Οι Άλλες: Φλόρενς Όουενς Τόμσον, η ανώνυμη γυναίκα που ήξεραν οι πάντες

Μερικές ιστορίες είναι πολύ παράξενες, ή πολύ άβολες, για να μη χαθούν. Στην παρούσα στήλη, συγκεντρώνουμε μερικές από αυτές — μερικές από τις γυναίκες που η ιστορία δεν ήξερε πού να τις βάλει, οπότε δεν τις έβαλε πουθενά. Δεν είναι πάντα ηρωίδες. Δεν είναι πάντα αθώες. Αλλά είναι πάντα αληθινές.

Η σημερινή μας Άγνωστη Ηρωίδα μάς επιβάλλει να ξεκινήσουμε διαφορετικά: όχι με το δικό της βιογραφικό.

Η Αμερικανίδα φωτογράφος και φωτορεπόρτερ Ντοροθέα Λανγκ (Dorothea Lange, 1895-1965) έγινε ευρέως γνωστή για το πρωτοποριακό της έργο στη λεγόμενη κοινωνική φωτογραφία τεκμηρίωσης. Κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Ύφεσης, εγκατέλειψε την έως τότε καλά στημένη σταδιοδρομία της —φωτογράφιζε κατά κύριο λόγο πλούσιες οικογένειες του Σαν Φρανσίσκο— και άρχισε να καταγράφει με συγκλονιστική ανθρωπιά το βαρύ τίμημα της οικονομικής κρίσης στους φτωχούς αγροτικούς πληθυσμούς και στους εσωτερικούς μετανάστες των ΗΠΑ, τους εργάτες γης που ταξίδευαν από Πολιτεία σε Πολιτεία για να βρουν δουλειά, καθώς η ανέχεια και η πείνα θέριζαν πελώρια κομμάτια του πληθυσμού. Το έργο της, που συνδύαζε την αισθητική αρτιότητα με την κοινωνική στράτευση, επηρέασε όσο λίγα την εξέλιξη του σύγχρονου φωτορεπορτάζ.

Μέλος μιας μεγάλης ομάδας επαγγελματιών φωτογράφων που οργανώθηκαν από τη Resettlement Administration για να αποτυπώσουν, αφενός, τη θλιβερή κατάσταση, αλλά και για να τεκμηριώσουν, αφετέρου, την ευεργετική επίδραση του New Deal (1933-1939) —του ριζοσπαστικού προγράμματος οικονομικών και κοινωνικών μεταρρυθμίσεων που εφάρμοσε ο πρόεδρος Φραγκλίνος Ρούζβελτ με σκοπό να βγάλει τη χώρα από τη Μεγάλη Ύφεση—, βγήκε για πρώτη φορά από το στούντιο στους δρόμους στα 38 της. Τρία χρόνια μετά, το 1936, και ενώ είχε ήδη περάσει τρεις εβδομάδες φωτογραφίζοντας εργάτες γης στην Καλιφόρνια, στο Νέο Μεξικό και στην Αριζόνα, βρέθηκε σε έναν καταυλισμό έξω από το χωριό Νιπόμο της Καλιφόρνιας. Πολλοί άνθρωποι είχαν συρρεύσει εκεί για να μαζέψουν μπιζέλια στα χωράφια. Με τη διαφορά ότι δεν υπήρχαν καθόλου μεροκάματα, γιατί ο παγετός είχε κάψει ολότελα τη σοδειά. Οι συνθήκες ήταν τραγικές, και οι άνθρωποι τραβούσαν τα μαλλιά τους.

Και ήταν τότε που είδε μια γυναίκα, τριγυρισμένη από τα παιδιά της, να συγκεντρώνει επάνω της όλα τα χαρακτηριστικά των ανθρώπων που είχε πλήξει το Κραχ. Ήταν εμφανώς πεινασμένη, με ένα απεγνωσμένο βλέμμα, βρόμικη, και ολότελα απελπισμένη. Την πλησίασε και της ζήτησε την άδεια να τη φωτογραφήσει. Η ταλαιπωρημένη γυναίκα, που της είπε ότι ήταν 32 ετών και ότι είχε έρθει άδικα έως εκεί με τον άντρα και τα παιδιά της για να δουλέψουν, δέχτηκε.

