Γιατί οι Έλληνες γυρίζουν την πλάτη στην ενημέρωση

Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες με τα χαμηλότερα επίπεδα εμπιστοσύνης στις ειδήσεις στην Ευρώπη, καταλαμβάνοντας την προτελευταία θέση. Οι πολίτες αποφεύγουν ολοένα περισσότερο την ενημέρωση, στρέφονται στα social media και αρχίζουν να χρησιμοποιούν την τεχνητή νοημοσύνη ως εργαλείο ενημέρωσης.

Ο Ηλίας Νικολαΐδης, Διευθυντής Περιεχομένου της διαΝΕΟσις, εξηγεί τι αποκαλύπτουν δύο νέες έρευνες για την κρίση εμπιστοσύνης στα ΜΜΕ και την εξάπλωση της παραπληροφόρησης.

Η χώρα δεν βιώνει απλώς μία κρίση των μέσων ενημέρωσης, αλλά μια βαθύτερη κρίση εμπιστοσύνης που διαπερνά ολόκληρη τη δημόσια σφαίρα.

Οι πολίτες δεν εμπιστεύονται περισσότερο ή λιγότερο τα ΜΜΕ σε σχέση με πριν· η εμπιστοσύνη παρέμεινε σταθερά χαμηλή επί μία δεκαετία. Εκείνο που άλλαξε δραματικά είναι η ίδια η σχέση τους με την ενημέρωση: ενδιαφέρονται λιγότερο για τις ειδήσεις, τις αποφεύγουν όλο και συχνότερα και μεταφέρουν την καθημερινή τους ενημέρωση από τα παραδοσιακά μέσα στα κοινωνικά δίκτυα και, πλέον, στα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης. 

Έχετε μελετήσει ολόκληρη τη δεκαετία 2016-2026. Τι άλλαξε περισσότερο: ο τρόπος που ενημερώνονται οι Έλληνες ή η σχέση τους εμπιστοσύνης με τα Μέσα;

Αν θέλουμε να μιλήσουμε με σκληρά ποσοστά, η εμπιστοσύνη δεν άλλαξε πολύ. Ήταν χαμηλή το 2016, παραμένει χαμηλή και σήμερα. Με την εξαίρεση ενός έτους ή δύο, εκεί στην αρχή της πανδημίας, που τσίμπησε εντυπωσιακά και ανέβηκε, τα ποσοστά μένουν γύρω στο 20%, που είναι προς το τέλος της κατάταξης. Για το 2026, που είναι και η πιο πρόσφατη χρονιά, είμαστε στο 18%. Προτελευταίοι μεταξύ των 48 χωρών της έρευνας, με μία μονάδα διαφορά από την Ουγγαρία.

Την Ουγγαρία του Όρμπαν...

Δηλαδή η εμπιστοσύνη ήταν χαμηλά και συνέχισε να είναι χαμηλά, δεν άλλαξε.

Αφού η εμπιστοσύνη έμεινε στον πάτο, τι είναι αυτό που άλλαξε εντυπωσιακά;

Το ενδιαφέρον για τις ειδήσεις. Από το 2016 μέχρι το 2021 είχαμε ένα σχετικά υψηλό ενδιαφέρον – περίπου εφτά στους δέκα έλεγαν ότι ενδιαφέρονται πολύ ή πάρα πολύ για τις ειδήσεις. Μετά, μέσα στη δεύτερη περίοδο της πανδημίας, γίνεται μια απότομη πτώση. Το ποσοστό πέφτει το 2023 στο 47%, από το 70%, και δεν ανακάμπτει ποτέ. Με άλλα λόγια, οι μισοί Έλληνες δεν ενδιαφέρονται καθόλου για την ενημέρωσή τους. Και αυτό φαίνεται και από άλλους δείκτες: όλο και λιγότεροι λένε ότι ενημερώνονται καθημερινά, όλο και λιγότεροι κοινοποιούν και σχολιάζουν ειδήσεις στο διαδίκτυο, όλο και περισσότεροι λένε ότι όχι απλώς δεν ενδιαφέρονται, αλλά αποφεύγουν ενεργά τις ειδήσεις. Αποφεύγουν να ανοίξουν την τηλεόραση, να μπουν σε κάποιο site, ακόμα και στα social media, να εκτεθούν σε ειδήσεις. Και μάλιστα αυτό συμβαίνει για πολλά είδη ειδήσεων.

