Eμμηνόπαυση: Γιατί οι γυναίκες μετά τα 40 χρειαζόμαστε μικρές αλλαγές στον τρόπο ζωής μας
Ο Αριστείδης Λύτρας είναι ενδοκρινολόγος με ιδιωτικό ιατρείο στο κέντρο της Αθήνας, όπου ασχολείται με ζητήματα ορμονικής υγείας, μεταβολισμού, θυρεοειδούς και σακχαρώδους διαβήτη. Στην καθημερινή του πρακτική βλέπει συχνά γυναίκες που βρίσκονται στην περίοδο πριν ή μετά την εμμηνόπαυση και αντιμετωπίζουν αλλαγές στο βάρος, στον μεταβολισμό ή στην ενέργειά τους. Αυτή ακριβώς η κλινική εμπειρία –η επαφή με πραγματικές ιστορίες και πραγματικά σώματα– ήταν η αφορμή για τη συζήτηση που ακολουθεί.
Υπάρχει μια φράση που επανέρχεται σχεδόν μονότονα στις συζητήσεις των γυναικών μετά τα σαράντα: «Κάνω τα ίδια, αλλά παίρνω βάρος». Τη λένε φίλες, τη σκέφτομαι κι εγώ κάποιες φορές. Το φαγητό δεν φαίνεται να έχει αλλάξει δραματικά, η κίνηση υπάρχει, κι όμως το σώμα μοιάζει να μην ανταποκρίνεται όπως παλιά. Σαν να έχει μετακινηθεί κάτι ανεπαίσθητα, αλλά ουσιαστικά. Μιλώντας με τον ενδοκρινολόγο Αριστείδη Λύτρα σε μια συζήτηση που επικεντρώνεται στο γυναικείο σώμα και την εμμηνόπαυση, γίνεται σαφές από την αρχή ότι η εξήγηση δεν είναι ούτε μονοσήμαντη ούτε τόσο «ορμονική» όσο συχνά πιστεύουμε. «Το “κάνω ακριβώς τα ίδια” συνήθως δεν ισχύει», μου λέει. «Με τα χρόνια αλλάζουν μικρές συνήθειες, σχεδόν ανεπαίσθητα: λιγότερη κίνηση μέσα στη μέρα, περισσότερη καθιστική ζωή, μικρές προσθήκες στη διατροφή που δεν τις αντιλαμβανόμαστε».
Φέρνει ένα απλό παράδειγμα: «Μια χούφτα ξηροί καρποί την ημέρα είναι εξαιρετική επιλογή. Αν όμως αυτή η επιπλέον ενέργεια δεν αντισταθμιστεί από κάτι άλλο, μακροπρόθεσμα μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση βάρους». Δεν πρόκειται για δραματικές αλλαγές, αλλά για μια αργή, σχεδόν αόρατη μετατόπιση. «Ο μέσος άνθρωπος αυξάνει το βάρος του περίπου 300-400 γραμμάρια τον χρόνο. Δεν φαίνεται, συσσωρεύεται σε βάθος δεκαετίας».
«Ο μέσος άνθρωπος αυξάνει το βάρος του περίπου 300-400 γραμμάρια τον χρόνο. Δεν φαίνεται, συσσωρεύεται σε βάθος δεκαετίας».
Ο μεταβολισμός πράγματι επιβραδύνεται με την ηλικία, αλλά όχι στον βαθμό που συχνά του αποδίδουμε, εξηγεί. Οι μεγάλες αλλαγές στο σώμα προκύπτουν συνήθως από τη σύμπτωση πολλών μικρών παραγόντων – και εδώ το στρες και ο ύπνος παίζουν ρόλο πολύ μεγαλύτερο απ’ όσο είμαστε διατεθειμένοι να αναγνωρίσουμε. Του περιγράφω μια προσωπική εμπειρία: μια περίοδο έντονου στρες, κατά την οποία για μήνες δεν είχα περίοδο, με όλες τις υποψίες να στρέφονται στην περιεμμηνόπαυση. Οι εξετάσεις ήταν φυσιολογικές. Η εξήγηση, τελικά, ήταν πιο απλή – και αποκαλυπτική. «Σε συνθήκες χρόνιου στρες, ο οργανισμός χρειάζεται περισσότερη ινσουλίνη για να επιτελέσει τις ίδιες λειτουργίες». Αυτό έχει συνέπειες. «Η ινσουλίνη είναι ορμόνη που προάγει τη λιπογένεση. Μπορεί να δούμε αύξηση βάρους, κατακράτηση υγρών, μια γενικότερη μεταβολική δυσκολία». Με άλλα λόγια, το σώμα δεν αλλάζει μόνο λόγω ηλικίας, αλλά και λόγω του περιβάλλοντος στο οποίο λειτουργεί. «Το ορμονικό προφίλ ενός ανθρώπου που ζει σε έντονο στρες είναι διαφορετικό από εκείνο ενός ανθρώπου σε ισορροπία».
Στην καθημερινή του πρακτική ως ενδοκρινολόγος, βλέπει όλο και συχνότερα αυξημένα επίπεδα βασικής ινσουλίνης ακόμη και σε σχετικά νεότερους ανθρώπους, μια εικόνα που, ωστόσο, βελτιώνεται εντυπωσιακά με πιο στοιχειώδεις παρεμβάσεις: καλύτερο ύπνο, άσκηση, ρύθμιση της καθημερινότητας. Ο ύπνος, επιμένει, δεν είναι πολυτέλεια. Είναι ρυθμιστής.
