Δύο εκθέσεις του ΟΟΣΑ και δύο βολικές (παρ)ερμηνείες για το brain gain και την κατάρρευση των θεσμών

Τον τελευταίο καιρό έχω αποκτήσει ένα καινούργιο χόμπι. Κάθε φορά που βλέπω έναν μεγάλο κυβερνητικό θρίαμβο ή μια εξίσου μεγάλη αντικυβερνητική καταγγελία, προσπαθώ να διασταυρώσω τα στοιχεία πριν παρασυρθώ σε ανακριβή συμπεράσματα. Το 2026 έχουμε πια τη δυνατότητα να κάνουμε κάτι που μέχρι πρόσφατα απαιτούσε πολλές ώρες δημοσιογραφικής έρευνας: να ανεβάσουμε μια έκθεση εκατοντάδων σελίδων σε εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, όπως το ChatGPT ή το Claude και να αρχίσουμε να θέτουμε τις σωστές ερωτήσεις χωρίς μεροληψία. Αφορμή αυτή τη φορά ήταν δύο εκθέσεις του ΟΟΣΑ για την Ελλάδα που κυκλοφόρησαν σχεδόν ταυτόχρονα και κατάφεραν να προκαλέσουν δύο εντελώς διαφορετικές πολιτικές αντιδράσεις.

Η πρώτη, η έκθεση «A Review of Greek Emigrants» αφορά τους Έλληνες του εξωτερικού και προβλήθηκε από την κυβέρνηση ως η μεγάλη στιγμή που το brain drain επιτέλους μετατρέπεται σε brain gain. Φιέστες, δηλώσεις και πανηγυρισμοί για αναστροφή τάσης η οποία αξιολογήθηκε ως αποτέλεσμα ορθής κυβερνητικής διαχείρισης

Η δεύτερη, αφορά την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς («OECD Survey on Drivers of Trust in Public Institutions 2026 Results») και αντιμετωπίστηκε από την αντιπολίτευση ως τεκμήριο θεσμικής κατάρρευσης της χώρας. Η χώρα πάει στα βράχια η χώρα δεν έχει δημοκρατία κι άλλα τέτοια υπερβολικά έγραψαν αντικυβερνητικές εφημερίδες, κραδαίνοντας την έκθεση στα μουτρα των ελλήνων πολιτών.

Ανάλογα με το ιδεολογικό στρατόπεδο στο οποίο ανήκει ο Έλληνας πολίτης και το μέσο που επιλέγει να ενημερωθεί, έβγαλε και τα συμπεράσματά του τόσο για τη μια έκθεση όσο και για την άλλη. Ήρθε η στιγμή που η τεχνητή νοημοσύνη πηρε το αίμα της πίσω. Καθημερινά καταναλώνουμε άρθρα στα οποία καταβαραθρώνεται ως εργαλείο σχεδόν σατανικό. Που καταστρέφει την ανθρώπινη σκέψη και κρίση. Να όμως που σε κάποιες περιπτώσεις η τεχνητή νοημοσύνη και τα εργαλεία της μας βοηθά να βγούμε από το ιδεολογικό μας κουκούλι και με νηφαλιότητα να εξερευνήσουμε σε βαθος τα αποτελέσματα των εκθέσεων και να απαντήσουμε σε ερωτήματα που είναι καίρια για την ερμηνεία που δίνει η κάθε πλευρά.

Για παράδειγμα, μπορούμε να βρούμε απαντήσεις στις ερωτήσεις «Ποιος συνεταξε την έκθεση; Ποιος τη χρηματοδότησε; Ποιο ήταν το δείγμα; Ποια είναι η μεθοδολογία;». Τι πραγματικά αποδεικνύουν τα δεδομένα, τι είναι στατιστική και τι ελευθερη πολιτική ερμηνεία.

Ας πάρουμε λοιπόν τα πράγματα με τη σειρά.

Στην περίπτωση της έκθεσης για τη διασπορά, η πρώτη ανάγνωση είναι πράγματι θετική. Μετά από μια δεκαετία όπου η Ελλάδα είδε ένα τεράστιο κομμάτι της πιο παραγωγικής γενιάς της να φεύγει, καταγράφεται μια αλλαγή τάσης: οι επιστροφές αυξάνονται και σύμφωνα με τα στοιχεία για πρώτη φορά οι άνθρωποι που επιστρέφουν είναι περισσότεροι από αυτούς που αναχωρούν. Αυτό είναι μια καλή είδηση... Είναι όμως το ίδιο με το να πούμε ότι τελείωσε το brain drain;