Είναι κόπωση ή είναι η αποτυχία των Μέσων;

Ο Αντώνης Καλογερόπουλος, που έχει γράψει και το κείμενο της έρευνας, το αποδίδει καταρχάς σε ένα φαινόμενο που έχει παρατηρηθεί σε πολλές χώρες, αλλά στην Ελλάδα είναι αρκετά πιο έντονο: μια κόπωση από τις πολλές κρίσεις. Είχαμε την οικονομική κρίση, είχαμε την πανδημία, είχαμε τους πολέμους, στην Ουκρανία και στη Γάζα. Το κοινό βομβαρδίζεται συνέχεια, καταρχάς από αβεβαιότητα και από εικόνες αρκετά δυσάρεστες. Οπότε υπάρχει μια κόπωση, ένα μεγάλο μέρος του κοινού λέει ότι δεν μπορεί άλλο. Και έπειτα είναι και το υπόστρωμα που υπάρχει στην Ελλάδα, η χαμηλή εμπιστοσύνη. Δεν είχαμε μόνο τις παγκόσμιες κρίσεις, είχαμε και τη δική μας κρίση εδώ, η οποία επίσης ήταν οδυνηρή σε επίπεδο πληροφόρησης. Όλα αυτά, σωρευτικά, έχουν φέρει αυτή την εικόνα.

Το ότι το 2026 οκτώ στους δέκα Έλληνες χρήστες του διαδικτύου δηλώνουν ότι αποφεύγουν τις ειδήσεις μερικές φορές ή συχνά, τι σημαίνει για τη δημοκρατία;

Σίγουρα έχει σημασία, γιατί οι ειδήσεις είναι το φίλτρο μέσα από το οποίο οι πολίτες λαμβάνουν πληροφορίες για πολλές όψεις της δημόσιας ζωής, μεταξύ άλλων και για τους πολιτικούς. Αλλά αυτό που μου έκανε εντύπωση είναι ότι παρόμοια ποσοστά –όχι ακριβώς οι ίδιοι ερωτώμενοι– λένε ότι αποφεύγουν πολλών ειδών ειδήσεις. Όταν έγινε η έρευνα το 2023, οι άνθρωποι δεν είπαν ότι αποφεύγουν μόνο πολιτικές ειδήσεις. Είπαν ότι αποφεύγουν και ειδήσεις υγείας, οικονομικές ειδήσεις, ακόμα και τις λεγόμενες θετικές ειδήσεις, σε μικρότερα ποσοστά. Ποσοστά γύρω στο 30 με 40% δηλώνουν ότι αποφεύγουν σχεδόν όλων των ειδών τις ειδήσεις. 

Τι δείχνει αυτό;

Αυτό φανερώνει ότι η εμπιστοσύνη είναι και ψυχολογική έννοια. Κάποιος που δεν εμπιστεύεται τις ειδήσεις για την οικονομία ή τις πολιτιστικές ειδήσεις, λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο και με τις πολιτικές ειδήσεις – πρόκειται για τον ίδιο μηχανισμό. Δεν μπορούμε να το δούμε ξεκομμένα. Έχει επεκταθεί στους θεσμούς, αλλά είναι κάτι ευρύτερο από τους θεσμούς – ένας ψυχολογικός μηχανισμός, όπου ο ένας συμπαρασύρει τον άλλον προς τα κάτω: οι ειδήσεις, η κυβέρνηση, το Κοινοβούλιο. Δεν είναι μόνο χαμηλή εμπιστοσύνη ως προς τις πολιτικές ειδήσεις. Είναι σε όλα.

Μετράτε καθόλου κατά πόσο φταίνε οι ίδιοι οι φορείς της ενημέρωσης, οι δημοσιογράφοι;

Και από ποιοτικές έρευνες και από αυτή την έρευνα φαίνεται ότι στο κοινό υπάρχει η αίσθηση πως υπάρχουν εξαρτήσεις, πως δεν είναι ανεξάρτητα τα μέσα ενημέρωσης. Αποδίδονται ευθύνες και στους δημοσιογράφους και στους ιδιοκτήτες – υπάρχουν και τα ποσοστά μέσα στην έρευνα. Όλο αυτό όμως κινείται μέσα στον κύκλο της χαμηλής εμπιστοσύνης. Εμείς στη διαΝΕΟσις κάνουμε και το «Τι Πιστεύουν οι Έλληνες» από το 2015, έχουν τρέξει εφτά ή οκτώ κύματα, και μετράμε κάθε φορά την εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Η εμπιστοσύνη στους θεσμούς είναι γενικά χαμηλή, με διακυμάνσεις. Δεν είναι ως προς όλους τους θεσμούς το ίδιο, αλλά γενικά η εμπιστοσύνη τους είναι χαμηλή. Και μέσα σε αυτό, ένα σταθερό εύρημα είναι ότι τα μέσα ενημέρωσης βρίσκονται προς το τέλος της λίστας, αν όχι πάντα στο τέλος. Είναι κάτω από την κυβέρνηση, μαζί με τις μη κυβερνητικές οργανώσεις συνήθως.

