Νευροεπιστήμη: Πώς το ασυνείδητο καθοδηγεί τη συμπεριφορά μας

Έχετε ακούσει ποτέ τη φράση ότι «χρησιμοποιούμε μόνο το 10% του εγκεφάλου μας»;

Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει επιστημονικός τρόπος να μετρηθεί η συνείδηση ως ποσοστό, μεταξύ άλλων επειδή ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί με μια σταθερή, αμετάβλητη «βάση» αναφοράς.

Οι νευροεπιστήμονες πάντως συμφωνούν πλέον σε μεγάλο βαθμό ότι το μεγαλύτερο μέρος των διεργασιών του εγκεφάλου πραγματοποιείται ασυνείδητα. Αυτό δεν σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε μόνο ένα μικρό τμήμα του εγκεφάλου μας. Σημαίνει ότι στον εγκέφαλο συμβαίνουν πολύ περισσότερα από όσα μπορούμε να αντιληφθούμε συνειδητά.

Η σύγχρονη γνωστική νευροεπιστήμη έχει οδηγήσει, κατά κάποιον τρόπο, πίσω σε ορισμένες ιδέες του Σίγκμουντ Φρόιντ για το ασυνείδητο. Θεωρίες που κάποτε θεωρούνταν δύσκολο ή αδύνατο να ελεγχθούν επιστημονικά αποκτούν πλέον νέα ερείσματα μέσα από τη μελέτη του εγκεφάλου.

Από τον Φρόιντ στη σύγχρονη νευροεπιστήμη

Ήδη από το 1895, ο Φρόιντ υποστήριζε, μαζί με τον συνεργάτη του Γιόζεφ Μπρόιερ, στο έργο Μελέτες για την υστερία, ότι το ασυνείδητο μπορεί να περιέχει σεξουαλικές και επιθετικές επιθυμίες. Σύμφωνα με τη θεωρία τους, συμπτώματα όπως το άγχος, οι φοβίες και οι ψυχαναγκασμοί μπορούν να προκύψουν από άλυτες ασυνείδητες σκέψεις.

Το μοντέλο του Φρόιντ, συνειδητό, προσυνειδητό και ασυνείδητο, μπορεί επίσης να συσχετιστεί με τη σημερινή κατανόηση της μνήμης.

Ο νομπελίστας νευροεπιστήμονας και ψυχαναλυτής Έρικ Κάντελ έχει διακρίνει τη δηλωτική από τη μη δηλωτική μνήμη. Η δηλωτική μνήμη ανακαλείται συνειδητά, όπως όταν προσπαθούμε να θυμηθούμε μια σειρά αριθμών. Η μη δηλωτική μνήμη, αντίθετα, αφορά διαδικασίες που πραγματοποιούνται αυτόματα και χωρίς συνειδητή προσπάθεια.

Ανάλογες συνδέσεις έχουν γίνει και με το δομικό μοντέλο του Φρόιντ. Εκείνος περιέγραφε το «εκείνο» (id) ως το πιο πρωτόγονο τμήμα της ψυχής, το «υπερεγώ» ως τη βάση της ηθικής συνείδησης και το «εγώ» ως τον μηχανισμό που μεσολαβεί ανάμεσά τους.

Το «εκείνο» θα μπορούσε να συσχετιστεί με ασυνείδητες νευρωνικές διεργασίες, αν και υπάρχουν επιχειρήματα ότι ορισμένες διαδικασίες που σχετίζονται με την απόλαυση μπορεί να είναι και συνειδητές. Το «εγώ» μπορεί επίσης να συνδεθεί με τη μεταγνώση, δηλαδή την επίγνωση των ίδιων των διαδικασιών σκέψης μας, η οποία σχετίζεται με τον προμετωπιαίο φλοιό.

Το «υπερεγώ», από την άλλη, θα μπορούσε να συνδεθεί με λειτουργίες του μεταιχμιακού συστήματος, το οποίο συμμετέχει στη ρύθμιση των συναισθημάτων και της συμπεριφοράς.

