Η αρχιτέκτονας τοπίου και project manager του ευρωπαϊκού έργου GRID Λήδα Ντρίβα, εξηγεί γιατί η μάχη απέναντι στους καύσωνες δεν αφορά μόνο το κλίμα, αλλά και τον τρόπο που σχεδιάζουμε τις πόλεις μας
«Πλέον έχουμε πολύ ζέστη. Η ζέστη σε διαλύει. Η θερμική καταπόνηση αγγίζει το σύνολο των πολιτών. Είναι κάτι το καθολικό», λέει η project manager του GRID στους δήμους Καλλιθέας και Μοσχάτου-Ταύρου, Λήδα Ντρίβα, σε μία διαπίστωση που σχεδόν συμπυκνώνει όλη την έρευνα.
Κι όμως, ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της έρευνας δεν είναι ότι όλοι υποφέρουν, αλλά ότι δεν υποφέρουν με τον ίδιο τρόπο. Η ζέστη είναι καθολική, αλλά δεν είναι κοινωνικά ουδέτερη.
Το ότι όλοι ιδρώνουν δεν σημαίνει ότι όλοι μπορούν να δροσιστούν. «Το βασικό είναι η αστική υπερθέρμανση σε συνδυασμό με την κοινωνική ανισότητα.
Και πώς παράγονται αυτές οι κοινωνικές ανισότητες». Το πιο καθαρό αποτύπωμα αυτής της διπλής εικόνας είναι ο κλιματισμός. Είναι η κυρίαρχη στρατηγική προστασίας, αλλά και στρατηγική που πολλοί δεν έχουν την πολυτέλεια να την εξαντλήσουν. Σχεδόν οι μισοί ερωτηθέντες, το 47%, δηλώνουν ότι περιορίζουν συχνά τη χρήση του για οικονομικούς λόγους, παρότι θα τον χρειάζονταν περισσότερο. Στα χαμηλά εισοδήματα το 59% το σκέφτεται πολύ πριν ανοίξει το κλιματιστικό, ενώ ποσοστό που πέφτει στο 33% στα υψηλότερα εισοδήματα.
Η ενεργειακή φτώχεια δεν είναι παράπλευρη συνθήκη αλλά ο μηχανισμός που μετατρέπει την κλιματική κρίση σε κοινωνική ανισότητα. Δίπλα στο εισόδημα μπαίνουν και οι ευάλωτες ομάδες.
«Ηλικιωμένοι, παιδιά, άνθρωποι με θέματα όρασης, με θέματα κινητικότητας - την αντιμετωπίζουν τη θερμική καταπόνηση διαφορετικά», λέει η κ. Ντρίβα. Δεν είναι τυχαίο ότι η ζέστη πλήττει σε μεγάλο βαθμό το 57% των γυναικών έναντι του 45% των ανδρών, ούτε ότι το αίσθημα της επιβάρυνσης κορυφώνεται στα χαμηλότερα εισοδήματα και στον Κεντρικό τομέα.
Η αρχιτέκτονας Λήδα Ντρίβα, project manager της έρευνας
Το πρόβλημα είναι ο δρόμος
Αν υπάρχει ένα σημείο όπου η ζέστη γίνεται καθημερινό μαρτύριο, αυτό δεν είναι το σπίτι, αλλά ο δρόμος. Επτά στους δέκα δηλώνουν μεγαλύτερη δυσφορία όταν μετακινούνται πεζοί, και κάτι παραπάνω από τους μισούς όταν χρησιμοποιούν τα μέσα μαζικής μεταφοράς.
Η ζέστη, κοντολογίς, βαραίνει εκεί που η πόλη ανήκει σε όλους.
«Είναι τεράστιο θέμα δημόσιου χώρου. Εκεί δεν μπαίνει κάποιο εισοδηματικό κριτήριο. Θα έπρεπε να υπάρχουν καλύτεροι δημόσιοι χώροι για όλους, με σκίαση, που να λειτουργούν σαν καταφύγια δροσιάς μέσα στην πόλη». Η έρευνα δείχνει πόσο μακριά είμαστε: το 85% θεωρεί ανεπαρκή τη σκίαση στη γειτονιά του και το 75% κρίνει ότι οι χώροι πρασίνου είτε λείπουν είτε δεν καλύπτουν τις ανάγκες του.