Κάποτε υπήρχε η ατάκα «ενημερώνομαι από το Facebook». Ο καθένας μπορούσε να γράψει ό,τι ήθελε, χωρίς να δεσμεύεται από κάποια δεοντολογία. Πόσο επηρέασε αυτό την εμπιστοσύνη στα Μέσα;

Επιστρέφοντας στη μελέτη του Reuters, η Ελλάδα έχει όντως από τα μεγαλύτερα ποσοστά μεταξύ των χωρών της έρευνας που αναφέρουν τα social media ως κύρια πηγή ενημέρωσης. Είναι κοντά στο 35% το 2026, και πλέον είναι το μεγαλύτερο ποσοστό. Το δεύτερο μεγαλύτερο είναι τα ψηφιακά μέσα ενημέρωσης, τα site. Μέσα σε αυτό το τοπίο, το Facebook παραμένει το πρώτο, αλλά έχει πέσει δραματικά –πάνω από 20 μονάδες από το 2016 μέχρι το 2026–, όπως και το άλλοτε Twitter. Στους νέους δεν είναι καν πρώτο, στις νεότερες ηλικίες είναι πολύ μικρό το ποσοστό που δηλώνει ότι ενημερώνεται απο το Facebook. Αυτό δημιουργεί και άλλα θέματα, γιατί τα ανερχόμενα μέσα, που είναι κυρίως το Instagram, το TikTok και το YouTube, βασίζονται πολύ περισσότερο στην εικόνα. Έχουν δύο θέματα σε σχέση με την ενημέρωση: πρώτον, οι δημοσιογράφοι δεν είναι το ίδιο ορατοί μέσα σε αυτά, και δεύτερον, η παραγωγή περιεχομένου για αυτά είναι πιο κοστοβόρα. Μαζί με το sensationalism, έχουν διαφορετικά χαρακτηριστικά και εγείρουν ζητήματα αξιοπιστίας.

Και τι σημαίνει για την εμπιστοσύνη η είσοδος των κλασικών μέσων σε αυτό το πεδίο; 

Καταρχάς, τα social media δεν είναι επαγγελματικά μέσα ενημέρωσης, δεν λογοδοτούν σε ένα οργανωμένο πλαίσιο, το οποίο, όσο προβληματικό κι αν είναι, ή όσο ελλειμματικά κι αν εφαρμόζεται, υπάρχει, είναι κάτι. Οι επαγγελματίες δημοσιογράφοι δεν είναι τόσο ορατοί και συχνά μπερδεύονται. Πολλά μέσα ενημέρωσης, ειδικά αυτά της πρώτης γραμμής, προσπαθούν πλέον να έχουν ισχυρή και αυτόνομη παρουσία στα social media: κάνουν video στο YouTube, reels στο Instagram και στο TikTok. Είναι σωστό και είναι και θέμα επιβίωσης. Απλώς ανταγωνίζονται τους πάντες, content creators, όχι μόνο τα άλλα μέσα ενημέρωσης. Πάντα υπάρχει ετερογένεια μεταξύ των μέσων, δεν είναι όλα το ίδιο. Λίγο πολύ όμως τα μέσα κυνηγάνε πλέον τους χρήστες, με προσπάθειες που μπορεί να είναι λιγότερο ή περισσότερο επιτυχημένες. 
 
Υπάρχει κάποια ιδιαιτερότητα της Ελλάδας σε όλο αυτό;

Υπάρχει, και την αναφέρει η έκθεση Καλογερόπουλου. Τα πολύ παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης, οι εφημερίδες και τα κανάλια, άργησαν πάρα πολύ να αποκτήσουν έντονη ψηφιακή παρουσία. Έτσι, τα πιο δημοφιλή μέσα στο διαδίκτυο είναι digital born, τα site. Αυτή είναι μια διαφορά που έχουμε από άλλες ευρωπαϊκές χώρες – στη Γερμανία, για παράδειγμα, τα μεγαλύτερα site είναι τα site των παραδοσιακών εφημερίδων που προϋπήρχαν. Εδώ άργησαν πολύ να μπουν και να κάνουν σοβαρές επενδύσεις, και λόγω της κρίσης, και αυτό σημαίνει ότι έχουμε πολλά μέσα digital born.

Πώς πάμε εμείς από συνδρομές σε ΜΜΕ;

Κάτι άλλο που μας διαφοροποιεί είναι η χαμηλή πρόθεση του πληθυσμού να πληρώσει για ειδήσεις. Μόνο ένα 8%. Αν λίγοι θέλουν να πληρώσουν, δεν υπάρχει και κλίμακα. Οι μεγαλύτερες προσπάθειες ήταν πιο πολύ για να εκπαιδεύσουν το κοινό να πληρώσει και να δει την αξία, παρά για να γίνει βιώσιμο το business model. Δεν έχουμε ουσιαστικά συνδρομητικά μέσα ενημέρωσης στην Ελλάδα, είναι πολύ λίγα τα κλειστά κείμενα που βρίσκονται πίσω από paywall. Οι επιχειρηματίες βλέπουν μια χώρα όπου μόνο το 8% του κοινού δηλώνει πρόθεση, είναι μικρή αγορά. Επίσης δεν γνωρίζουμε πόσοι από αυτούς που δηλώνουν πρόθεση, μετατρέπουν, στην πράξη, την πρόθεση σε συμπεριφορά.