Διαβάζοντας την ίδια την έκθεση και όχι μόνο τους τίτλους γύρω από αυτή, βλέπει κανείς ήδη από τα acknowledgements ότι δεν πρόκειται για μια ανεξάρτητη αξιολόγηση του ΟΟΣΑ, σχετικά με το αν πέτυχαν οι ελληνικές πολιτικές επαναπατρισμού. Είναι διαφορετικό πράγμα η οριστική αντιστροφή ενός φαινομένου που προηγήθηκε στα δύσκολα χρόνια της κρίσης. Και κυρίως: άλλο η επιστροφή ανθρώπων στην πατρίδα γενικώς και αορίστως και άλλο η επιστροφή ανθρώπινου κεφαλαίου. Το brain gain δεν μετριέται μόνο στα αεροπορικά εισιτήρια επιστροφής. Μετριέται στο αν ένας ερευνητής γυρίζει και βρίσκει εργαστήριο. Αν ένας γιατρός βρίσκει συνθήκες αντίστοιχες με αυτές που είχε έξω. Αν ένας μηχανικός ή ένας άνθρωπος της τεχνολογίας μπορεί να χτίσει εδώ την καριέρα που κάποτε αναγκάστηκε να αναζητήσει αλλού. Έχοντας κάνει στην ΕΡΤ μια ολόκληρη εκπομπή αφιερωμένη στους Έλληνες της Ευρώπης, συνάντησα πολλούς από αυτούς τους ανθρώπους. Σχεδόν όλοι έβλεπαν μια Ελλάδα που είχε αλλάξει. Έβλεπαν πρόοδο, περισσότερες δυνατότητες, μια χώρα που δεν έμοιαζε με εκείνη που άφησαν πίσω στα χρόνια της κρίσης. Αλλά η απόσταση ανάμεσα στο «βλέπω πρόοδο» και στο «πακετάρω και γυρίζω» παρέμενε μεγάλη. Η απότομη διακοπή της εκπομπής από τη νέα διοίκηση της ΕΡΤ δεν στάθηκε εμπόδιο στο να συνεχίσω να παρατηρώ, να συνομιλώ και να ερμηνεύω την τάση της διασποράς στο εξωτερικό, κυρίως στο επιστημονικό πεδίο. Πίσω από κάθε στατιστική υπάρχει ένας άνθρωπος με μια βαλίτσα που κάποτε με μεγάλο πόνο και ανασφάλεια ταξίδεψε και άλλαξε ζωή. Και η απόφαση να πάρει τον δρόμο της επιστροφής, είναι πολύ πιο σύνθετη από έναν δείκτη. Η έννοια του brain drain αφορούσε κυρίως την απώλεια υψηλά καταρτισμένου ανθρώπινου δυναμικού. Για να πούμε ότι αντιστράφηκε πλήρως, θα θέλαμε περισσότερα στοιχεία για το ποιοι επιστρέφουν πόσοι έχουν διδακτορικά πόσοι είναι ερευνητές πόσοι είναι γιατροί, μηχανικοί, στελέχη τεχνολογίας επιστρέφουν σε αντίστοιχες θέσεις υψηλής ειδίκευσης ή όχι αν διατηρούν την επαγγελματική τους εξέλιξη. Δηλαδή δεν αρκεί η μετακίνηση πληθυσμού. Το ερώτημα είναι αν επιστρέφει το κεφάλαιο γνώσης που χάθηκε. Ένα άλλο κρίσιμο ερώτημα είναι: Πόσοι μένουν; Κάποιος μπορεί να επιστρέψει το 2023 και να φύγει ξανά το 2025. Για ισχυρό συμπέρασμα χρειάζονται longitudinal στοιχεία: επαγγελματική πορεία μετά την επιστροφή, εισόδημα, παραμονή στην Ελλάδα μετά από 3-5 χρόνια, ικανοποίηση από την απόφαση επιστροφής.

Για παράδειγμα: Αν φύγουν 5.000 νέοι ερευνητές και γυρίσουν 6.000 άνθρωποι διαφορετικών προφίλ, το ισοζύγιο είναι θετικό, αλλά το brain drain μπορεί να συνεχίζεται σε συγκεκριμένους τομείς. Η έκθεση του ΟΟΣΑ δείχνει κάτι σημαντικό: η αιμορραγία της προηγούμενης δεκαετίας έχει περιοριστεί και η Ελλάδα ξαναμπαίνει στον χάρτη επιλογών πολλών ανθρώπων που έφυγαν. Δεν αποδεικνύει όμως από μόνη της ότι το brain drain μετατράπηκε σε brain gain. Για αυτό χρειάζονται άλλα ερωτήματα: όχι μόνο πόσοι γυρίζουν, αλλά ποιοι γυρίζουν, γιατί γυρίζουν και τι βρίσκουν όταν επιστρέφουν.

Υπάρχει και ακόμη μία λεπτομέρεια που αξίζει να γνωρίζει ο αναγνώστης. Η συγκεκριμένη έκθεση δεν είναι ένα αυτόνομο report του ΟΟΣΑ που ξεκίνησε με το ερώτημα «πέτυχε η Ελλάδα να αντιστρέψει το brain drain;». Πρόκειται για μια ειδική μελέτη που πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με ελληνικό δημόσιο φορέα, το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης, το οποίο χρηματοδότησε την εκπόνησή της. Αυτό δεν δημιουργεί από μόνο του ζήτημα αξιοπιστίας, αφού έτσι λειτουργούν συχνά οι συνεργασίες διεθνών οργανισμών με κράτη. Δημιουργεί όμως την ανάγκη να είμαστε ακριβείς στο τι συμπεράσματα βγάζουμε από αυτή.

