Μια ροπαλιά, απ’ τα μαλλιά και στη σπηλιά: τα ψέματα του σινεμά για την αρρενωπότητα

Στο παγκόσμιο φαντασιακό υπάρχει μια εικόνα κολλημένη περί αρρενωπότητας, στη διαμόρφωση της οποίας βοήθησαν και οι πρώτες ταινίες του βωβού κινηματογράφου – αυτή του προϊστορικού άντρα με το ρόπαλο που ρίχνει μια στη γυναίκα που ποθεί και τη σέρνει από τα μαλλιά στη σπηλιά του. Ήδη από τότε που ήμασταν παιδιά, μας ήταν οικεία η απεικόνιση του «ουγκ» αρσενικού και κάποιας γυναικείας φιγούρας, ντυμένης με το τομάρι τίγρης. Έχει πλάκα, γιατί αυτή η εικόνα –ανθρωπολογικά, τουλάχιστον– δεν υπήρξε ποτέ. (Ασχέτως που, με αφορμή την πρόσφατη γυναικοκτονία με δράστη αστυνομικό, γέμισαν οι τηλεοπτικές οθόνες με μυς, κοιλιακούς και τετρακέφαλους, προφανώς για να τονιστεί η πλευρά της υπεργυμνασμένης αντρίλας).

Η έννοια της caveman masculinity, της αρρενωπότητας των σπηλαίων, είτε αυτή εμφανίζεται ως αστείο σε slapstick φιλμάκι του βωβού το 1914 με τον Τσάρλι Τσάπλιν («His prehistoric past»), είτε ως κινούμενο σχέδιο –ποιος ξεχνά τους Φλίντστοουνς από τη δεκαετία του ’60 μέχρι την αναβίωσή τους στα 90s– είτε ως μπρουτάλ κινηματογραφικό αφήγημα (η ταινία «One Million Years B.C.» του 1940) δεν αφορά επιστημονικό όρο.

Σκοντάφτουμε πάνω σ’ αυτόν τον όρο στη διεθνή βιβλιογραφία, επειδή κάπως έπρεπε να συνεννοούνται ανθρωπολόγοι, μελετητές φύλου και ερευνητές για να εντοπίσουν και να περιγράψουν αυτή την κατασκευασμένη εικόνα, αυτό το φαντασιακό μοντέλο πρωτόγονου, ακατέργαστου και (δικαιολογημένα) άγριου ανδρισμού.

Όχι ψήγματα, αλλά ολόκληρα κομμάτια αυτής της εικόνας μάς στοιχειώνουν μέχρι σήμερα –το στερεότυπο του άντρα των σπηλαίων και στον αντίποδα ακριβώς η αβοήθητη, αδύναμη και ίσως και λίγο αφελής, πάντως όχι και τόσο δαιμόνια γυναίκα. Η εικόνα γέρνει, επί της ουσίας, με μια φιγούρα σωματικά ισχυρή, επιθετική, απλοϊκή, κυριαρχική, συχνά οπλισμένη με ρόπαλο, που λειτουργεί περισσότερο με το ένστικτο παρά με κοινωνικούς κανόνες. Στο άλλο άκρο η συνήθης απεικόνιση του γυναικείου φύλου ως εξαρτώμενου, αγόμενου και φερόμενου και αιωνίως μεταφερόμενου ως κτήμα και ως τρόπαιο (η αφίσα του κινηματογραφικού Ταρζάν με τον Τζόνι Βαϊσμίλερ τα λέει όλα).

Αυτές οι εικόνες και ειδικά αυτή του «άγριου αρσενικού», παρά το γεγονός ότι δεν έχουν καμία ιστορική τεκμηρίωση, μέσα στους αιώνες έχουν αποκτήσει τρομακτική πολιτισμική δύναμη, δύναμη αρχέτυπου. Ο άντρας με το ρόπαλο μέσα στις δεκαετίες έγινε σύμβολο ακατέργαστου και «αυθεντικού» ανδρισμού, που δεν επιδέχεται αμφισβήτηση ούτε καν από τους ομόφυλους του.

