Τι είναι η ιδεοκρατία;

Όταν μια κυβέρνηση βασίζεται σε «μονιστική» ιδεολογία, συχνά δεν μπορεί να εκτιμήσει και να επιλύσει τα προβλήματα της κοινωνίας της: προσκολλάται στις επιταγές της ιδεολογίας η οποία δεν επαρκεί για να δώσει τις λύσεις. Η ιδεοκρατία διαφέρει από την κατάσταση του αυταρχικού κράτους, το οποίο χαρακτηρίζει ισχυρή κεντρική εξουσία με περιορισμένες πολιτικές ελευθερίες. Ένα ιδεοκρατικό κράτος μπορεί να είναι είτε ολοκληρωτικό, στο οποίο οι πολίτες αναγκάζονται να ακολουθήσουν μια ιδεολογία, είτε λαϊκιστικό στο οποίο οι πολίτες ακολουθούν οικειοθελώς μια ιδεολογία. Φυσικά, αυτές οι έννοιες διασταυρώνονται: ιδεοκρατικά ήταν τα καθεστώτα στη ναζιστική Γερμανία και στη Σοβιετική Ένωση· ιδεοκρατικά είναι ακόμα στην Κούβα, στη Βόρεια Κορέα, στο Ιράν, στο Αφγανιστάν, στις περισσότερες ισλαμικές χώρες. Παλιότερα, ιδεοκρατίες θα μπορούσαν να θεωρηθούν οι κοινότητες των Πουριτανών της Νέας Αγγλίας ή ακόμα και το βραχύβιο καθεστώς του Όλιβερ Κρόμγουελ στη Βρετανία του 17ου αιώνα.

Ο όρος «ιδεοκρατία» στην πολιτική

Κάθε κυβέρνηση έχει κάποιες ιδεολογικές βάσεις από τις οποίες αντλεί και πολιτικές επιλογές. Αλλά οι ιδεοκρατίες είναι κυβερνήσεις όπου μια κυρίαρχη ιδεολογία έχει ριζώσει βαθιά όχι μόνο στην πολιτική αλλά και σε όλες ή στις περισσότερες πτυχές της κοινωνίας: η κυρίαρχη ιδεολογία παρουσιάζεται ως ένα απόλυτο, οικουμενικό και υπέρτατο σύστημα μέσω του οποίου οι άνθρωποι κατανοούν την κοινωνική ζωή και τον ίδιο τους τον εαυτό· μοιάζει δηλαδή με μονοθεϊστική θρησκεία.

Οι πρώτες αναλύσεις του φαινομένου έγιναν το 1936 με αντικείμενο τη ναζιστική Γερμανία, όπου η ιδεοκρατία είχε ολοκληρωτική μορφή βασισμένη στην ισχύ ενός ανδρός, και λαϊκιστική μορφή βασισμένη στην εθελοντική στήριξη αληθινών πιστών: ο Χίτλερ και οι πεποιθήσεις του είχαν πρωτοφανή επιτυχία· οι ιδεολογικοί του αντίπαλοι ήταν λιγοστοί. Θεωρητικά, η ολοκληρωτική μορφή της ιδεοκρατίας έχει έξι συνιστώσες: 1) μια ιδεολογία 2) ένα μεμονωμένο κόμμα συνήθως με έναν αρχηγό 3) τρομοκρατική αστυνομία 4) μονοπώλιο των επικοινωνιών 5) μονοπώλιο των όπλων. Μια ιδεοκρατία μπορεί να είναι θεοκρατία ή προσωποπαγές καθεστώς όπως η ναζιστική Γερμανία: σε αμφότερες τις περιπτώσεις καταστέλλει την επιστημονική έρευνα και γνώση αν αυτή έρχεται σε σύγκρουση με την ιδεολογία, ενώ αντλεί πολιτική νομιμότητα από τις έννοιες του έθνους, της φυλής, της τάξης ή του πολιτισμού στον οποίον φυσικά περιλαμβάνεται η μία και μοναδική θρησκεία. Συχνά στην πορεία της ιστορίας, οι ιδεοκράτες ενοχοποιούν ομάδες ανθρώπων —Εβραίους, κομμουνιστές, καπιταλιστές, αιρετικούς— ως δυνάμεις που υπονομεύουν την ιδεοκρατία. Αυτοί οι αποδιοπομπαίοι τράγοι συμβολίζουν τις δυνάμεις που οι αληθινοί πιστοί πρέπει να πολεμήσουν μέσα τους και γύρω τους. Έτσι, η ευθύνη για τις αποτυχίες της πολιτικής εκτρέπεται από τους ιδεοκράτες στους αποδιοπομπαίους τράγους, οι οποίοι υφίστανται επιθέσεις όχλου, τρομοκρατία, δίκες φάρσες και άδικες, «παραδειγματικές» τιμωρίες. Στη Γερμανία του Χίτλερ, η προσπάθεια εξόντωσης των Εβραίων κυριάρχησε έναντι κάθε άλλου στόχου και έγινε η κορυφαία προτεραιότητα.

