Τα εμβόλια και οι ανθρώπινες ιστορίες

Με τους τελευταίους ταξιδιώτες να επιστρέφουν στο άστυ και τους αριθμούς των κρουσμάτων, θανόντων και διασωληνωμένων σε ανοδική πορεία, η αύξηση των εμβολιασμών μοιάζει απόλυτη προτεραιότητα για τη χώρα μας. Πέρα από τον υποχρεωτικό εμβολιασμό ορισμένων επαγγελματικών ομάδων, όπως οι υγειονομικοί και οι φροντιστές ηλικιωμένων, υπάρχουν «στοιχήματα» που πρέπει να κερδηθούν στον πληθυσμό που ακόμα αντιστέκεται.  

Οι καθημερινές ανακοινώσεις για την πορεία της covid-19, οι συνεντεύξεις Τύπου με διαφορετικούς συμμετέχοντες και συνθέσεις, η επίκληση στη λογική και η στρατολόγηση γιατρών με συμπληρωματικές ειδικότητες οδήγησαν στον εμβολιασμό του 56,2% των συμπολιτών μας, το οποίο ανεβαίνει σε 65,4% στο σύνολο των ενήλικων πολιτών της χώρας. Είναι μια εικόνα ικανοποιητική, η οποία ωστόσο δεν αρκεί για να επιτευχθεί το περίφημο «τείχος ανοσίας» που χρειάζεται η Ελλάδα για να είναι ασφαλής. 
 
Πώς θα αυξηθεί αυτός ο δείκτης, ενόψει του ανοίγματος των σχολείων και της επιστροφής σε μια –ελπίζουμε– εργασιακή κανονικότητα; Πώς θα πεισθεί αυτός ο κόσμος, ο οποίος περιλαμβάνει αρνητές του κορωνοϊού και του εμβολίου, δύσπιστους γονείς και ορισμένους που «θα περιμένουν» να φανούν τα αποτελέσματα του εμβολίου στους άλλους και τότε «θα αποφασίσουν».  
 
Μέχρι σήμερα, στη μάχη της πειθούς επιστρατεύτηκαν λογικά επιχειρήματα, επιστημονικά δεδομένα, προτρεπτικά μηνύματα (με ανάλογα διαφημιστικά κονδύλια) και καμπάνιες που παρουσιάζουν τους εικονιζόμενους εμβολιασμένους, νέους στην πλειονότητά τους, ως τους «ελεύθερους» εκείνους που θα ζήσουν όπως παλιά. Τι έλειψε από αυτήν τη συνταγή και ενδεχομένως θα μπορούσε να παρακινήσει όσους ακόμα αντιστέκονται; Οι ανθρώπινες ιστορίες, ο απλούστερος αλλά πλέον επιδραστικός παράγων στη διαδικασία της πειθούς.  
 
Οι επαγγελματίες του μάρκετινγκ, των πωλήσεων, της συμπεριφοράς του καταναλωτή και του storytelling γνωρίζουν καλά ότι η πειθώ λειτουργεί περισσότερο με το συναίσθημα και λιγότερο με τη λογική. Ότι, παρόλο που περηφανευόμαστε ότι είμαστε έλλογα όντα, το συναίσθημα κάνει πολύ καλά τη δουλειά του – γι’ αυτό και συνήθως παίρνουμε αποφάσεις συναισθηματικά, αναζητώντας στη συνέχεια, με τη λογική μας, δεδομένα που μπορούν να τεκμηριώσουν μια ειλημμένη απόφαση στον εαυτό μας και στους άλλους. Αυτό εξηγεί γιατί συχνά λειτουργούμε παρορμητικά, κάνοντας επιλογές που δεν συμβαδίζουν με τη λογική, όπως το να καπνίζουμε, να τρώμε γλυκά ή να ερωτευόμαστε τους λάθος ανθρώπους.  
 
Το μόνο μέσο που φαίνεται ότι εξαιρέθηκε από τον εθνικό σχεδιασμό για τους εμβολιασμούς ήταν οι ιστορίες. Οι ιστορίες εκείνων που νόσησαν και κινδύνεψαν, εκείνων που εμβολιάστηκαν παρά τους δισταγμούς τους, εκείνων που, μπροστά σε ένα δίλημμα, «τόλμησαν» αυτό το βήμα για τον εαυτό τους ή για τους οικείους τους, και βρέθηκαν στην πλευρά των εμβολιασμένων, θα μπορούσαν να λειτουργήσουν πιο αποτελεσματικά από τις στατιστικές, τα ποσοστά και τις αριθμητικές λίστες ανώνυμων θυμάτων.  
 
