιο παρούσα και φορτισμένη απ’ ό,τι το 2007. Η αναπλαισίωση στην γκαλερί Ζουμπουλάκη απορρέει από τη φύση του ίδιου του έργου: κάθε φορά που παρουσιάζεται, συγκροτείται εκ νέου στον χώρο. Το «The End» αντλεί από το ψηφιδωτό δάπεδο της Μονής Ιβήρων στο Άγιον Όρος, ένα δάπεδο όπου διασταυρώνονται χρόνοι, βήματα, βλέμματα και σώματα. Ο Αλεξίου το αντιμετώπισε ως ζωντανή επιφάνεια, ως πεδίο συμπύκνωσης του χρόνου. Στην γκαλερί, η εγκατάσταση αποκτά διαφορετική κλίμακα και πιο εσωτερικό χαρακτήρα, διατηρώντας τον δομικό της πυρήνα. Παραμένει ένα σύστημα φωτός και μοτίβων που ενεργοποιεί τον χώρο και οδηγεί σε μια στοχαστική εμπειρία. Η έκθεση πραγματοποιείται σε στενή συνεργασία με την Πόπη Αλεξίου, η οποία γνωρίζει σε βάθος το έργο και τη μεθοδολογία του καλλιτέχνη. Η συμβολή της είναι καθοριστική στην επανενεργοποίηση της εγκατάστασης.

Το τέλος δείχνει τη διαδρομή, όπως είχε αναφέρει ο ίδιος ο Νίκος Αλεξίου. Πώς μπορούμε να τη δούμε μέσα από αυτήν την αναπλαισίωση;
Ο Νίκος υποστήριζε πως, πλησιάζοντας το τέλος, φωτίζεται με καθαρότητα ό,τι έχει προηγηθεί. Το «The End» συμπυκνώνει τη συνολική πρακτική του καλλιτέχνη: από τις πρώτες κατασκευές με φυσικά υλικά έως τις σύνθετες γεωμετρικές δομές και τις ψηφιακές επεξεργασίες, από τη σκηνογραφία έως τη διερεύνηση του φωτός και της κίνησης. Το έργο φέρει τη μνήμη της εργασίας, της σωματικής εμπλοκής. Η αυστηρή γεωμετρία συνυπάρχει με τη λεπτή ευθραυστότητα. Το βλέμμα μετακινείται από τη λεπτομέρεια στο σύνολο και επιστρέφει. Ο χρόνος μοιάζει να έχει εγγραφεί στα δονούμενα, επαναληπτικά μοτίβα. Η διαδρομή είναι καλειδοσκοπική: ατελείωτες εναλλαγές, μικρότερες διαδρομές που γεννούν άλλες, σε μια πορεία που εκτείνεται επ’ άπειρον, εις το διηνεκές.

Πώς εγγράφεται η έννοια της μνήμης στον εκθεσιακό χώρο;
Η μνήμη διατρέχει το «The End» συνδέοντάς το με το δάπεδο της Μονής Ιβήρων, έναν βιωμένο χώρο σημαδεμένο από τελετουργικά βήματα και τον ρυθμό της προσευχής. Ο Νίκος μιλούσε για τη στιγμή κατά την οποία, κοιτώντας το, έχανε τον προσανατολισμό του και το βλέμμα του μετατοπιζόταν. Αυτή την εμπειρία μετέφερε σε μια σύγχρονη οπτική συνθήκη, αποφεύγοντας φολκλορικές συνδηλώσεις. Σήμερα το έργο εμπεριέχει τη μνήμη της κατασκευής και της υλικής του συγκρότησης. Το ίχνος της χειρονομίας παραμένει ενεργό· η απουσία του καλλιτέχνη το καθιστά ακόμη πιο αισθητό.

Υπάρχουν τεχνικές δυσκολίες στην αναπαραγωγή-αναπλαισίωση του έργου, αφού ο καλλιτέχνης δεν είναι εν ζωή;
Η εγκατάσταση απαιτεί βαθιά κατανόηση της δομής και της εσωτερικής της συνοχής. Χωρίς την Πόπη θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο να διασφαλιστούν η ακρίβεια και ο σεβασμός στο πνεύμα του έργου. Η ίδια γνωρίζει όσο κανείς άλλος τον εσωτερικό μηχανισμό των έργων του αδελφού της· η αναδημιουργία τους στηρίζεται σε αυτή τη γνώση εκ των έσω.

Ποια είναι εκείνα τα στοιχεία του έργου που το καθιστούν επίκαιρο; Τι ίχνη έχει αφήσει το έργο αυτό μέσα στον χρόνο; Πώς θα είναι «παρών» ο καλλιτέχνης μέσα από το έργο του;
Η επικαιρότητα του έργου συνδέεται με τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε τον χρόνο σήμερα. Σε μια εποχή διαρκούς επιτάχυνσης, το «The End» αντιπροτείνει βραδύτητα, επανάληψη, παρατεταμένη θέαση. Το βλέμμα περιπλανιέται, επιστρέφει, βυθίζεται στο μοτίβο. Ο Νίκος αντιλαμβανόταν την πρακτική του ως πεδίο αέναης ανάπτυξης. Έναν μήνα πριν από τον θάνατό του ίδρυσε τον φορέα «Ο Μεγάλος Κήπος» για τη διαφύλαξη του έργου και του αρχείου του. Στην ονομασία «Μεγάλος» υπολανθάνει η έννοια του απείρου. Ο καλλιτέχνης είναι παρών μέσα από μια πρακτική που δεν ολοκληρώνεται οριστικά. Το έργο μένει ανοιχτό· κάθε παρουσίασή του παράγει νέες σημασίες.