Τα άτομα που ζουν σε ιδεοκρατίες αναπτύσσουν αυταρχική προσωπικότητα, η οποία τους βοηθά να επιτύχουν ή να επιβιώσουν: ακόμα κι αν η ιδεοκρατία καταρρεύσει —όπως συνέβη στις χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού— αυτά τα άτομα αντιστέκονται στον εκδημοκρατισμό και εξαιτίας του «κλειστού μυαλού» που έχουν αποκτήσει δείχνουν εχθρότητα έναντι του «αιρετικού» έξω κόσμου. Ανάμεσα στις αρχές τους είναι ο κομφορμισμός και η μοιρολατρία, αλλά ταυτοχρόνως μπορεί να εκμεταλλεύονται το σύστημα για τους δικούς τους σκοπούς. Από την πλευρά του, το «σύστημα» προχωρεί στην εδραίωσή του: όπως συνέβη στην ΕΣΣΔ, στην Κίνα, στην Κούβα, στη Γιουγκοσλαβία, μέσω ενός αδίστακτου χαρισματικού ηγέτη (Λένιν, Μάο, Κάστρο, Τίτο) και στη συνέχεια μέσω της εκκαθάρισης αντιφρονούντων, της εγκατάστασης γραφειοκρατικού κράτους και κόμματος, της εθνικοποιημένης οικονομίας. Αλλά, βεβαίως, στις κοινωνίες δρουν αντίρροπες δυνάμεις: για παράδειγμα, το 1980 στην Πολωνία, η κομμουνιστική ιδεοκρατία απέτυχε ολοφάνερα, όταν η αναγνώριση του Συνδικάτου «Αλληλεγγύη» του Λεχ Βαλέσα οδήγησε σε στρατιωτικό πραξικόπημα και σε αυταρχική στρατιωτική διακυβέρνηση. Ο ρουμανικός κομμουνισμός τελείωσε ξαφνικά το 1989· ακολούθησε η πτώση, σε φαινόμενο ντόμινο— παρόμοιων ιδεοκρατιών η οποία θύμιζε μεγάλα γεγονότα του απώτερου παρελθόντος από τη Φαραωνική Αίγυπτο μέχρι τις αυτοκρατορίες των Αζτέκων και των Ίνκας, τη Σπάρτη, την Αυτοκρατορική Ρωσία και την Αυτοκρατορική Κίνα.

Η ιδεοκρατία δεν συνδέεται μόνο με καθεστώτα: τόσο οι Καθολικοί όσο και οι Προτεστάντες εξτρεμιστές στη Βόρεια Ιρλανδία αναζήτησαν ιδεοκρατικές λύσεις· το ίδιο και τα εθνικιστικά κινήματα της Λατινικής Αμερικής, τα οποία ανέδειξαν αυτό που ονομάζουμε «χαρισματικούς ηγέτες» —μια έννοια περισσότερο αρνητική παρά θετική. Σήμερα, αν και οι χαρισματικοί ηγέτες είναι εκτός μόδας, η Κίνα, η Βόρεια Κορέα και η Κούβα θεωρούνται καθεστώτα με ιδεοκρατικές τάσεις αν και όντως η Κίνα έχει απομακρυνθεί από τη σκληροπυρηνική ιδεοκρατία. Σύμφωνα με πολλούς θεωρητικούς, στο Ισραήλ, παρότι μόνο οι θρησκευόμενοι Εβραίοι έποικοι και οι υπερεθνικιστές αναζητούν ιδεοκρατικές λύσεις, η ισραηλινή πολιτική μπορεί να εκτιμηθεί ως ιδεοκρατική: οι επιλογές της δεν έχουν φέρει καλά αποτελέσματα στην περιοχή· κι όμως, επιμένει στα ιδεολογήματά της. Στην πράξη, το Ισραήλ, ως ευρεία φιλελεύθερη δημοκρατία, δεν έχει τίποτα κοινό με την ουαχαμπιστική Σαουδική Αραβία: όμως, αμφότερες οι χώρες μπορούν να θεωρηθούν ιδεοκρατικές. Η ιδεοκρατία ίσως λειτουργεί για κάποιο χρονικό διάστημα, όταν δεν υπάρχουν μεγάλες προκλήσεις και απειλές· αλλά όταν τα κράτη βρίσκονται σε κρίση, είναι ανίσχυρη να προτείνει αποτελεσματικές λύσεις.