Ένα ταξίδι στο Λίβερπουλ: Το συλλογικό τραύμα και η κοινωνία

Όταν λες σε φίλους πως ταξιδεύεις για Αγγλία, η ερώτηση είναι πάντα η ίδια: Λονδίνο; Όταν η δική σου απάντηση είναι Λίβερπουλ, οι αμύητοι σηκώνουν το φρύδι με απορία. Εντάξει, ήταν οι Beatles από κει, αλλά τώρα τι πας να κάνεις; Η απάντηση για τους μυημένους είναι προφανής: για την ποδοσφαιρική ομάδα, το καμάρι της πόλης. Αλλά για τους Scoucers, όπως αποκαλούνται στην αργκό οι κάτοικοι της πόλης, το ποδόσφαιρο δεν είναι απλώς ένα άθλημα για να περάσεις την ώρα σου. Είναι κάτι περισσότερο από ζήτημα ζωής η θανάτου, όπως έλεγε ο θρυλικός προπονητής της Λίβερπουλ, Μπιλ Σάνκλι. Και στις 15 Απριλίου 1989, αποδείχτηκε πως ήταν ζήτημα μόνο θανάτου.

Στο μυθιστόρημα «Δεν θ’ αργήσω» της Βασιλικής Πέτσα (Εκδόσεις Πόλις, 2024), οι ήρωες της ιστορίας, μια παρέα εφήβων του Λίβερπουλ το 1989, ταξιδεύουν στο Σέφιλντ για να παρακολουθήσουν τον αγώνα της ομάδας τους με τη Νότιγχαμ Φόρεστ για τα ημιτελικά του Κυπέλλου Αγγλίας. Χιλιάδες φίλαθλοι και των δύο ομάδων μπαίνουν στο γήπεδο Χίλσμπορο, πολλοί χωρίς εισιτήρια, αφού ο αστυνομικός έλεγχος είναι ελλιπής και τα μέτρα ασφαλείας ανύπαρκτα. Ενώ το παιχνίδι ξεκινά και οι εξέδρες έχουν κατακλυστεί από υπεράριθμους οπαδούς, η τραγωδία ξεδιπλώνεται σε ζωντανή μετάδοση. Εκατοντάδες φίλαθλοι της Λίβερπουλ έχουν κυριολεκτικά συνθλιβεί πάνω στα κιγκλιδώματα που χωρίζουν τις εξέδρες από τον αγωνιστικό χώρο. Κάποιοι τυχεροί πηδούν τον φράχτη και μπαίνουν στο γήπεδο· κάποιους τους τραβούν στο πάνω διάζωμα. Το ματς διακόπτεται, αλλόφρονες έφηβοι αναζητούν τους φίλους τους, άψυχα σώματα σωριάζονται στο γρασίδι, ασθενοφόρα εμφανίζονται με τις σειρήνες, αμήχανοι αστυνομικοί νομίζουν πως έχουν να κάνουν με χούλιγκανς που γυρεύουν φασαρίες. Όταν η κατάσταση ξεκαθαρίζει, ο απολογισμός είναι τραγικός: Ενενήντα επτά (*) άνθρωποι χάνουν τη ζωή τους από ασφυξία και τραύματα λόγω του συνωστισμού. Οι περισσότεροι μεταξύ δεκαπέντε και τριάντα ετών, πολλοί ανήλικοι· ο μικρότερος όλων, ο Τζον-Πολ Γκιλχούλεϊ, ήταν μόλις 10 ετών…