Η επιστήμη στράφηκε για δεκαετίες στη συμπεριφορά

Στη δεκαετία του 1920, ωστόσο, κυριάρχησε ο συμπεριφορισμός. Ψυχολόγοι όπως ο Τζ. Μπ. Γουάτσον υποστήριζαν ότι η επιστήμη θα έπρεπε να ασχολείται κυρίως με συμπεριφορές που μπορούν να παρατηρηθούν και να μετρηθούν.

Από τη δεκαετία του 1980 άρχισε να γίνεται ολοένα πιο σαφές ότι οι αποφάσεις και η συμπεριφορά των ανθρώπων μπορούν να επηρεάζονται χωρίς οι ίδιοι να έχουν επίγνωση των παραγόντων που τις προκαλούν.

Τα πειράματα της νευροεπιστήμης και οι τεχνικές απεικόνισης του εγκεφάλου ενίσχυσαν αυτή την άποψη. Μετα-αναλύσεις έδειξαν ότι τόσο η ασυνείδητη όσο και η συνειδητή μνήμη συμμετέχουν στις εγκεφαλικές διεργασίες.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα λεγόμενα «υποσυνείδητα» ερεθίσματα. Οι ερευνητές μπορούν να προβάλλουν στους συμμετέχοντες εικόνες χαρούμενων ή τρομακτικών προσώπων τόσο σύντομα ώστε οι ίδιοι να μην έχουν συνειδητή ανάμνησή τους. Παρ' όλα αυτά, η αμυγδαλή, περιοχή του εγκεφάλου που συνδέεται με τη συναισθηματική διέγερση, μπορεί να παρουσιάσει αυξημένη δραστηριότητα, επηρεάζοντας ακόμη και τη λήψη αποφάσεων.

Δύο τρόποι σκέψης

Ο ψυχολόγος Ντάνιελ Κάνεμαν ανέπτυξε ορισμένες από αυτές τις ιδέες στο βιβλίο του Thinking, Fast and Slow, που κυκλοφόρησε το 2011.

Ο Κάνεμαν περιέγραψε δύο βασικούς τρόπους σκέψης. Το «Σύστημα 1» λειτουργεί γρήγορα, παρορμητικά και σε μεγάλο βαθμό ασυνείδητα. Το «Σύστημα 2» είναι πιο αργό και απαιτεί συνειδητή προσπάθεια και προσοχή.

Το δεύτερο ενεργοποιείται κυρίως όταν αντιμετωπίζουμε κάτι νέο, επικίνδυνο, σύνθετο ή αβέβαιο. Με άλλα λόγια, ο εγκέφαλος δεν χρειάζεται να επεξεργάζεται συνειδητά κάθε πληροφορία που δέχεται. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι αυτόματες διεργασίες αναλαμβάνουν τη δουλειά.

Τι αποκαλύπτει η νευροεπιστήμη για το ασυνείδητο

Πολλές βασικές λειτουργίες του οργανισμού, όπως ο καρδιακός ρυθμός, η θερμοκρασία του σώματος, η πείνα και η δίψα, βασίζονται σε ασυνείδητους μηχανισμούς.

Ακόμη και ορισμένοι τρόποι με τους οποίους αντιμετωπίζουμε τον ψυχικό πόνο, τους οποίους μαθαίνουμε κατά την παιδική ηλικία, μπορεί να λειτουργούν χωρίς να έχουμε επίγνωση της προέλευσής τους. Η λεγόμενη παιδική αμνησία σημαίνει ότι δεν θυμόμαστε μεγάλο μέρος των πρώτων χρόνων της ζωής μας, όμως ορισμένες εμπειρίες μπορεί να συνεχίσουν να επηρεάζουν τον ασυνείδητο εγκέφαλο. Μέρος αυτών των διαδικασιών, πάντως, μπορεί να έρθει στη συνειδητή επίγνωση μέσω της ψυχοθεραπείας.