Σε ποιο βαθμό το έργο «The End» αποτελεί γέφυρα μεταξύ παραδοσιακών τεχνών (όπως το ψηφιδωτό) και σύγχρονων εικαστικών πρακτικών;
Το ψηφιδωτό της Μονής Ιβήρων μετασχηματίζεται σε σύγχρονη, πολυεπίπεδη εγκατάσταση. Πρόκειται για μια πράξη μετάφρασης: η παράδοση ενεργοποιείται εκ νέου μέσω ψηφιακών επεξεργασιών και προβολών. Η γεωμετρία παύει να είναι διακοσμητική· γίνεται εμπειρία χώρου και χρόνου, πεδίο οπτικής περιήγησης που το βλέμμα διασχίζει και επανεξετάζει.

Είκοσι χρόνια μετά, πώς θα επιστρέψει το βλέμμα του θεατή στο «The End»; Πιστεύετε ότι το έργο του αποκτά σήμερα νέες αναγνώσεις σε σχέση με την εποχή που πρωτοπαρουσιάστηκε;
Η χρονική απόσταση ενισχύει τον στοχασμό και επιτρέπει μια πιο ψύχραιμη κριτική αποτίμηση. Το βλέμμα επιστρέφει σήμερα με μεγαλύτερη επίγνωση της ιστορικής απόστασης και της απώλειας του δημιουργού· είναι λιγότερο αθώο, περισσότερο συνειδητό. Ο τίτλος αποκτά εντονότερη υπαρξιακή διάσταση μετά τον θάνατο του καλλιτέχνη. Η ανάγνωση μετατοπίζεται προς τη σχέση τέλους και διάρκειας, απουσίας και συνέχειας, χωρίς το έργο να χάνει τη χωρική και μορφολογική του ένταση.

Πώς προέκυψε ο υπότιτλος του έργου «Μια σπουδή στο άπειρο»;
Η ιδέα προέκυψε κατά την πρώτη μας συνάντηση με τη Δάφνη Ζουμπουλάκη και την Πόπη Αλεξίου. Η Δάφνη αναφέρθηκε αυθόρμητα στο άπειρο, μιλώντας για τον τρόπο με τον οποίο το βλέμμα βυθίζεται ατέρμονα στο έργο. Εκεί διαμορφώθηκε ο τίτλος. Η «σπουδή» παραπέμπει σε άσκηση και μελέτη. Το άπειρο αναδύεται μέσα από την επανάληψη των μοτίβων και την αέναη ανάπτυξή τους. Το «The End» εμπεριέχει έτσι μια δημιουργική ένταση: έναν τίτλο που δηλώνει το τέλος και μια δομή ή μορφή που υποβάλλει το άπειρο.

Πόσα έργα του Αλεξίου θα πλαισιώνουν το «The End» και πώς τίθενται σε διάλογο με το κεντρικό έργο της έκθεσης;
Ουσιαστικά πρόκειται για ένα έργο. Το κεντρικό μέρος της εγκατάστασης συνοδεύεται από επιμέρους «στοιχεία» –σαν έργα-ψηφίδες– που αναδεικνύουν τη σχέση γεωμετρίας και φωτός, συγκροτώντας ένα ενιαίο πεδίο.

Ποια χαρακτηριστικά του έργου του Νίκου Αλεξίου θέλετε να αναδείξετε μέσα από την έκθεση;
Τη σωματική εργασία, την ασκητική πειθαρχία, τη μετατροπή ενός βιωμένου χώρου -της Μονής Ιβήρων- σε σύγχρονο οπτικό πεδίο, τη λεπτή ισορροπία μεταξύ αυστηρότητας και ευθραυστότητας. Τα στοιχεία αυτά δεν χρειάζονται ανάδειξη, είναι εγγεγραμμένα στη δομή και στον ρυθμό του «The End». Το έργο του Νίκου συνιστά μια «φτωχή τέχνη», υλικά λιτή και νοηματικά πυκνή.

Πώς συνδέεται η έκθεση στην Αθήνα με την αναδρομική στο Ρέθυμνο;
Την αναδρομική στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης Κρήτης επιμελείται η διευθύντριά του, Μαρία Μαραγκού, η οποία είχε στενή και ουσιαστική συνεργασία με τον Νίκο. Το Ρέθυμνο, τόπος καταγωγής του καλλιτέχνη, προσδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στο εγχείρημα. Εκεί θα παρουσιαστεί μια ευρύτερη και ιστορικά αναπτυγμένη εικόνα της διαδρομής του – με τη σαφή επίγνωση ότι καμία παρουσίαση δεν μπορεί να εξαντλήσει ένα τόσο πολύπλευρο έργο. Η έκθεση στην Αθήνα είναι πιο εστιασμένη: επικεντρώνεται σε ένα κομβικό έργο, σε έναν καθοριστικό σταθμό της πορείας του. Το «The End», ως διαδρομή, δεν ολοκληρώνεται· αναδιαμορφώνεται και ταυτόχρονα ανοίγει προς το άπειρο.

Δείτε περισσότερα για την έκθεση στο City guide της Athens Voice