Αφιέρωμα στην ηλικιακή προκατάληψη

Το φαινόμενο της γήρανσης είναι ένα επαναλαμβανόμενο θέμα στις σκέψεις και την επικοινωνία μας: μιλάμε για το άγχος των γηρατειών, γκρινιάζουμε, αστειευόμαστε και αυτοσαρκαζόμαστε για την ηλικία μας, γεγονός που δείχνει ότι, είτε το παραδεχόμαστε είτε όχι, το ζήτημα μας απασχολεί έντονα.

Φαίνεται ότι οι γυναίκες γερνάμε με διαφορετικό τρόπο από ό,τι οι άντρες, αφού συχνά βιώνουμε τη γήρανση ως στίγμα το οποίο αγωνιζόμαστε με διάφορους τρόπους να αποτινάξουμε. Το στίγμα απορρέει από τις κοινωνικές προκαταλήψεις ή απλώς από τις λανθασμένες αντιλήψεις που επικρατούν ευρέως.

Η σημαντικότερη ίσως από αυτές τις λανθασμένες αντιλήψεις είναι ότι οι γυναίκες –που παραδοσιακά θεωρούνται το «ωραίο φύλο»– έχουν την υποχρέωση να διατηρούνται νέες, να αντιστέκονται στον χρόνο, να καταπολεμούν τη φθορά. Σύμφωνα με αυτή την πεποίθηση, στόχος της γυναίκας οφείλει να είναι η κατάκτηση της αιώνιας νεότητας, ή, μάλλον, η εντύπωση απουσίας ηλικίας.

Βιώνουμε αυτό που η Σούζαν Σόνταγκ αποκάλεσε Διπλή Σταθερά της Γήρανσης (Double Standard of Ageing) ή αυτό που λέμε απλά «δύο μέτρα και δύο σταθμά», διαφορετικά για τους άντρες και για τις γυναίκες.

Από το 1978, βέβαια, που η Σόνταγκ κατέγραψε το φαινόμενο της Διπλής Σταθεράς, μέχρι σήμερα που τα ζητήματα αυτά έχουν βρεθεί στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου, έχουν περάσει δεκαετίες, γεγονός που δεν πρέπει να μας φαίνεται περίεργο, αφού χρειάζεται συνήθως να μεσολαβήσει μεγάλο χρονικό διάστημα ώσπου μια πρωτοποριακή προσέγγιση, όπως η φεμινιστική θεώρηση,να συνδεθεί με την κοινωνία.

Από την αντίληψη ότι είναι μέρος του ρόλου της γυναίκας να αγωνίζεται κατά της φθοράς πηγάζει η ψευδαίσθηση ότι η γήρανση δεν είναι μια φυσιολογική διαδικασία, αλλά μια προσωπική υπόθεση που εξαρτάται από την κάθε γυναίκα ξεχωριστά. Έχουμε μια άρνηση της φθοράς και την αίσθηση ότι ο χρόνος παγώνει, νοοτροπία που αναδεικνύει περισσότερο από καθετί τον έμφυλο χαρακτήρα αυτής της διαδικασίας, αφού οι περισσότερες γυναίκες βιώνουν τη γήρανση ως μια προσωπική αποτυχία, ένα πρόβλημα που προσπαθούν να επιλύσουν ή ένα λάθος που αγωνίζονται να διορθώσουν.

Να σημειωθεί, ωστόσο, ότι τις τελευταίες δεκαετίες η σχέση του άντρα με τη βιομηχανία της μόδας και της oμορφιάς έχει αλλάξει, με αποτέλεσμα να δέχεται και αυτός πιέσεις να ξοδέψει τα χρήματά του σε αγορές προϊόντων που αποσκοπούν στη διατήρηση της αιώνιας νεότητας.

Επιπλέον, οι περισσότεροι από εμάς έχουμε μια διπολική εντύπωση για την ηλικία, θεωρούμε δηλαδή ότι είμαστε είτε νέοι είτε γέροι, χωρίς ενδιάμεσα στάδια, λες και υπάρχει μια διαχωριστική γραμμή που για κάποιους είναι τα 50, για κάποιους άλλους τα 60 ή τα 70. Στην πραγματικότητα, μεγαλώνουμε σταδιακά, το γήρας δεν έρχεται ξαφνικά, έχει, αντιθέτως, πολλά στάδια – και φυσικά δεν μεγαλώνουμε όλοι με τον ίδιο τρόπο.

