Από το πραξικόπημα του 1953 έως τη σύγκρουση του 2026: Το χρονικό ΗΠΑ – Ιράν

Από την κρίση των ομήρων μέχρι το πυρηνικό πρόγραμμα και τους πολέμους μέσω αντιπροσώπων (proxy wars), το Ιράν απασχολεί τους Αμερικανούς προέδρους εδώ και περίπου 75 χρόνια, οδηγώντας την Ουάσιγκτον σε μερικές από τις πιο ριψοκίνδυνες διεθνείς παρεμβάσεις της. Ακολουθεί μια σύντομη ιστορία της ταραχώδους σχέσης των δύο χωρών.

• 1953: Πραξικόπημα κατά του Μοχάμεντ Μοσαντέκ

Οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο αντιτίθενται στην εθνικοποίηση της Anglo-Iranian Oil Company (σημερινή BP) από τον δημοκρατικά εκλεγμένο πρωθυπουργό του Ιράν, Μοχάμεντ Μοσαντέκ. Υποστηρίζουν πραξικόπημα που τον ανατρέπει.

Επιστροφή του Σάχη στην εξουσία

Ο Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί επανέρχεται στον θρόνο με δυτική στήριξη και εγκαθιδρύει ένα αυταρχικό καθεστώς στενά συνδεδεμένο με τις ΗΠΑ.

• 1978-1979: Ιρανική Επανάσταση

Η δυσαρέσκεια για το αυταρχικό καθεστώς του Σάχη οδηγεί σε μαζικές διαδηλώσεις και τελικά στην ανατροπή του. Ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί εγκαθιδρύει την Ισλαμική Δημοκρατία.

• 1979: Κρίση ομήρων στην πρεσβεία των ΗΠΑ

Ιρανοί φοιτητές καταλαμβάνουν την αμερικανική πρεσβεία στην Τεχεράνη και κρατούν 52 Αμερικανούς ομήρους για 444 ημέρες. Η κρίση οδηγεί σε πλήρη ρήξη των σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών.

Απαίτηση έκδοσης του Σάχη

Οι καταληψίες ζητούν την έκδοση του Σάχη που έχει καταφύγει στις ΗΠΑ, γεγονός που ταπεινώνει την Ουάσιγκτον και επηρεάζει τις αμερικανικές εκλογές του 1980.

• 1980-1988: Πόλεμος Ιράν–Ιράκ

Το Ιράκ εισβάλλει στο Ιράν, ξεκινώντας έναν πόλεμο οκτώ ετών, με περίπου 500.000 νεκρούς συνολικά.

• 1984: Το Ιράν χαρακτηρίζεται «κράτος που στηρίζει την τρομοκρατία»

Η κυβέρνηση Ρόναλντ Ρίγκαν εντάσσει το Ιράν στη σχετική λίστα των ΗΠΑ, λόγω της στήριξης σε οργανώσεις όπως η Χεζμπολάχ.

• 1988: Κατάρριψη της πτήσης Iran Air 655

Αμερικανικό πολεμικό πλοίο καταρρίπτει ιρανικό επιβατικό αεροσκάφος στον Περσικό Κόλπο. Σκοτώνονται 290 άνθρωποι.

Αποζημίωση θυμάτων

Οι ΗΠΑ καταβάλλουν αργότερα αποζημίωση 61,8 εκατ. δολαρίων στις οικογένειες των θυμάτων.

• 2002: Ο «Άξονας του Κακού»

Μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, ο πρόεδρος Τζορτζ Μπους χαρακτηρίζει το Ιράν μέρος του «Axis of Evil», μαζί με το Ιράκ και τη Βόρεια Κορέα.

• 2015: Υπογραφή της πυρηνικής συμφωνίας (JCPOA)

Η κυβέρνηση Μπαράκ Ομπάμα και μεγάλες δυνάμεις συμφωνούν με το Ιράν για περιορισμό του πυρηνικού προγράμματος, με αντάλλαγμα άρση κυρώσεων.

• 2018: Αποχώρηση των ΗΠΑ από τη συμφωνία

Ο Ντόναλντ Τραμπ αποσύρει τις ΗΠΑ από το JCPOA και επαναφέρει αυστηρές οικονομικές κυρώσεις κατά της Τεχεράνης.

• Ιούνιος 2025: Πλήγματα ΗΠΑ και Ισραήλ στο Ιράν

Αμερικανικές και ισραηλινές δυνάμεις χτυπούν τρεις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν, σε μια από τις πιο επικίνδυνες κλιμακώσεις των τελευταίων δεκαετιών.

• 2025: Διαδηλώσεις στο Ιράν

Ξεσπούν μαζικές κινητοποιήσεις κατά του καθεστώτος λόγω οικονομικής κρίσης και πολιτικής καταστολής.

• Ιανουάριος 2026: Βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων

Οι αρχές προχωρούν σε μαζικές συλλήψεις και κατασχέσεις περιουσιών. Η Human Rights Activists News Agency αναφέρει 6.842 νεκρούς, ενώ η κυβέρνηση αναγνωρίζει 3.117 θανάτους, συμπεριλαμβανομένων δυνάμεων ασφαλείας.

• 2026: Απειλές αμερικανικής παρέμβασης

Η Ουάσιγκτον ενισχύει στρατιωτικά τη Μέση Ανατολή και προειδοποιεί την Τεχεράνη για πιθανές στρατιωτικές ενέργειες.

Διπλωματικές συνομιλίες ΗΠΑ – Ιράν

Διεξάγονται δύο γύροι συνομιλιών σε Μουσκάτ και Γενεύη, ενώ οι επόμενες ημέρες θεωρούνται κρίσιμες για το αν θα υπάρξει συμφωνία ή νέα στρατιωτική κλιμάκωση.