Δύο σημαντικές θεωρίες επιχειρούν να εξηγήσουν τη σχέση συνείδησης και ασυνείδητου: η Θεωρία του Παγκόσμιου Χώρου Εργασίας (Global Workspace Theory – GWT) και η Θεωρία της Ενοποιημένης Πληροφορίας (Integrated Information Theory – IIT).

Η GWT παρομοιάζει τον νου με μια θεατρική σκηνή. Πίσω από αυτήν, ασυνείδητες διεργασίες λειτουργούν διαρκώς, ώστε το «φως» της συνείδησης να στραφεί στο κατάλληλο σημείο.

Η IIT, από την άλλη, υποστηρίζει ότι η συνείδηση μπορεί να υπάρχει σε διαφορετικούς βαθμούς. Ο βαθμός και η πολυπλοκότητα της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στις περιοχές του εγκεφάλου καθορίζουν, σύμφωνα με τη θεωρία, το επίπεδο συνείδησης ενός οργανισμού.

Το πρόβλημα, ωστόσο, είναι ότι παραμένει εξαιρετικά δύσκολο να μετρηθεί και να συγκριθεί με ακρίβεια η «ποσότητα» συνείδησης διαφορετικών ειδών.

Το ασυνείδητο μπορεί να καθορίζει τις αποφάσεις μας

Ο ιδρυτής της νευροψυχανάλυσης Μαρκ Σολμς, μαζί με τον νευροεπιστήμονα και ψυχαναλυτή Καρλ Φρίστον, ανέπτυξε το 2010 μια θεωρητική προσέγγιση που συνδέει την ασυνείδητη δραστηριότητα με τη συνειδητή λήψη αποφάσεων.

Πρόκειται για την Αρχή της Ελεύθερης Ενέργειας (Free Energy Principle – FEP). Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, βασική λειτουργία του εγκεφάλου είναι να προβλέπει τι θα μας βοηθήσει να παραμείνουμε ζωντανοί και να αισθανόμαστε καλά, μέσα στα όρια που έχει διαμορφώσει η εξέλιξη.

Το μεγαλύτερο μέρος αυτής της διαδικασίας γίνεται χωρίς συνειδητή σκέψη. Ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί ένα εσωτερικό μοντέλο του κόσμου, μαζί με τις εμπειρίες και τις μνήμες που έχει συσσωρεύσει.

Όταν, όμως, συμβαίνει κάτι απρόβλεπτο ή εντελώς νέο, η κατάσταση αυτή δημιουργεί μια μορφή «ελεύθερης ενέργειας» στον εγκέφαλο, καθώς η πραγματικότητα δεν ταιριάζει με την υπάρχουσα πρόβλεψη. Τότε η συνειδητή λειτουργία μπορεί να ενισχυθεί προσωρινά, προκειμένου να δημιουργηθεί ένα νέο μοντέλο πρόβλεψης.

Αυτό απαιτεί σημαντική εγκεφαλική ενέργεια και εξηγεί, εν μέρει, γιατί η συνειδητή σκέψη ενεργοποιείται περισσότερο όταν πρέπει να αντιμετωπίσουμε δύσκολες και αβέβαιες αποφάσεις.

Η έρευνα γύρω από τη συνείδηση, πάντως, έχει αρχίσει να ξεφεύγει από τον άνθρωπο. Ο Μαρκ Σολμς έχει υποστηρίξει ότι είναι πιθανό να υπάρξει συνείδηση και σε συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.

Αν αυτή η υπόθεση αποδειχθεί σωστή, τότε οι ασυνείδητες διεργασίες μιας τεχνητής νοημοσύνης θα μπορούσαν επίσης να διαμορφώνονται μέσα από τις αλληλεπιδράσεις της με τους ανθρώπους. Η μελέτη του ασυνείδητου, επομένως, μπορεί να μην αφορά μόνο το πώς λειτουργούμε εμείς, αλλά και το πώς θα μπορούσαν να λειτουργούν οι μελλοντικές μηχανές.

(Με πληροφορίες PsyPost)