Το σώμα δεν καταρρέει, αλλάζει ισορροπία
Η συζήτηση για την εμμηνόπαυση τα τελευταία χρόνια έχει αποκτήσει ορατότητα, αλλά συχνά συνοδεύεται από έναν τόνο υπερβολής, σαν να σηματοδοτεί μια βιολογική κατάρρευση. Ο Λύτρας διαφωνεί με αυτή τη δραματική αφήγηση. «Η εμμηνόπαυση δεν είναι κατάρρευση. Είναι μια περίοδος προσαρμογής. Η βιολογία έχει μια θεμελιώδη ιδιότητα: την ικανότητα να προσαρμόζεται. Ναι, ορισμένα πράγματα αλλάζουν: ο μεταβολισμός μπορεί να γίνει ελαφρώς πιο αργός και οι ορμονικές ισορροπίες μετατοπίζονται. Όμως αυτές οι αλλαγές δεν είναι απαραίτητα καταστροφικές».
Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν συμβαίνουν αλλαγές. Με την πτώση των οιστρογόνων μεταβάλλεται ο μεταβολισμός μας, επηρεάζονται τα λιπίδια και αλλάζει η κατανομή του λίπους. Πολλές γυναίκες βλέπουν το σώμα τους να μετακινείται από τον τύπο «αχλάδι» προς τον τύπο «μήλο», δηλαδή προς τη συσσώρευση λίπους στην κοιλιά. Όμως αυτές οι μεταβολές δεν είναι ομοιόμορφες ούτε ανεξέλεγκτες. «Δεν μπορούμε πάντα να τις αποτρέψουμε πλήρως, μπορούμε όμως να τις επηρεάσουμε σημαντικά μέσα από τον τρόπο ζωής μας» εξηγεί.
Με την πτώση των οιστρογόνων, πολλές γυναίκες βλέπουν το σώμα τους να μετακινείται από τον τύπο «αχλάδι» προς τον τύπο «μήλο»
Σε αυτό το σημείο τον ρωτώ για τη διατροφή. «Δεν υπάρχει μία ιδανική διατροφή για όλους. Ένας αθλητής θα χρειαστεί διαφορετικό μοντέλο διατροφής από έναν άνθρωπο με μεταβολικό σύνδρομο. Ωστόσο, υπάρχει μια γενική τάση που φαίνεται να βοηθά τη μεταβολική υγεία: η μέτρια μείωση των υδατανθράκων». Και η φυτική διατροφή, την οποία ακολουθώ εδώ και χρόνια; Η απάντησή του είναι ψύχραιμη και απομακρυσμένη από διατροφικά δόγματα: «Το σημαντικό δεν είναι το μοντέλο διατροφής, αλλά η ποιότητα και η ισορροπία». Μια καλά σχεδιασμένη φυτική διατροφή, όπως λέει, μπορεί να καλύψει τις ανάγκες του οργανισμού, εφόσον υπάρχει επάρκεια πρωτεΐνης και προσοχή σε βασικά μικροθρεπτικά συστατικά.
Καθώς η συζήτηση επιστρέφει στο βάρος και στον μεταβολισμό, επανέρχεται και ένα μοτίβο που διαπερνά πολλές αφηγήσεις γύρω από το σώμα: η τάση να εξηγούμε τα πάντα μέσω των ορμονών. Ο Λύτρας το αντιμετωπίζει πιο συγκρατημένα. «Οι ορμόνες παίζουν ρόλο, αλλά δεν εξηγούν τα πάντα», λέει. «Αν ήταν μόνο αυτό, όλες οι γυναίκες θα είχαν παρόμοια πορεία. Δεν συμβαίνει αυτό». Αυτό που τελικά αναδεικνύεται δεν είναι μια απλή αιτιότητα, αλλά ένα πλέγμα παραγόντων που αλληλεπιδρούν: μικρές αλλαγές στον τρόπο ζωής, ποιότητα ύπνου, επίπεδα στρες, καθημερινές διατροφικές συνήθειες, άσκηση. Όπως σημειώνει, «οι γενικές διεθνείς οδηγίες είναι σαφείς: πέντε φορές την εβδομάδα αερόβια άσκηση, δύο έως τρεις φορές ασκήσεις αντίστασης και δραστηριότητες ευλυγισίας».
Το σώμα καθώς μεγαλώνουμε, και ειδικά οδεύοντας στην εμμηνόπαυση, δεν λειτουργεί χειρότερα – λειτουργεί διαφορετικά. Και ίσως εδώ βρίσκεται η πιο χρήσιμη μετατόπιση: όχι να αναζητούμε έναν «ένοχο», αλλά να κατανοήσουμε τη νέα ισορροπία ώστε να προσαρμοστούμε με τρόπο ωφέλιμο για να στηρίξουμε τις ανάγκες του οργανισμού μας. Όπως το θέτει ο ίδιος: «Η προσαρμογή είναι μία από τις μεγαλύτερες δυνάμεις της ανθρώπινης βιολογίας».
17°
