Η κρυφή γοητεία των fake news

Η δημιουργία και η αναπαραγωγή πλαστών ειδήσεων έχουν, στις μέρες μας, την τιμητική τους. Το φαινόμενο διάδοσης fake news είναι ίσως κατανοητό σε περιόδους προεκλογικών αναμετρήσεων όπου κάποιοι –με μάλλον χαλαρή σχέση με την ηθική– θεωρούν πως οι σκοποί αγιάζουν τα μέσα. Σε έκτακτες καταστάσεις, όμως, όπου τίθεται σε κίνδυνο η δημόσια υγεία, μπορεί ο κάθε λογικός άνθρωπος να αναρωτηθεί, πώς είναι δυνατόν μερικοί να επιμένουν στο «άθλημα» της δημιουργίας παραπλανητικών ειδήσεων.  

Η παραγωγή fake news που πλήττουν την αξιοπρέπεια ή την καριέρα ενός ατόμου, μπορούν γενικά να εξηγηθούν με βάση θυμικές καταστάσεις, όπως ο φθόνος ή η αντιπάθεια προς έναν ανταγωνιστή, ή όπως το μίσος ή η λαχτάρα για εκδίκηση ενός αντιπάλου. Αν σε αυτά προσθέσουμε την επιθυμία προώθησης συγκεκριμένων προϊόντων –όχι μόνο οικονομικών, αλλά και κομματικών ή ιδεολογικών– έχουμε μια κάπως πιο ολοκληρωμένη εικόνα.

Σε περιπτώσεις που η παραπληροφόρηση δεν εκκινά από έναν ιδιώτη, αλλά οργανώνεται από κάποιο μη-έγκριτο «δημοσιογραφικό» σάιτ, η δημιουργία πλαστών ειδήσεων ερμηνεύεται εύκολα από την επιθυμία εξασφάλισης πολλών «κλικ», σχολίων και κοινοποιήσεων, ώστε να βγει το μεροκάματο από τα διαφημιστικά έσοδα, αφού ο συνηθέστερος ίσως λόγος που δημιουργούνται ψευδείς ειδήσεις, συνηθέστερος και από την επίθεση σε κομματικούς αντιπάλους, είναι η έμμεση ή άμεση κερδοφορία.

Το περίεργο δεν είναι λοιπόν ότι λόγω οικονομικών ή κομματικών σκοπιμοτήτων δημιουργούνται πλαστές ειδήσεις^. το περίεργο είναι ότι πάντα βρίσκονται αρκετοί πρόθυμοι να τις αναπαράγουν, όσο απίστευτες ή παράλογες και αν ακούγονται. Γιατί μπορεί να συμβαίνει κάτι τέτοιο;

Υπάρχουν, καταρχάς, κάποιοι που αναζητούν προκλητικές δημοσιεύσεις ώστε να τις αναπαράγουν, όχι απαραίτητα επειδή πιστεύουν το περιεχόμενό τους, αλλά προκειμένου, μέσω της αναταραχής που θα δημιουργηθεί κάτω από την ανάρτησή τους, να αποκτήσουν μεγαλύτερη δημοφιλία.

Δεύτερον, ορισμένοι χρήστες των μέσων μαζικής δικτύωσης δεν καταφέρνουν πάντα να ερμηνεύσουν σωστά κάποια σατιρικά άρθρα που έχουν γραφτεί με σκοπό να προκαλέσουν ευθυμία, με αποτέλεσμα να θεωρούν πως τα κείμενα αυτά περιέχουν αληθή στοιχεία που αξίζει να αναπαράγουν.

Τρίτον –και αυτή πιστεύω είναι η μεγαλύτερη κατηγορία όσων συστηματικά αναπαράγουν fake news– κάποιοι διαβάζουν αναξιόπιστα δημοσιεύματα αλλά επειδή διατυπώνουν αντιλήψεις και ιδεοληψίες, που οι ίδιοι ήδη έχουν, επιλέγουν να ενστερνιστούν και να αναπαράγουν τα αναξιόπιστα δημοσιεύματα στις σελίδες τους.

Έτσι προκύπτει και το παράδοξο ότι, ακόμα και όταν γίνονται συναφείς επίσημες ανακοινώσεις διάψευσης των παραπλανητικών δημοσιευμάτων, οι άνθρωποι αυτοί αρνούνται να αποδεχθούν την αλήθεια και πεισματικά εμμένουν στις παράλογες απόψεις τους. Η επιμονή αυτή με τη σειρά της εξηγείται τόσο από το γεγονός ότι την πρώτη φορά που διάβασαν την ψευδή είδηση ένιωσαν έντονη αναστάτωση ή σοκ και η λανθασμένη πληροφορία εντυπώθηκε στον εγκέφαλό τους – όσο και από τη δυσκολία που έχουν να παραδεχθούν πως κάποιοι επιτήδειοι τους εξαπάτησαν.

Αυτά ισχύουν, λίγο ως πολύ, για τις περισσότερες περιπτώσεις διάδοσης πλαστών ειδήσεων. Δεν αρκούν όμως για να ερμηνεύσουν επαρκώς το τι συμβαίνει τις τελευταίες ημέρες με την έξαρση παραπλανητικών «αποκαλύψεων» και αναπαραγωγής συνωμοσιολογιών υποθέσεων στα κοινωνικά δίκτυα.

Την παρούσα στιγμή όπου ο καθένας μας μπορεί να αισθάνεται ευάλωτος, καθώς η ανθρωπότητα έρχεται αντιμέτωπη με μία ως πρόσφατα άγνωστη απειλή, υφίσταται, κατά τη γνώμη μου, ένας επιπλέον λόγος που οι πλαστές ειδήσεις ευδοκιμούν. Για κάποιους ανθρώπους, η τρέχουσα πραγματικότητα είναι συναισθηματικά και πρακτικά τόσο δύσκολα διαχειρίσιμη που η καταφυγή σε ασυνήθιστα ακραίες ή εντελώς παράλογες, μα εύπεπτες, εξηγήσεις μοιάζει προτιμότερη από την προσεκτική παρακολούθηση των πολλών διαστάσεων μιας περίπλοκης και εξαιρετικά δυσάρεστης κατάστασης.