Δεν είναι μια αξιολόγηση κυβερνητικής πολιτικής. Είναι μια χαρτογράφηση ενός πολύπλοκου φαινομένου. Και η απόσταση ανάμεσα στο «υπάρχουν ενθαρρυντικές ενδείξεις επιστροφής» και στο «κερδίσαμε οριστικά τη μάχη του brain drain» είναι μεγάλη.

Η επικαιρότητα έφερε στην ειδησεογραφία και μια ακόμη έκθεση του ΟΟΣΑ. Η έκθεση για την εμπιστοσύνη στους θεσμούς έδειξε μια δύσκολη εικόνα για την Ελλάδα: χαμηλά επίπεδα εμπιστοσύνης των πολιτών απέναντι σε θεσμούς και κυβέρνηση.

Εδώ βλέπουμε την υπερβολή από το απέναντι στρατόπεδο, δηλαδή ένα κομμάτι του αντιπολιτευτικού Τύπου διάβασε μια αρνητική μέτρηση ως απόδειξη θεσμικής κατάρρευσης. Οι αντιπολιτευτικές εφημερίδες μίλησαν για «πρωτοφανή κρίση θεσμών», για εμπιστοσύνη «στο ναδίρ» και για εμπιστοσύνη που «καταρρέει» σε κυβέρνηση και θεσμούς.

Το πρόβλημα είναι ότι ούτε αυτό ακριβώς λέει η έκθεση.

Λέει κάτι σοβαρό, αλλά πιο συγκεκριμένο: ότι οι Έλληνες εμπιστεύονται λιγότερο την κυβέρνηση και αρκετούς δημόσιους θεσμούς σε σχέση με το 2023 και σε σχέση με τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ. Λέει επίσης ότι η εμπιστοσύνη στην Ελλάδα έχει ιστορικά χαμηλή βάση, ήδη από πριν από την οικονομική κρίση, και ότι μετά τη δεκαετία των μνημονίων κινείται σε πιο χαμηλά και πιο ευμετάβλητα επίπεδα.

Αυτό είναι εξαιρετικά ανησυχητικό. Δεν είναι όμως ταυτόσημο με την κατάρρευση της δημοκρατίας. Γιατί η συγκεκριμένη έκθεση δεν μετρά αν λειτουργούν τα δικαστήρια, αν γίνονται εκλογές, αν υπάρχει διάκριση των εξουσιών ή αν οι θεσμοί έχουν πάψει να παράγουν αποτελέσματα. Μετρά την εμπιστοσύνη των πολιτών προς αυτούς. Και η εμπιστοσύνη είναι πολιτικά κρίσιμος δείκτης, αλλά παραμένει δείκτης αντίληψης.

Με απλά λόγια: αν οι πολίτες δεν εμπιστεύονται έναν θεσμό, αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως ότι ο θεσμός έχει καταρρεύσει. Σημαίνει ότι ο θεσμός έχει σοβαρό πρόβλημα νομιμοποίησης στα μάτια των πολιτών. Η μεθοδολογία αυτής της έκθεσης είναι πιο στιβαρή από την πρώτη ως προς το δείγμα και τη συγκρισιμότητα: καλύπτει αντιπροσωπευτικό δείγμα ενηλίκων σε 33 χώρες του ΟΟΣΑ και 5 υποψήφιες χώρες, με κοινό ερωτηματολόγιο και επαναλαμβανόμενα κύματα το 2021, το 2023 και το 2025.

Όπως λοιπόν η πρώτη έκθεση δεν αποδεικνύει ότι το brain drain τελείωσε, έτσι και η δεύτερη δεν αποδεικνύει ότι η χώρα κατέρρευσε θεσμικά. Η πρώτη δείχνει μια ενθαρρυντική τάση που χρειάζεται βάθος. Η δεύτερη δείχνει μια ανησυχητική κρίση εμπιστοσύνης που χρειάζεται σοβαρή πολιτική απάντηση.

Και στις δύο περιπτώσεις, το πρόβλημα είναι η χωρίς όρια ελεύθερη ερμηνεία των αποτελεσμάτων που σε πολλές περιπτώσεις λειτουργούν ως καύσιμο στα ιδεολογικά και κομματικά στρατόπεδα.

Κλείνοντας όπως ξεκίνησα, αισιόδοξα δηλαδή, θα πω ότι για πρώτη φορά ο πολίτης έχει εργαλεία που του επιτρέπουν να πλησιάσει περισσότερο την πρωτογενή πληροφορία. Και μάλιστα χωρίς δημοσιογραφική διαμεσολάβηση. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα μας πει τι να πιστέψουμε. Θα μας δώσει τα δεδομένα κι εμείς θα αποφασίσουμε. Αυτό σημαίνει ότι είμαστε ενεργοί αναγνώστες και ενεργοί πολίτες. Και κάνουμε και ορθή χρήση των εργαλείων της τεχνητής νοημοσύνης προς όφελος της δημοκρατίας, της κοινωνικής προόδου και της ώριμης πολιτικής σκέψης. Οι δημοσιογράφοι πρέπει να αρχίσουν σοβαρά να σκέφτονται το reskill.