Στο μυθιστόρημα βρισκόμαστε στο 2009, είκοσι χρόνια μετά. Ο Τζον είναι ένας επιζών του Χίλσμπορο, έχει κάνει οικογένεια, έχει ανοίξει δική του επιχείρηση, προσπαθεί να ζήσει φυσιολογικά. Κρατάει ακόμα επαφή με τους φίλους με τους οποίους βρέθηκαν στο Χίλσμπορο. Με όλους εκτός από τον Κιθ· αυτός δεν ήταν τυχερός, είναι ένα από τα 97 θύματα της τραγωδίας. Η ανάμνησή του τον στοιχειώνει. Γιατί αυτός; Γιατί αυτός κι όχι εγώ; Γιατί τις πρώτες μέρες τα θύματα λοιδορήθηκαν ως χούλιγκαν, ταραξίες, μεθύστακες από τον βορρά; Γιατί τόσα χρόνια μετά δεν αποδόθηκε δικαιοσύνη και οι υπεύθυνοι της αστυνομίας δεν τιμωρήθηκαν; Στο Λίβερπουλ του 2025 τα ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα και το συλλογικό τραύμα είναι ανοιχτό. Η πόλη θυμάται τους νεκρούς της. Στο γήπεδο της Λίβερπουλ, το Άνφιλντ, στο μουσείο και στις μπουτίκ της ομάδας, στις παμπ γύρω από το γήπεδο, στο κέντρο της πόλης, το σύνθημα είναι παντού και πάντα επίκαιρο: Justice for the 97· δικαιοσύνη για τους 97. Κάθε χρόνο, την ημέρα της επετείου, στο Άνφιλντ τηρούν ενός λεπτού σιγή. Δύο αναμμένοι πυρσοί συμβολίζουν τη διατήρηση της μνήμης: Never forgotten· δεν θα ξεχαστούν ποτέ. Η πόλη δεν ξέχασε τους νεκρούς της, δεν ξέχασε πώς και γιατί πέθαναν. Η κοινωνία απαίτησε να μην επαναληφθεί η τραγωδία. Το βρετανικό κράτος, σε συνεργασία με τις ποδοσφαιρικές Αρχές, έπραξε το αυτονόητο· έπαψε να αντιμετωπίζει τους οπαδούς ως αγέλες ταραχοποιών που πρέπει να περιοριστούν σε κλουβιά. Τα κιγκλιδώματα καταργήθηκαν, τα μέτρα ασφαλείας έγιναν αυστηρά, η κατανάλωση αλκοόλ εντός γηπέδου απαγορεύτηκε, η ατομική ευθύνη αναδείχθηκε· έκανες φασαρία στο γήπεδο, δεν θα ξαναμπείς σ’ αυτό για καιρό. Θα πληρώσεις το λάθος σου, εσύ, όχι άλλοι εξαιτίας σου.

Ο Κιθ του μυθιστορήματος, ο μικρός Τζον-Πολ της πραγματικότητας και ενενήντα έξι ακόμα άνθρωποι πλήρωσαν τα λάθη άλλων. Πολύνεκρες τραγωδίες συνέβησαν και θα συνεχίσουν να συμβαίνουν· στην Αγγλία, στην Ελλάδα, στη Βόρεια Μακεδονία πρόσφατα. Οι άνθρωποι κάνουν λάθη, εφησυχάζουν, αδιαφορούν, ξορκίζουν το κακό· έλα, μωρέ, σιγά, τίποτα δεν θα γίνει, μην ανησυχείς. Όταν το κακό συμβαίνει, αποκαλύπτεται ο βαθμός ωριμότητας μιας κοινωνίας. Το πένθος, η οργή, ο θρήνος πρέπει να δώσουν τη θέση τους στην έρευνα, στην απόδειξη, στο συμπέρασμα. Και μετά στη δουλειά, στη διόρθωση, στη βελτίωση, στην ανασύνταξη. Το ποδόσφαιρο, τα τρένα, τα αυτοκίνητα, τα κέντρα διασκέδασης, τα φυσικά φαινόμενα δεν σκοτώνουν· η ανθρώπινη αβλεψία το κάνει. Η προετοιμασία, από την άλλη, τα διδάγματα από το παρελθόν, η εγρήγορση σώζουν ζωές. Δεν θ’ αργήσω, υπόσχεται στο μυθιστόρημα ο Τζον στον χαμένο φίλο του. Δεν θ’ αργήσουμε ούτε εμείς, ως κράτος, ως κοινωνία, ως πολίτες. Θα ωριμάσουμε· και θα κάνουμε τα αυτονόητα.

(*) Ενενήντα τέσσερις άνθρωποι πέθαναν στις 15 Απριλίου 1989. Τρεις ακόμη τα επόμενα χρόνια, ως συνέπεια των τραυμάτων τους. Το 2011 ο πενηντάχρονος Στίβεν Γουίτλ, που είχε δώσει το εισιτήριό του για το ματς σε φίλο του που πέθανε στο γήπεδο, αυτοκτόνησε λόγω τύψεων. Ήταν ακόμα ένα θύμα της τραγωδίας του Χίλσμπορο.