Από τον καύσωνα του 1540 στην εποχή της κλιματικής κρίσης: Οι φονικότεροι καύσωνες της ιστορίας και γιατί η Ευρώπη θερμαίνεται σήμερα ταχύτερα από τον υπόλοιπο κόσμο
Ακόμα και πριν από την εποχή της κλιματικής αλλαγής, έχουν καταγραφεί φονικοί καύσωνες που προκάλεσαν ξηρασίες και μεγάλες ανθρώπινες απώλειες. Ένας από τους πιο ακραίους ήταν εκείνος που ενέσκηψε στην Ευρώπη το 1540, διήρκεσε 11 μήνες και είχε ως αποτέλεσμα ο Ρήνος, ο Έλβας και ο Σηκουάνας να γίνουν τόσο ρηχοί ώστε οι άνθρωποι τους διέσχιζαν με τα πόδια. Εκατοντάδες χιλιάδες ήταν τα θύματα από πείνα, δυσεντερία και πυρκαγιές. Ο καύσωνας ξεκίνησε τον Φεβρουάριο εκείνης της χρονιάς επηρεάζοντας τη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ελβετία, την Αυστρία, την Ιταλία, την Πολωνία, την Τσεχία, το Βέλγιο, την Ολλανδία, τη νότια Αγγλία και την Ισπανία. Πιθανότατα, το καλοκαίρι, η θερμοκρασία ξεπέρασε 40°C σε πολλές περιοχές (5-7°C πάνω από την κανονική για την εποχή), ενώ η βροχόπτωση μειώθηκε στο 20-25% της συνηθισμένης. Ο Τάμεσης παρουσίασε αντίστροφη ροή λόγω εισροής θαλασσινού νερού, πολλές πηγές και πηγάδια στέρεψαν και, εξαιτίας της παρατεταμένης ξηρασίας, ξέσπασαν δασικές και αστικές πυρκαγιές, καθώς και επιδημίες ασθενειών από μολυσμένο νερό. Πολλοί, μεταξύ των οποίων ο Μαρτίνος Λούθηρος, είδαν το φαινόμενο ως τη «Συντέλεια του κόσμου». Ερευνητές όπως ο Ελβετός Christian Pfister χαρακτηρίζουν αυτόν τον καύσωνα του 16ου αιώνα τον χειρότερο στην ιστορία με αριθμό θυμάτων 500.000–800.000 στην κεντρική Ευρώπη (σε πληθυσμό περίπου 40 εκατομμυρίων).
Τον Ιούλιο του 1743 στην Κίνα, το θερμόμετρο έδειξε 44.4°C —ρεκόρ για την εποχή· στη Βόρεια Κίνα έχασαν τη ζωή τους 11.000 άνθρωποι. Το καλοκαίρι του 1757 στην Ευρώπη ήταν ένα από τα θερμότερα —μέχρι το 2003 τουλάχιστον, όταν συνέβη ο μεγάλος καύσωνας που σφράγισε την πραγματικότητα της κλιματικής κρίσης. Έχει ενδιαφέρον το πώς, στη διάρκεια μιας μακράς περιόδου ψύχους, που ονομάστηκε Μικρή Παγετωνική Περίοδος (Little Ice Age), η οποία διήρκεσε περίπου από τα μέσα του 14ου αιώνα μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα (κυρίως από το 1450 μέχρι το 1850), η κλιματική μεταβλητότητα ήταν τέτοια ώστε, ενώ η μέση θερμοκρασία στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική ήταν 1–2°C χαμηλότερη από ό,τι τον 20ό αιώνα, σημειώθηκαν σκληροί καύσωνες. Αλλά, γενικά, όλους αυτούς τους αιώνες τα καλοκαίρια ήταν ψυχρά και οι χειμώνες δριμείς: στη ζωγραφική αναπαρίστανται σκοτεινά, θυελλώδη τοπία και η λογοτεχνία περιγράφει υγρασία και παγωνιά.
Η θέρμανση ξεκίνησε από τα μέσα του 19ου αιώνα, παράλληλα με τη δεύτερη Βιομηχανική Επανάσταση και την αύξηση των αερίων του θερμοκηπίου. Αν και η Μικρή Παγετωνική Περίοδος συνυπήρξε με ακραία θερμά περιστατικά, όπως ο καύσωνας του 1540, δεν φαίνεται να υπάρχει σύγκριση με τις θερμοκρασίες του 20ού αιώνα, όταν οι καύσωνες έγιναν συχνότεροι και με υψηλότερα peaks: μερικοί από τους πιο φονικούς ήταν εκείνοι του 1901 στις ανατολικές ΗΠΑ, του 1911 στη Γαλλία, του 1936 στη Βόρεια Αμερική, του 1987 στην Ελλάδα (τότε λίγα κτίρια είχαν κλιματισμό), του 2003 στη Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, Γερμανία, του 2010 στη Ρωσία, του 2021 στη Δυτική Βόρεια Αμερική (Καναδάς– Βρετανική Κολομβία). Από το 2022 καύσωνες σημειώνονται επανειλημμένως στην Ευρώπη.