Εξαιτίας αυτής της προβληματικής, διπολικής αντίληψης δημιουργούνται στερεοτυπικές εικόνες γήρανσης, όπου άτομα εντελώς διαφορετικά μεταξύ τους από κάθε άποψη –φυλής, φύλου, εθνότητας, κοινωνικής τάξης, εισοδήματος, σεξουαλικότητας, τρόπου ζωής, επαγγέλματος, ιδεολογίας– παρουσιάζονται ως μια ομοιογενής ομάδα με κοινά χαρακτηριστικά, κοινή νοοτροπία, κοινές ανάγκες ή επιδιώξεις, με μοναδικό κριτήριο την κοινή τους ηλικία.

Στην πραγματικότητα χρειαζόμαστε μεγαλύτερη διάκριση και αποφυγή του τσουβαλιάσματος, που ωφελεί μόνο τη βιομηχανία της διαφήμισης, η οποία μας έχει κατηγοριοποιήσει με βάση το φύλο, την ηλικία και τον σωματότυπό μας, προκειμένου να προωθεί πιο αποτελεσματικά τα προϊόντα της.

Μια στερεοτυπική, σεξιστική εικόνα γήρανσης αντιπαραβάλλει τον αγαθό και σοφό γέροντα που ανυπομονεί να μοιραστεί την εμπειρίας ζωής του με τους νέους με την εικόνα της ηλικιωμένης μαινάδας ή «κακιάς μάγισσας», που, μην έχοντας πλέον αναστολές, εκφράζεται προσβλητικά και επιθετικά λόγω του φθόνου της για τις νεότερες γυναίκες.

Μία ακόμα διαδεδομένη αντίληψη που δεν ευσταθεί είναι ότι η μέση και η τρίτη ηλικία έχουν μόνο αρνητικά χαρακτηριστικά, πως δεν υπάρχει τίποτα θετικό να περιμένει κανείς, αφού το μόνο που βιώνουμε είναι η φθορά και η κατάρρευση του σώματος.

Στην πραγματικότητα, μπορεί βιολογικά η γήρανση να είναι εκφυλιστική, αλλά ψυχολογικά μπορεί να είναι αναπτυξιακή, καθώς, όσο μεγαλώνουμε, η κριτική μας ικανότητα αυξάνεται, όπως και η αυτοπεποίθηση. Στο πέρασμα του χρόνου νιώθουμε συνήθως πιο ώριμοι, ακόμα και σοφοί σε κάποιες περιστάσεις, αισθανόμαστε πιο σίγουροι για τις επιλογές και τις αποφάσεις μας, κατανοούμε καλύτερα τους ανθρώπους αλλά και τον ίδιο μας τον εαυτό.

Μια άλλη συνηθισμένη παρανόηση είναι ότι η μέση ηλικία ξεκινά γύρω στα 50 και διαρκεί λίγα χρόνια μόνο, πριν την είσοδό μας στην τρίτη ηλικία. Στην πραγματικότητα, στα 40 είμαστε ήδη μεσήλικες. Σύμφωνα με αρκετούς κοινωνικούς επιστήμονες και γεροντολόγους, η μέση ηλικία ξεκινά γύρω στα 35 και διαρκεί έως τα 65, είναι δηλαδή η γέφυρα που ενώνει τη νεότητα με το γήρας, η μεγαλύτερη χρονική περίοδος του κύκλου της ζωής, μια εποχή πλούσια σε βιολογικές και κοινωνικές εμπειρίες.

Κι όμως τα χαρακτηριστικά που αποδίδονται συνήθως στους μεσήλικες είναι τα ακόλουθα: αργόστροφοι, βαρετοί, συντηρητικοί, συμβιβασμένοι, βολεμένοι, αποφεύγουν τα ρίσκα, δεν ενδιαφέρονται για τον έρωτα και το σεξ, δεν αλλάζουν εύκολα νοοτροπία, απόψεις και τρόπο ζωής, νιώθουν ζήλια για τους νεότερους, δεν είναι πια δραστήριοι. Κάποια από αυτά τα χαρακτηριστικά μπορεί να ισχύουν για ορισμένους μεσήλικες, αλλά σε καμία περίπτωση δεν είναι αντιπροσωπευτικά της μέσης ηλικίας. Το ίδιο άλλωστε ισχύει και για τα παγιωμένα στερεότυπα που αφορούν τους ανθρώπους τρίτης ηλικίας.