Αρκετές έρευνες διεθνώς έχουν δείξει ότι όσοι διστάζουν να εμβολιαστούν δυσπιστούν στα αντικειμενικά δεδομένα, ιδίως όταν αυτά προέρχονται από την πλευρά των υπερμάχων του εμβολιασμού. Αντιθέτως, ανταποκρίνονται πολύ καλύτερα σε προσωπικές ιστορίες που μιλούν για τις συνέπειες του ιού και της νόσησης από αυτόν. Τέτοιες ιστορίες, σαν αυτές που διαβάζουμε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ακούμε σε κατ’ ιδίαν συναντήσεις από τους άμεσα γνώστες ή μεταφέρονται από στόμα σε στόμα, έχουν τεράστια δύναμη. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, πώς επηρεάζουν εσάς τους ίδιους τα «ξέρω κάποιον που αρρώστησε και υπέφερε» ή «μου είπαν για κάποια που έμεινε μέρες στο νοσοκομείο» που φτάνουν στα αυτιά σας. 

Οι προσωπικές ιστορίες είναι ένα δοκιμασμένο «όπλο» του αντιεμβολιαστικού κινήματος. Τον χειμώνα του 2015, όταν η ιλαρά, μια ασθένεια που σχεδόν είχε εξαλειφθεί από τον δυτικό κόσμο, έκανε «δυναμική επανεμφάνιση» στις ΗΠΑ εξαιτίας ενός ισχυρού αντιεμβολιαστικού κινήματος, οι απανωτές εκκλήσεις του διευθυντή του Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων, κορυφαίου εθνικού ινστιτούτου δημόσιας υγείας των Ηνωμένων Πολιτειών, και οι παρεμβάσεις του Προέδρου Ομπάμα υπέρ του εμβολιασμού των παιδιών δεν κατάφεραν να πείσουν τους αμφισβητίες. Η προτροπή να «δουν τα στοιχεία» δεν έπιασε τόπο. Ένα από τα κεντρικά πρόσωπα του αντιεμβολιαστικού κύματος ήταν μια celebrity, πρώην μοντέλο του περιβόητου Playboy, η οποία απέδιδε τον αυτισμό του γιου της στο εμβόλιο της ιλαράς που είχε κάνει λίγο νωρίτερα. «Επιστήμη είναι ο γιος μου», έλεγε και ξαναέλεγε στα κανάλια, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στο YouTube – και η επανάληψη της άποψής της, με απλά λόγια και πολύ συναίσθημα, έπεισε τους ακολούθους της και διαδόθηκε με ταχύτητα σε ένα εθνικό ακροατήριο που αναζητούσε λόγους για να μη συνταχθεί με μια πρακτική «συστημική», εκπορευόμενη «από τις εταιρείες». Η ωραία celebrity αποδείχθηκε πιο επιδραστική από τον επιστήμονα και τον πολιτικό, και το συναίσθημα στις παρουσιάσεις της, ισχυρότερο από τις επιστημονικές αναλύσεις.  
 
Για να πείσουμε, λοιπόν, και τους τελευταίους να εμβολιαστούν, πιθανότατα χρειαζόμαστε περισσότερες ιστορίες. Αληθινές ιστορίες κανονικών ανθρώπων Με ήρωες και ηρωίδες που μοιάζουν με εκείνους και εκείνες που θέλουμε να πείσουμε – όχι με τον πολτό των «influencers» που κάποτε, απρόθυμοι ή και ανεμβολίαστοι οι ίδιοι, κάνουν μεγαλύτερο κακό, βαθαίνοντας το χάσμα της αμφισβήτησης. Με μέσα απλά, χωρίς δύσκολα σενάρια και «σκηνοθετημένες» παρεμβάσεις, και με περιεχόμενο που δείχνει τις δυσκολίες της ασθένειας, προτρέποντας σε αλλαγή συμπεριφοράς.  
 
Οι πιο απαιτητικές μάχες κερδίζονται αξιοποιώντας τα «όπλα» του αντιπάλου. Στην προσπάθεια της επιστήμης και της λογικής, τα όπλα φαίνεται πως έφτασαν έως εκεί που μπορούσαν. Στον «άτακτο» πόλεμο που εξακολουθεί, η φαρέτρα μας θα χρειαστεί και άλλα μέσα για να ανταγωνιστεί την ψευδοεπιστήμη, την άκριτη αμφισβήτηση επιστημονικών δεδομένων και τα αφηγήματα για όσους είδαν με τα ίδια τους τα μάτια το κουτάλι να κολλάει στο μπράτσο τους ή έχουν καλύτερο σήμα στο κινητό τους μετά τον εμβολιασμό. Τα λόγια κάποιου που νόσησε και ταλαιπωρήθηκε επειδή δεν πίστεψε ότι υπήρχε ιός, μιας γιατρού που καθημερινά ξενυχτά δίπλα στους ασθενείς στην Εντατική ή ενός νέου που είδε τους γονείς του να «φεύγουν», χωρίς να μπορεί να τους αποχαιρετήσει και να τους φροντίσει, συχνά έχουν ισχυρότερο αποτύπωμα σε ένα κοινό που αντιστέκεται από ό,τι οι επιστημονικές αναλύσεις και οι προστακτικές.