Το νούμερο που, όπως λέει, την «εντυπωσίασε» περισσότερο δεν είναι όμως η απουσία πρασίνου. Είναι το 49% που απαντά ότι χώροι υπάρχουν, αλλά δεν τους εξυπηρετούν.
«Για μένα αυτό είναι ακόμα πιο σημαντικό. Σχεδόν το μισό τμήμα του πληθυσμού λέει ότι υπάρχουν αυτοί οι χώροι, αλλά δεν καλύπτουν τις ανάγκες μου - αυτό σημαίνει ότι μπορεί να βρίσκονται μακριά, να μην προσφέρουν επαρκή σκίαση, να είναι κακοσχεδιασμένοι, να μην θεωρούνται ασφαλείς, να είναι παραμελημένοι».
Το ζητούμενο, σημειώνει, δεν είναι μόνο ποσοτικό. «Το σημαντικό είναι να λειτουργήσει ο χώρος πέρα από καταφύγιο δροσιάς - να είναι και ένας χώρος συνάντησης και κοινωνικής αλληλεπίδρασης, μια πλατεία ή ένα πάρκο».
Τι προτείνει το GRID
Το έργο δεν σταματά στην καταγραφή. Το GRID (Green Routes Intelligent Districts) είναι τριετές, ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 2025 και συγχρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω του European Urban Initiative. Αναπτύσσει ψηφιακά εργαλεία - μια πλατφόρμα πολεοδομικού σχεδιασμού & προσαρμογής στην αστική θερμότητα για τις υπηρεσίες των δήμων και ένα δίκτυο μετεωρολογικών σταθμών που χαρτογραφεί τις πιο επιβαρυμένες περιοχές-, αλλά και μια εφαρμογή που θα προτείνει στους πολίτες σκιερές, δροσερές διαδρομές. Η έρευνα δίνει εδώ πράσινο φως με επιφύλαξη: το 49% θα τη χρησιμοποιούσε, ένα ακόμη 31% «ανάλογα με την ποιότητα της εφαρμογής».
Ο πιο απτός άξονας είναι οι αναπλάσεις. Στον δήμο της Καλλιθέας και στον αντίστοιχο του Μοσχάτου-Ταύρου έχουν επιλεγεί πιλοτικές περιοχές περίπου 5.000 τετραγωνικών, με στόχο να μην αποτελέσουν μόνο μεμονωμένα έργα, αλλά να λειτουργήσουν ως μέρος ενός ευρύτερου δικτύου πράσινων διαδρομών που θα αναπτυχθεί και στους δύο δήμους.
Αν ένας δήμαρχος της ζητούσε τρεις κινήσεις, η Λήδα Ντρίβα θα προχωρούσε σε τρεις προτάσεις: περισσότερο πράσινο και δέντρα που ρίχνουν πραγματική σκιά, διαπερατά υλικά στο έδαφος αντί για τσιμέντο που εγκλωβίζει τη θερμότητα και εμποδίζει την απορρόφηση του νερού, και κήπους βροχής -rain gardens- που διαχειρίζονται φυσικά το νερό της βροχής και ενισχύουν το μικροκλίμα της περιοχής. Τίποτα εξωτικό - πρακτικές που σε άλλες πόλεις εφαρμόζονται χρόνια. Γιατί δεν έχουν ήδη εφαρμοστεί εδώ; «Γιατί κάποια πράγματα θέλουν τον χρόνο τους, συγκεκριμένη τεχνογνωσία, αλλά και βούληση να υλοποιηθούν».
Αυτό που ξεχωρίζει στο έργο είναι ότι ο σχεδιασμός δεν επιβλήθηκε αλλά συνδιαμορφώθηκε μέσα από την ενεργή συμμετοχή της τοπικής κοινότητας. «Έχουμε περπατήσει τις πιλοτικές περιοχές, έχουμε συζητήσει τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν, oι κάτοικοι και τις επιθυμίες τους. Δεν ήταν μια διαδικασία όπου η αρχιτεκτονική ομάδα είπε ότι αυτόν τον χώρο θα τον κάνουμε έτσι».