Στην Ελλάδα, το 1957-1958 η θερμοκρασία έφτασε τους 44.8°C (ιδιαίτερα στο Αγρίνιο και στη Θεσσαλία)· το 1977 τους 48°C (Ελευσίνα, Τατόι), το 1987, το 2007 και το 2021, 2023, 2024 (Ο Ιούνιος 2024 ήταν ο θερμότερος από το 1960) οι καύσωνες συνοδεύτηκαν από πυρκαγιές. Σήμερα στην Ελλάδα οι καύσωνες είναι 5 φορές πιο συχνοί και 7 φορές πιο μακροχρόνιοι από ό,τι στις δεκαετίες πριν από το 1990. Οι νύχτες δεν δροσίζουν πια επαρκώς· το καλοκαίρι του 2024 ο καύσωνας έσπασε ρεκόρ διάρκειας (17 συνεχόμενες ημέρες με περίπου 37°C). Η Μελέτη Reinders Corporation του 2025 προβλέπει για την Ελλάδα μέχρι το 2100 δύο καύσωνες τον χρόνο, διάρκειας 20 ημερών ο καθένας, με μέση θερμοκρασία 37°C. Η χώρα μας κατατάσσεται 7η σε ευπάθεια στην Ευρώπη.
Αν και οι μεγάλοι καύσωνες δεν είναι καινούργιο φαινόμενο, τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει πιο συχνοί, πιο έντονοι και πιο παρατεταμένοι σε πολλές περιοχές του κόσμου, συμπεριλαμβανομένης της Μεσογείου και της Ελλάδας. Οι θάνατοι οφείλονται κυρίως σε ευάλωτους πληθυσμούς (ηλικιωμένους, ασθενείς) και έλλειψη υποδομών (κλιματισμός, προειδοποιήσεις). Η Ευρώπη θερμαίνεται γρηγορότερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο· οι καύσωνες ξεκινούν νωρίτερα (ακόμα και τον Ιούνιο) και διαρκούν περισσότερο, ενώ ο συνδυασμός ημέρας και νύχτας (compound heat) αυξάνει τον κίνδυνο για την υγεία. Αυτή η ευρωπαϊκή ιδιαιτερότητα —η Ευρώπη θερμαίνεται περίπου δύο φορές ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο— δεν οφείλεται στο ότι εκπέμπει τα περισσότερα αέρια του θερμοκηπίου σήμερα, αλλά ότι την καθιστούν ευάλωτη η γεωγραφία και το κλιματικό της σύστημα. Καθώς η Ευρώπη βρίσκεται κυρίως σε βόρεια γεωγραφικά πλάτη, οι πολικές και υποπολικές περιοχές θερμαίνονται περισσότερο από τον παγκόσμιο μέσο όρο (το φαινόμενο ονομάζεται Arctic amplification).Όταν λιώνουν το χιόνι και οι πάγοι: μειώνεται η ανακλαστικότητα (albedo), το σκοτεινό έδαφος ή η θάλασσα απορροφούν περισσότερη ηλιακή ακτινοβολία και η θέρμανση επιταχύνεται. Καθώς η ξηρά θερμαίνεται ταχύτερα από τους ωκεανούς και η Ευρώπη αποτελείται κυρίως από ηπειρωτικές εκτάσεις, δεν διαθέτει ωκεανούς που να απορροφούν θερμότητα· έτσι, σε πολλές περιοχές, τα εδάφη γίνονται ολοένα πιο ξηρά: όταν το έδαφος έχει στεγνώσει η ηλιακή ενέργεια θερμαίνει περισσότερο τον αέρα. Τα τελευταία χρόνια παρατηρούνται συχνότερα συστήματα υψηλών πιέσεων (blocking highs), τα οποία εμποδίζουν τη διέλευση ψυχρών μετώπων και επιτρέπουν τη συσσώρευση θερμού αέρα για πολλές ημέρες ή εβδομάδες. Προστίθεται κάτι που ακούγεται παράδοξο: τα αερολύματα (θειικά σωματίδια κ.ά.) που εκπέμπονταν από τη βιομηχανία αντανακλούσαν μέρος της ηλιακής ακτινοβολίας και προκαλούσαν ένα μικρό φαινόμενο ψύξης ("global dimming”), αλλά, καθώς η Ευρώπη έχει μειώσει σημαντικά αυτούς τους ρύπους από τη δεκαετία του 1980, έχει αποκαλυφθεί περισσότερο η υποκείμενη θέρμανση που προκαλούν τα αέρια του θερμοκηπίου. Αν και αυτό δεν δημιουργεί υπερθέρμανση από μόνο του, αφαιρεί έναν παράγοντα που την κάλυπτε εν μέρει.
17°