Η Λανγκ τράβηξε τέσσερις ή πέντε φωτογραφίες, μέσα σε δέκα λεπτά της ώρας. Η πιο γνωστή έδειχνε τη Φλόρενς με ένα βρέφος στην αγκαλιά, σαν να είχε αποκοιμηθεί θηλάζοντας, και δύο μεγαλύτερα παιδιά γερμένα στους ώμους της. Το πρόσωπό τους δεν φαίνεται. Αντίθετα, το πλάνο γεμίζει με το δικό της πρόσωπο. Και με εκείνο το βλέμμα, που ξεφεύγει από τον φακό και στρέφεται προς τα πέρα, σε ένα «κάτι» που δεν βλέπουμε ποτέ. Η σύνθεση, με έναν ανατριχιαστικό τρόπο, θύμιζε Μόνα Λίζα και Πιετά μαζί.

Η φωτογραφία, αυτό το συγκλονιστικό πορτρέτο της Φλόρενς από τη Λανγκ, δημοσιεύθηκε στη «San Francisco News» στις 10 Μαρτίου 1936 και αναπαράχθηκε γρήγορα — ή μάλλον, αστραπιαία. Μέσα σε λίγες ημέρες, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση έστειλε 20.000 λίβρες τρόφιμα στον καταυλισμό για να μοιραστούν στον κόσμο. Παρ’ όλα αυτά, η ίδια η Φλόρενς, η «Migrant Mother» («Μετανάστρια Μητέρα»), όπως είχε ήδη ονομαστεί, το εμβληματικό σύμβολο της μητρικής αντοχής και της Μεγάλης Ύφεσης, είχε ήδη πάρει την οικογένειά της και είχε φύγει, αναζητώντας αλλού δουλειά.

Ποια ήταν όμως η Migrant Mother; Ποια ήταν εκείνη η γυναίκα;

Η Φλόρενς Όουενς Τόμσον ήταν Τσερόκι. Γεννήθηκε σε έναν ινδιάνικο καταυλισμό της Οκλαχόμα το 1903 και έζησε μια ζωή σημαδεμένη από τη φτώχεια, τη σκληρή αγροτική εργασία και τις συνεχείς μετακινήσεις. Παντρεύτηκε στα δεκαεπτά της κάποιον Κλίο Όουενς (Cleo Owens), με τον οποίο μετακόμισε στην Καλιφόρνια. Το 1931, όταν είχε ήδη έξι παιδιά και ήταν έγκυος στο έβδομο, ο σύζυγός της πέθανε από φυματίωση. Για να ζήσει τα παιδιά της, εργαζόταν ως εποχική εργάτρια γης, μαζεύοντας βαμβάκι και λαχανικά κάτω από εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες.

Ήταν ένα από τα χιλιάδες θύματα του Dust Bowl — της πρωτοφανούς δηλαδή περιόδου οικολογικής και οικονομικής καταστροφής κατά τη δεκαετία του 1930, όταν σφοδρές αμμοθύελλες και μια παρατεταμένη ξηρασία κατέστρεψαν ολοσχερώς τις καλλιέργειες στις αμερικανικές πεδιάδες, οδηγώντας εξαθλιωμένες αγροτικές οικογένειες στην εσωτερική μετανάστευση προς την Καλιφόρνια για να επιβιώσουν.