Στα συμμετοχικά εργαστήρια μπήκαν ευάλωτες ομάδες, μαθητές, φορείς και κάτοικοι της περιοχής - και επιπλέον δημιουργήθηκε ένα εργαστήριο επαυξημένης και εικονικής πραγματικότητας (ΑR/VR lab), όπου οι συμμετέχοντες μπορούν να δουν live τις αναπλάσεις πριν υλοποιηθούν. «Το θέμα δεν είναι μόνο να τις δουν. Είναι να ακούσουμε τις ανάγκες των ίδιων των κατοίκων που θα χρησιμοποιούν αυτούς τους χώρους καθημερινά».
Η έρευνα έγινε μέσα στον χειμώνα, τον Ιανουάριο, όχι σε περίοδο καύσωνα. «Ήταν μεθοδολογικά σκόπιμο. Ώστε να μην επηρεαστεί ο κόσμος από έκτακτα φαινόμενα του καλοκαιριού και να αντιδράσει πιο συναισθηματικά», εξηγεί η κ. Ντρίβα.
Με άλλα λόγια, τα ποσοστά δεν είναι αποτύπωμα μιας δύσκολης στιγμής, αλλά αυτό που μένει στη μνήμη όταν η ζέστη έχει περάσει.
Η έρευνα καταγράφει το ότι σχεδόν δύο στους τρεις προκρίνουν ως κύρια προτεραιότητα περισσότερο πράσινο και σκίαση στους δημόσιους χώρους, πολύ πάνω από τη βελτίωση των κτιρίων ή τα περισσότερα κλιματιστικά. Επίσης, επτά στους δέκα, θεωρούν ότι η Πολιτεία δεν τους προστατεύει επαρκώς από τους καύσωνες.
Το στοίχημα του GRID, όπως λέει η κ. Ντρίβα, δεν είναι να δημιουργηθούν μόνο δύο ακόμα αναπλάσεις - είναι το GRID να αποτελέσει ένα πρότυπο παράδειγμα που «θα εφαρμοστεί και σε άλλα σημεία, στους ίδιους τους δήμους αλλά και σε άλλους, τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό».
Τα βασικά ευρήματα:
• Το 81% των ερωτηθέντων θεωρεί ότι η ζέστη έχει επιδεινωθεί τα τελευταία χρόνια στην περιοχή του
• Το 88% πιστεύει ότι θα αυξηθεί τα επόμενα 10 χρόνια
• Το 85% θεωρεί ανεπαρκή τη σκίαση στη γειτονιά του
• Το 75% δηλώνει ότι δεν διαθέτει επαρκείς χώρους πρασίνου κοντά του ή ότι αυτοί δεν καλύπτουν τις ανάγκες του
• Μόλις το 5% επισκέπτεται δροσερούς δημόσιους χώρους για την αντιμετώπιση της ζέστης
• Το 47% περιορίζει τη χρήση κλιματισμού για οικονομικούς λόγους - το ποσοστό φτάνει στο 59% στα χαμηλά εισοδήματα
• Το 65% των ερωτηθέντων ζητά περισσότερο πράσινο και σκίαση στους δημόσιους χώρους
• Το 81% θεωρεί ότι η ευθύνη για την προστασία από τον καύσωνα ανήκει (κυρίως ή με έμφαση) στις δημόσιες αρχές.
* Το ερωτηματολόγιο της έρευνας σχεδιάστηκε από το Ινστιτούτο ΕΝΑ, σε συνεργασία με το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών και το συνεταιρισμό εργαζομένων Commonspace.
Στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα GRID συμμετέχουν ο Δήμος Καλλιθέας ως Κύρια Αστική Αρχή, ο Δήμος Μοσχάτου-Ταύρου ως Συνεργαζόμενη Αστική Αρχή, καθώς και οι εταίροι Θύμιος Παπαγιάννης και Συνεργάτες (TPA), Geospatial Enabling Technologies (GET), Commonspace, Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ και ο Τομέας Φυσικής Περιβάλλοντος / Τμήμα Φυσικής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Website
17°
