Ελληνοτουρκικά και δημόσιος λόγος: Γιατί η γνώση, η κρίση και η άποψη δεν ακολουθούν τη σωστή σειρά
Μια οικονομική επιλογή αναθεωρείται. Ένας νόμος τροποποιείται. Μια κυβερνητική απόφαση αντικαθίσταται από την επόμενη. Η εξωτερική πολιτική κινείται σε διαφορετικό χρόνο. Οι λέξεις αφήνουν αποτύπωμα, οι δημόσιες τοποθετήσεις καταγράφονται, οι αντιφάσεις παρακολουθούνται και κάθε θέση ενσωματώνεται σταδιακά στη διεθνή εικόνα της Ελλάδας, στις προθέσεις που της αποδίδονται και στη στρατηγική που θεωρείται ότι ακολουθεί.
Αυτός είναι ο λόγος που τα εθνικά ζητήματα υπακούουν σε διαφορετικούς κανόνες δημόσιας συζήτησης. Απαιτούν γνώση της ιστορίας, κατανόηση του διεθνούς δικαίου, εξοικείωση με τη γεωπολιτική, επίγνωση των συσχετισμών ισχύος και, πάνω απ’ όλα, την πειθαρχία να αντιστέκεται κανείς στην ευκολία των γρήγορων συμπερασμάτων. Η σοβαρότητα αποτελεί την ελάχιστη προϋπόθεση μιας υπεύθυνης εξωτερικής πολιτικής.
Κι όμως, δύσκολα βρίσκει κανείς άλλο πεδίο της δημόσιας ζωής που να αντιμετωπίζεται με τόση προχειρότητα. Η τηλεοπτική συζήτηση γύρω από τα ελληνοτουρκικά μοιάζει όλο και περισσότερο με σχολιασμό της καθημερινής επικαιρότητας. Μια δήλωση Τούρκου αξιωματούχου, μια υπερπτήση, μια NAVTEX ή μια διπλωματική συνάντηση αρκούν για να ξεκινήσει ένας κύκλος προβλέψεων, βεβαιοτήτων και εύκολων συμπερασμάτων. Το γεγονός προηγείται της γνώσης. Η αντίδραση προηγείται της ανάλυσης. Μέχρι να εμφανιστεί το επόμενο επεισόδιο, η προηγούμενη βεβαιότητα έχει ήδη ξεχαστεί.
Στα εθνικά ζητήματα η προχειρότητα παύει να είναι απλώς ενοχλητική. Παράγει πολιτικές συνέπειες. Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις δεν αποτελούν μια ακολουθία ανεξάρτητων περιστατικών. Κάθε κρίση εντάσσεται σε μια στρατηγική με ιστορικό βάθος. Κάθε τουρκική διεκδίκηση αποκτά το πραγματικό της νόημα όταν ενταχθεί στη συνολική αντίληψη της Άγκυρας για τον ρόλο της στην Ανατολική Μεσόγειο, στο Αιγαίο και στην ευρύτερη περιοχή. Όποιος αντιμετωπίζει κάθε επεισόδιο ως μεμονωμένο γεγονός αδυνατεί να κατανοήσει τη συνοχή της τουρκικής πολιτικής.
Εδώ αποκαλύπτεται και η μεγαλύτερη αδυναμία ενός μεγάλου μέρους της ελληνικής δημοσιογραφίας. Τα ελληνοτουρκικά ανήκουν στα απαιτητικότερα πεδία πολιτικής σκέψης. Η κατανόησή τους προϋποθέτει ιστορική γνώση, εξοικείωση με το διεθνές δίκαιο, κατανόηση της γεωπολιτικής, παρακολούθηση της τουρκικής πολιτικής ζωής και επίγνωση της λειτουργίας των διεθνών οργανισμών. Σπάνια συναντά κανείς δημόσιο ζήτημα που να συνδυάζει τόσο διαφορετικά γνωστικά πεδία. Παρ’ όλα αυτά, η δημόσια συζήτηση διαμορφώνεται συχνά από ανθρώπους που αντιμετωπίζουν τα εθνικά ζητήματα με τα ίδια εργαλεία με τα οποία σχολιάζουν έναν κυβερνητικό ανασχηματισμό ή μια δημοσκοπική μεταβολή. Η ευκολία του σχολίου αντικαθιστά την επίπονη εργασία της γνώσης.