Μια άλλη εμπεδωμένη κοινωνική αντίληψη που σχετίζεται με τη μέση ηλικία είναι ότι η εμμηνόπαυση, που θεωρείται το σημαντικότερο βιολογικό και κοινωνικό ορόσημο για τις γυναίκες σε αυτό το στάδιο του κύκλου της ζωής, έχει μόνο αρνητικές συνέπειες για την ψυχισμό αλλά και την ερωτική ζωή της γυναίκας.

Σύμφωνα με το βιοϊατρικό μοντέλο, η εμπειρία της εμμηνόπαυσης είναι καθοριστική για τη γυναίκα, σωματικά και ψυχολογικά. Συχνά μάλιστα στη βιβλιογραφία παρουσιάζεται ως ασθένεια με στάδια και συμπτώματα και αντιμετωπίζεται με φάρμακα.

Ωστόσο οι έρευνες μας δείχνουν ότι δεν βιώνουν όλες οι γυναίκες την εμμηνόπαυση με τον ίδιο τρόπο. Αρκετές νιώθουν ανακούφιση, ειδικά αν έπασχαν από δυσμηνόρροια ή άλλα προβλήματα υγείας. Υπάρχουν επίσης αρκετές γυναίκες που δηλώνουν χαρούμενες που απαλλάχτηκαν από την περίοδό τους, επειδή είναι πολύ πιο εύκολο να γυμνάζονται, να ταξιδεύουν και να απολαμβάνουν τον έρωτα χωρίς άγχος για ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες.

Να επισημάνω επίσης ότι οι ίδιες οι γυναίκες δίνουν μεγαλύτερη βαρύτητα σε άλλα γεγονότα, προσωπικά και κοινωνικά, τα οποία θεωρούν πως τις έχουν επηρεάσει σε μεγαλύτερο βαθμό απ’ ό,τι το ξεκίνημα της εμμήνου ρύσης (για το οποίο μας λένε ότι οφείλουμε να νιώθουμε υπερήφανες), ή η εμμηνόπαυση (για την οποία υποτίθεται πως πρέπει να νιώθουμε θλίψη).

Αυτά τα καθοριστικά για την προσωπική ταυτότητα των γυναικών γεγονότα έχουν να κάνουν συνήθως με την οικογένεια ή την καριέρα τους. Τα βιολογικά γεγονότα οι γυναίκες τα θεωρούν καταστάσεις, κάτι που τους έτυχε, ενώ τα κοινωνικά γεγονότα, όπως είναι η δημιουργία οικογένειας, η προαγωγή στη δουλειά, η μετακίνηση σε άλλη πόλη ή η μετανάστευση σε άλλη χώρα, το διαζύγιο, η δημιουργία νέας σχέσης, τα θεωρούν ενέργειες που στηρίζονται στις δικές τους επιλογές και αποφάσεις και έχουν συνεπώς μεγαλύτερη βαρύτητα.

Η μέση ηλικία αποτελεί, τόσο για τους άντρες όσο και για τις γυναίκες, ίσως την πιο πλούσια σε εμπειρίες, την πιο παραγωγική και δημιουργική περίοδο του βίου. Ωστόσο, λόγω των προκαταλήψεων, οι περισσότεροι από εμάς, γυναίκες και άντρες, αρνούμαστε να αυτοπροσδιοριστούμε ως μεσήλικες για να αποφύγουμε τις αρνητικές συνδηλώσεις.

Στην πραγματικότητα, οι μεσήλικες είναι ουσιαστικά οι διαχειριστές της κοινωνίας μας, αυτοί που λαμβάνουν αποφάσεις, επηρεάζουν το πολιτικό, καλλιτεχνικό, κοινωνικό γίγνεσθαι, οι άνθρωποι που έχουν αγωνιστεί για να εξασφαλίσουν επαγγελματική δύναμη και ορατότητα, που εργάζονται σκληρά και παράγουν, αυτοί που σχεδιάζουν την καθημερινότητα και το μέλλον.

Εικονογράφηση: Dimitris Chris Agkarai