Η πιο συστηματική ακαδημαϊκή ανάλυση του φαινομένου προέρχεται από την Elise Kramer, στο έργο της «The Caveman in the Mirror: Masculinity and Paleofantasy» (Cambridge University Press, 2025). Η Kramer τοποθετεί την «αρρενωπότητα των σπηλαίων» στο πλαίσιο μιας ευρύτερης τάσης που ονομάζει paleofantasy και αφορά τη ρομαντικοποίηση μιας υποτιθέμενης προϊστορικής αγνότητας. Σε αυτό το πλαίσιο –που πρακτικά δεν υπάρχει– οι άντρες παρουσιάζονται ως φορείς μιας «φυσικής» δύναμης και κυριαρχίας που έχει χαθεί στη σύγχρονη εποχή. (Και φυσικά γι’ αυτό ευθύνονται οι φεμινίστριες, η νέα τάξη πραγμάτων, το Matrix για το οποίο λυσσάει εδώ και χρόνια ο Άντριου Τέιτ και πάει λέγοντας...).

Βάσει της ανάλυσης της Κράμερ η φιγούρα του «άντρα των σπηλαίων» λειτουργεί ως ιδεολογικό πρότυπο ανδρικής ισχύος και χρησιμοποιείται συχνά σε σύγχρονες κουλτούρες fitness, σε wellness τάσεις, όπως η Paleo diet ή το barefoot running, αλλά και σε αφηγήσεις που προωθούν μια επιστροφή στη «φύση» ως λύση για την κρίση της ανδρικής ταυτότητας. (Αν έχετε όρεξη για διάβασμα, ολόκληρο το άρθρο της Κράμερ εδώ, και στο τέλος του παρόντος άρθρου μερικά προτεινόμενα ακόμα).

Όπως προαναφέρθηκε, η Κράμερ κάνει σαφές από αρκετά νωρίς στην ανάλυσή της ότι αυτό το φαντασιακό είναι βαθιά ανδροκεντρικό. Στις αναπαραστάσεις της caveman masculinity, οι γυναίκες απουσιάζουν σχεδόν πλήρως. Η προϊστορία παρουσιάζεται ως ένας κόσμος όπου μόνο οι άντρες δρουν, αποφασίζουν, κυνηγούν και επιβάλλονται.

Η απουσία των γυναικών δεν είναι τυχαία – είναι δομική. Επιτρέπει τη δημιουργία μιας «καθαρής» ανδρικής ουσίας, απαλλαγμένης από τις σύγχρονες κοινωνικές διαπραγματεύσεις, τα περί ισότητας προτάγματα ή την ανάγκη συναισθηματικής ωριμότητας. Έτσι, η «αρρενωπότητα των σπηλαίων» δεν περιγράφει μια προϊστορική κατάσταση, ένα δεδομένο, αλλά μια σύγχρονη πολιτισμική φαντασίωση που χρησιμοποιεί την προϊστορία ως φόντο για να γραφτεί, να αρθρωθεί και εντέλει να «παιχτεί» ένα συγκεκριμένο έργο περί φύλου.

Όλα τα παραπάνω –ταινίες, λογοτεχνικά έργα, κινούμενα σχέδια, εμβληματικές μορφές της ποπ κουλτούρας– δεν προέρχονται από κάποια καταγραφή του παρελθόντος, αλλά από προβολή σύγχρονων ανησυχιών πάνω σε ένα μυθοποιημένο και απολύτως εξιδανικευμένο για το ανδρικό φύλο παρελθόν.

Αν σε αυτό το σκηνικό μάλιστα, όπως το θέτει η Κράμερ, εμφανιστεί μια γυναίκα, η θέση και ο ρόλος της είναι προκαθορισμένα συγκεκριμένος – κάτω και πίσω από τον ισχυρό του έργου.

Με λίγα λόγια, ο «άντρας των σπηλαίων», το «σωστό αρσενικό» για το οποίο ακούμε, βλέπουμε (και παθαίνουμε) χρόνια τώρα, όχι απλώς δεν υπήρξε ποτέ –τουλάχιστον, όχι με τα χαρακτηριστικά που μας το παρουσιάζουν οι τέχνες– αλλά η κατασκευή του χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον για να νομιμοποιηθούν οι έμφυλες ιεραρχίες και να κεφαλαιοποιηθεί η ανισότητα (τα εξηγεί εξαιρετικά η Ντόνα Χάραγουεϊ στο «Primate Visions: Gender, Race and Nature in the World of Modern Science» – του 1989).