Είναι πολύ ενδιαφέρον ένα στοιχείο της έρευνας του 2023. Τότε τέθηκε το ερώτημα σε αυτούς που δήλωναν ότι δεν ήθελαν να πληρώσουν, τι θα τους έκανε να το δουν πιο θετικά. Τους δίνονταν διάφορες επιλογές: προσφορές, πακέτα, πολλά μέσα με μία συνδρομή, μία συνδρομή με πολλές υπηρεσίες. Τα τρία τέταρτα όσων δήλωναν ότι δεν ήθελαν να πληρώσουν απάντησαν ότι τίποτα από αυτά δεν μπορεί να τους μεταπείσει. Υπάρχει κουλτούρα μη πληρωμής για την ενημέρωση.

Πάμε στην τεχνητή νοημοσύνη. Η έρευνά σας λέει ότι η χρήση εργαλείων AI για την ενημέρωση διπλασιάστηκε στην Ελλάδα μέσα σε έναν χρόνο.

Η χρήση AI για ενημέρωση είναι χαμηλή αυτή τη στιγμή. Πέρυσι ήταν στο 6%, φέτος στο 12%. Δεν είναι η πλειοψηφία του πληθυσμού που λέει ότι χρησιμοποιεί chatbots για να ενημερωθεί, είναι ένα 12%. Φαίνεται καλό νέο για τους δημοσιογράφους, δεν τους παίρνουν τη δουλειά. Ωστόσο, μέσα σε έναν χρόνο διπλασιάστηκε. Αν συνεχιστεί αυτός ο ρυθμός, πολύ γρήγορα θα αλλάξουν τα δεδομένα, αν και δεν ξέρουμε πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα. Και το δεύτερο είναι ότι, μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών της έρευνας και των Ηνωμένων Πολιτειών, το 12% είναι από τα υψηλότερα ποσοστά.

Άρα δεν εμπιστευόμαστε τα μέσα ενημέρωσης, αλλά εμπιστευόμαστε την AΙ;

Συγκριτικά με άλλες χώρες, πολύ περισσότερο. Είναι καινούργιο εύρημα, από την έρευνα του 2026, που δημοσιεύτηκε πριν από μία εβδομάδα. Είμαστε από τις χώρες που χρησιμοποιούν πιο εκτεταμένα τέτοια εργαλεία για ενημέρωση – ίσως, ακριβώς επειδή οι πολίτες δεν εμπιστεύονται τους δημοσιογράφους και τα μέσα ενημέρωσης γενικότερα.

Και το δεύτερο σκέλος: πώς μπορεί η AΙ να επηρεάσει τη δημοσιογραφία; Είναι απειλή ή εργαλείο;

Ένας τρόπος είναι αυτός που είπαμε, να πάρει κοινό. Ο άλλος είναι να την αξιοποιήσουν οι ίδιοι οι δημοσιογράφοι – όχι για να γίνουν αντιγραφείς, αλλά για να γίνουν καλύτεροι: καλύτερη έρευνα, καλύτερο fact-checking, καλύτερη σύνταξη κειμένων, αυτοματοποίηση εργασιών όπως η απομαγνητοφώνηση. 

Νομίζω αυτό έχει ήδη ξεκινήσει, ακόμα και οι λουδίτες της υπόθεσης έχουν αρχίσει να το καταλαβαίνουν. 

Μπορεί να χρησιμοποιηθεί, όπως σε πολλά επαγγέλματα, ως εργαλείο παραγωγικότητας. Δεν το έχουμε μετρήσει ειδικά –θα χρειαζόταν δείγμα δημοσιογράφων για να το μετρήσουμε–, αλλά είναι λίγο αυτονόητο: όταν κάτι σου κάνει πολύ πιο εύκολη τη δουλειά, το υιοθετείς. Υπάρχουν και οι συγγενείς κλάδοι, η οπτικοακουστική παραγωγή για παράδειγμα, όπου η επίδραση της AI είναι πολύ μεγάλη - στο animation, για παράδειγμα, οι αλλαγές είναι πραγματικά μεγάλες. Και εκεί υπάρχει ο κίνδυνος του deep fake.  

Διαβάστε τις έρευνες:

Η ψηφιακή ενημέρωση στην Ελλάδα: 2016-2026

Παραπληροφόρηση και θεωρίες συνωμοσίας