Μετά τη συνάντησή της με τη Λανγκ στον καταυλισμό εργατών γης του Νιπόμο, συνέχισε για αρκετά χρόνια ακόμη να ακολουθεί τις εποχικές σοδειές στην Καλιφόρνια για το μεροκάματο, μαζί με τον νέο σύντροφό της, κάποιον Τζιμ Χιλ (Jim Hill). Πριν χωρίσουν, απέκτησε μαζί του τρία ακόμη παιδιά, φτάνοντας συνολικά τα δέκα. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η Φλόρενς βρήκε επιτέλυος μια κάπως πιο σταθερή και καλύτερα αμειβόμενη εργασία, δουλεύοντας σε ένα αποστακτήριο ιατρικού οινοπνεύματος στη Μαντέρα της Καλιφόρνιας. Προς το τέλος του πολέμου γνώρισε και παντρεύτηκε έναν νοσοκόμο, ονόματι Τζορτζ Τόμσον (George Thompson). Το 1945 η οικογένεια εγκαταστάθηκε μόνιμα στο Μοντέστο της Καλιφόρνιας, και η Φλόρενς βρήκε επιτέλους τη σταθερότητα που της έλειπε.

Για δεκαετίες δεν είχε κανένα οικονομικό όφελος ούτε δημόσια αναγνώριση, καθώς η ταυτότητά της παρέμενε άγνωστη στο κοινό που έβλεπε παντού τη μορφή της. Η ύπαρξή της αποκαλύφθηκε δημόσια μόλις το 1978, όταν ένας δημοσιογράφος της εφημερίδας «Modesto Bee» την εντόπισε σε έναν καταυλισμό τροχόσπιτων έξω από το Μοντέστο. Ήταν πια εβδομήντα πέντε ετών. Είχε τύχει να δει τη μορφή της εδώ κι εκεί, μα δεν το είχε μαρτυρήσει σε κανέναν. Ντρεπόταν που ήταν τόσο φτωχή και ανήμπορη.

Πέντε χρόνια αργότερα, διαγνώστηκε με καρκίνο. Καθώς δεν είχε ασφάλιση και αδυνατούσε να καλύψει τα έξοδα νοσηλείας, τα παιδιά της απηύθυναν έκκληση για οικονομική βοήθεια, δημοσιεύοντας ένα άρθρο στη «San Jose Mercury News»· ο κόσμος ανταποκρίθηκε συγκεντρώνοντας 30.000 δολάρια μέσω μικρών δωρεών, αλλά και επιστολές, κάρτες, αποκόμματα και οικογενειακό υλικό: τεκμήρια που σήμερα βρίσκονται στα Florence Owens Thompson Papers της Library of Congress. Πέθανε τον Σεπτέμβριο του 1983, έχοντας ζήσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής της στην αφάνεια, αν και ολόκληρος ο πλανήτης γνώριζε το πρόσωπό της, αφού το πορτρέτο της έγινε από γραμματόσημο μέχρι εξώφυλλο σε εκατοντάδες περιοδικά.

Υπάρχει όμως ακόμη ένα στοιχείο με μεγάλο ενδιαφέρον εδώ: το γεγονός πως επί μισό σχεδόν αιώνα κανείς δεν γνώριζε ότι η Φλόρενς ήταν αυτόχθονη. Όλοι οι μελετητές συμφωνούν πως, εάν η καταγωγή της ήταν γνωστή εξαρχής, ένα μικρό μόλις ποσοστό των εκατομμυρίων αμερικανικών οικογενειών που ταυτίστηκαν μαζί της θα εξακολουθούσε να τη θεωρεί «Μητέρα των Μεταναστών». Ίσως θα ήταν μία ακόμη Ινδιάνα.

Η Florence Owens Thompson (1.9.1903-16.9.1983), ένα από τα πιο διάσημα πρόσωπα της ανθρώπινης ιστορίας, έζησε μια ζωή στο περιθώριο, εντελώς άγνωστη, και ουσιαστικά ανώνυμη. Η πλάκα στον τάφο της γράφει: «Florence Leona Thompson, Migrant Mother—A Legend of the Strength of American Motherhood». Ήταν μία Τσερόκι. Μία επιζήσασα.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού, ή μιας Άλλης Γυναίκας. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Μην ξεχνάτε, επίσης, πως κάθε Τρίτη έχουμε και πόντκαστ! Σας ευχαριστούμε πολύ.