Και μπορεί ο άντρας των σπηλαίων να μην υπάρχει, υπάρχει όμως η μυθολογία του, που φτάνει ως τις μέρες μας και αγαπιέται με αρρωστημένο πάθος από τη σύγχρονη ανδρόσφαιρα, από το ευρύ οικοσύστημα διαδικτυακών κοινοτήτων που συζητούν ζητήματα ανδρικής ταυτότητας και αντιδρούν με ακραίο μίσος όχι μόνο απέναντι στον φεμινισμό, αλλά και στην ιδέα της γυναίκας και στην προοπτική των κοινωνικών αλλαγών.

Στην ανδρόσφαιρα, η caveman masculinity χρησιμοποιείται ως απόδειξη ότι οι άντρες είναι «φτιαγμένοι» για κυριαρχία, ότι η επιθετικότητα είναι βιολογική και άρα νομιμοποιημένη, ότι η σύγχρονη κοινωνία «ευνουχίζει» τον άντρα και ότι η λύση βρίσκεται στην επιστροφή σε μια φαντασιακή προϊστορική κατάσταση όπου οι ρόλοι ήταν ξεκάθαροι και η ανδρική εξουσία αδιαμφισβήτητη. Αν θυμίζει κάτι όλο αυτό, είναι από τον πρώτο διδάξαντα της τοξικής αρρενωπότητας, Άντριου Τέιτ, μέχρι τον σαφώς νεαρότερο και απείρως κομπλεξικότερο Κλαβίκιουλαρ: ο μεν Τέιτ μέχρι σήμερα είναι θιασώτης του τρίπτυχου «αντρίλα-λεφτά-ταπείνωση στο γυναικείο φύλο». Ο δε Κλαβίκιουλαρ έχει προσθέσει στη συνταγή και άριες λεπτομέρειες, προσηλωμένος και στα πρότυπα ανδρικής ομορφιάς. Αμφότεροι ευαγγελίζονται έναν κόσμο με τις γυναίκες στο υπόγειο, στην καλύτερη ως υπαλλήλους σεξουαλικών υπηρεσιών, στη χειρότερη ως πολύμορφες δούλες όλων των εθνικοτήτων και των τάξεων.

Με άλλα λόγια, η caveman masculinity λειτουργεί στην ανδρόσφαιρα ως μύθος-εργαλείο: ένα αφήγημα που προσφέρει σταθερότητα σε έναν κόσμο που αλλάζει εις βάρος των αντρών, όπως το βλέπουν οι πρεσβευτές της ανδρόσφαιρας, μια βιολογικοποιημένη δικαιολόγηση της ανδρικής κυριαρχίας και μια υπόσχεση ότι η «χαμένη» ανδρική ουσία μπορεί να ανακτηθεί – με καταφρόνηση, ταπείνωση έως και ισοπέδωση της γυναικείας ουσίας.

Σε κάθε περίπτωση, δεν πρόκειται περί «επιστροφής στο παρελθόν», καθώς τέτοιο παρελθόν, όπως διαφημίστηκε και από τους πρωτοπόρους του κινηματογράφου, δεν υπήρξε ποτέ. Εκείνο που υπάρχει είναι μια σύγχρονη πολιτισμική αγωνία που ντύνεται με προϊστορικές λεοντές.

ΠΗΓΕΣ:

-Bordo, Susan, "The Male Body: A New Look at Men in Public and in Private", Farrar, Straus and Giroux, 1999.

-Connell, R. W., "Masculinities", University of California Press, 1995.

-Haraway, Donna, "Primate Visions: Gender, Race and Nature in the World of Modern Science", Routledge, 1989.

-Kimmel, Michael, "Manhood in America: A Cultural History", Oxford University Press, 2012.

-McCaughey, Martha, "Caveman Masculinity: Primal Fantasies in Contemporary Culture", Men and Masculinities Journal, Vol. 8, No. 2 (2005)

-Mosher, Donald L. & Sirkin, Mark, "Measuring a Macho Personality Constellation", Journal of Research in Personality, Vol. 18, 1984