Το φαινόμενο γίνεται ακόμη πιο σύνθετο όταν ιδεολογικές βεβαιότητες αρχίζουν να υπαγορεύουν την ανάγνωση της διεθνούς πραγματικότητας. Τότε η εξωτερική πολιτική παύει να εξετάζεται με κριτήριο τα μακροπρόθεσμα συμφέροντα της χώρας και ερμηνεύεται μέσα από προκατασκευασμένα ιδεολογικά σχήματα. Η δημόσια συζήτηση γύρω από τον πόλεμο στη Μέση Ανατολή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η ανθρώπινη τραγωδία των αμάχων προκαλεί, αυτονόητα, οδύνη και δεν επιδέχεται συμψηφισμούς. Η ευθύνη μιας εξωτερικής πολιτικής αρχίζει από το σημείο όπου το συναίσθημα δεν επαρκεί πλέον για να ερμηνεύσει την πραγματικότητα. Εκεί αξιολογούνται οι στρατηγικές συμμαχίες, η φύση των καθεστώτων, οι συσχετισμοί ισχύος και οι μακροπρόθεσμες συνέπειες κάθε επιλογής.
Η Ελλάδα οικοδόμησε τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια μία από τις σημαντικότερες στρατηγικές σχέσεις της μεταπολιτευτικής της ιστορίας με το Ισραήλ. Η συνεργασία αυτή αφορά την άμυνα, την ανταλλαγή πληροφοριών, την ενεργειακή ασφάλεια, την τεχνολογία και τη συνολική ισορροπία ισχύος στην Ανατολική Μεσόγειο. Η αποτίμησή της προϋποθέτει αξιολόγηση όλων αυτών των παραμέτρων. Οι στρατηγικές συμμαχίες δεν αξιολογούνται μόνο υπό το βάρος της επικαιρότητας. Κρίνονται κυρίως από τη συμβολή τους στη μακροπρόθεσμη ασφάλεια μιας χώρας. Όταν η δημόσια συζήτηση εγκλωβίζεται αποκλειστικά σε ιδεολογικά αντανακλαστικά ή σε έναν γενικευμένο αντιισραηλινό λόγο, παραμερίζεται ένα θεμελιώδες ερώτημα: ποια επιλογή υπηρετεί αποτελεσματικότερα τα ελληνικά συμφέροντα σε μια περιοχή που μεταβάλλεται με πρωτοφανή ταχύτητα;
Το ίδιο ισχύει και για κάθε αφήγηση που, συνειδητά ή ασυνείδητα, αναπαράγει επιχειρήματα χρήσιμα για αναθεωρητικές δυνάμεις ή οργανώσεις που επιδιώκουν την αποσταθεροποίηση της περιοχής. Η σύμπτωση επιχειρημάτων δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ταύτιση προθέσεων. Αποτελεί, όμως, ένα πολιτικό γεγονός που αξίζει να εξετάζεται με πολύ μεγαλύτερη προσοχή από όση συνήθως του αφιερώνεται. Στις διεθνείς σχέσεις οι λέξεις ταξιδεύουν πολύ πιο μακριά από το ακροατήριο στο οποίο απευθύνονται.
Η εξωτερική πολιτική αποτελεί ίσως το πεδίο όπου η ιστορική μνήμη, η γεωγραφία, η ισχύς, το διεθνές δίκαιο και η στρατηγική σκέψη συναντώνται με τον πιο απαιτητικό τρόπο. Μια χώρα μπορεί να διαφωνεί για τη φορολογία, για την παιδεία ή για το ασφαλιστικό χωρίς να αμφισβητείται η ίδια η θέση της στον κόσμο. Στα εθνικά ζητήματα, όμως, η ποιότητα του δημόσιου λόγου αποτελεί μέρος της εθνικής ισχύος. Και ίσως αυτή να είναι η σημαντικότερη υποχρέωση όσων επιλέγουν να μιλούν δημόσια: να θυμούνται ότι ορισμένα θέματα απαιτούν πρώτα γνώση, ύστερα κρίση και μόνο στο τέλος άποψη.
17°
