Το Trabant 601, το χάσμα ανάμεσα σε Δυτική και Ανατολική Ευρώπη, οι «λαϊκές δημοκρατίες» και η ακινησία του συστήματος
Έχοντας ξεκινήσει να διδάσκω στο Πανεπιστήμιο τη χρονιά που διαλύθηκε η Σοβιετική Ένωση, από νωρίς αφιέρωσα ένα μεταπτυχιακό μάθημα στην Ιστορία του Ψυχρού Πολέμου, με έμφαση στις διεθνείς κρίσεις της περιόδου 1945-1990. Σταδιακά, κατάλαβα ότι αυτό που για μένα αντιπροσώπευε αν όχι «τα καλύτερά μας χρόνια», πάντως την περίοδο της ενηλικίωσής μου, για το φοιτητικό κοινό φάνταζε ολοένα και περισσότερο ως terra incognita. Εδώ και αρκετά χρόνια, οφείλω να εξηγώ τον όρο «Σοβιετική Ένωση» και, ταυτόχρονα, να προσέχω να μη τον χρησιμοποιώ όταν αναφέρομαι στη σημερινή Ρωσία.
Η πρόκληση στο μάθημα ήταν, πέρα από τις βασικές ιστορικές γνώσεις και ερμηνείες, να μεταφέρω στο κοινό μου λίγο από το «άρωμα» και το «χρώμα» της εποχής. Η αρχή μπορούσε να γίνει με καθημερινά σημεία αναφοράς, με τα οποία μπορεί να ταυτιστεί ο καθένας: μόδα, μουσική, κινηματογράφος, gadgets και, ασφαλώς, αυτοκίνηση.
Αναζητώντας εξώφυλλο για ένα βιβλίο που εμπνεύστηκα από το εν λόγω μάθημα, το μάτι μου έπεσε σε μια τοιχογραφία, η οποία εμφανίζει ένα όχημα να διαπερνά το κατεξοχήν σύμβολο του Ψυχρού Πολέμου, το Τείχος του Βερολίνου. Το όχημα είναι ένα Trabant 601, ανατολικογερμανικής κατασκευής. Η ίδια η ονομασία του δεν θα μπορούσε να ταιριάζει καλύτερα στην εποχή του: Στα γερμανικά, σημαίνει «δορυφόρος». Βέβαια, οι εμπνευστές του ονόματος δεν ήταν δυνατό να το συνδέσουν ευθέως με τη δορυφορική σχέση της «Λαοκρατικής Γερμανικής Δημοκρατίας» (ΛΔΓ) προς τη Σοβιετική Ένωση. Η επίσημη εκδοχή δέχεται ως πηγή έμπνευσης την εκτόξευση του πρώτου τεχνητού δορυφόρου στο διάστημα, του σοβιετικού «Σπούτνικ», το 1957. Τότε περίπου λανσαρίστηκε ο άμεσος πρόγονος του Trabant 601, ένα όχημα που προοριζόταν να καταστεί το κατεξοχήν «λαϊκό όχημα» (Volkswagen) της νέας, σοσιαλιστικής Γερμανίας.
Το Trabant 601
Το Trabant 601 παραγόταν από το 1964 έως το 1990. Τεχνολογικά, ωστόσο, αποτελούσε αναχρονισμό εκ γενετής, στο μέτρο που «φορούσε» τα μηχανικά μέρη ενός γερμανικού μοντέλου της δεκαετίας του 1930. Μιλάμε για δίχρονο, δικύλινδρο αερόψυκτο κινητήρα (δεκαετίες αφότου, με εξαίρεση τα ηρωικά Fiat 500 και Citroën 2CV, στη Δύση είχαν καθιερωθεί οι τετρακύλινδροι, τετράχρονοι, υδρόψυκτοι κινητήρες). Είχε κυβισμό περί τα 600 κ.εκ., έδινε ισχύ 26 ίππων και η ταχύτητά του δεν ξεπερνούσε τα 100 χλμ/ώρα. Η λειτουργία του κινητήρα βασιζόταν στην απευθείας μίξη βενζίνης και λαδιού που ξερνούσε χαρακτηριστικό «ντουμάνι» στην εξάτμιση. Διέθετε και μια καινοτομία: Το αμάξωμα ήταν κατασκευασμένο από το συνθετικό υλικό Duroplast, μια φαινολική ρητίνη ενισχυμένη με βαμβακερές ίνες (συχνά από ανακυκλωμένα υφάσματα). Το υλικό αυτό δεν σκούριαζε βεβαίως, αλλά παρείχε ελάχιστη προστασία σε περίπτωση πρόσκρουσης.
Στα 26 αυτά χρόνια, η παραγωγή του Trabant ξεπέρασε τα δύο εκατομμύρια οκτακόσιες χιλιάδες οχήματα. Παραμονές της γερμανικής επανένωσης, επιχειρήθηκε ο εκσυγχρονισμός του μοντέλου με τεχνολογία της Volkswagen, αλλά το εγχείρημα γρήγορα εγκαταλείφθηκε και το Trabant πέρασε οριστικά στην Ιστορία. Αυτό που έμεινε να συμβολίζει την απαξίωση του «λαϊκού» αυτού οχήματος ήταν η εικόνα εκατοντάδων εγκαταλελειμμένων οχημάτων σε δρόμους της Τσεχοσλοβακίας και της Ουγγαρίας, το καλοκαίρι - φθινόπωρο του 1989: Οι κάτοχοί τους τα είχαν παρατήσει, αποφασισμένοι να περάσουν πεζή τα σύνορα των χωρών αυτών προς τη Δύση. Μια από τις ειρωνείες της ιστορίας είναι ότι, την ίδια περίοδο, εκκρεμούσαν σχεδόν μισό εκατομμύριο παραγγελίες Trabant στη ΛΔΓ.
Το προφανές ερώτημα που γεννά η ιστορία αυτή είναι: Γιατί επί 26 χρόνια παραγόταν ένα μοντέλο που σύντομα αποδείχτηκε απαρχαιωμένο; Να σημειωθεί ότι και άλλες αυτοκινητοβιομηχανίες στο Ανατολικό Μπλοκ έβγαζαν τα ίδια μοντέλα επί δεκαετίες: το VAZ-2101 (Ζιγκούλι – το επονομαζόμενο «καπίκι» λόγω της μάλλον θεωρητικής φτήνιας του – στην ΕΣΣΔ, Λάντα στο εξωτερικό), το Fiat Polski 125 ή το Zastava 101. H διαφορά με το Trabant ήταν ότι τα μοντέλα αυτά βασίζονταν σε δυτική τεχνολογία της δεκαετίας του 1960, επομένως δεν εμφάνιζαν την υστέρηση ενός οχήματος του… μεσοπολέμου. Η εμμονή στο ίδιο μοντέλο είχε ένα στοιχείο ορθολογισμού, από τη σκοπιά βέβαια της κεντρικά σχεδιασμένης οικονομίας: Άπαξ και είχε μπει στην παραγωγή προϊόν με επαρκή ζήτηση σε βάθος χρόνων, δεν υπήρχε κίνητρο για σοβαρές αλλαγές, πολύ δε λιγότερο για αντικατάσταση με κάτι καινούργιο.
Ένα δεύτερο ερώτημα είναι: Πώς η μοίρα του Trabant σχετίζεται με την Ιστορία του Ψυχρού Πολέμου; Η εμμονή στην «πεπατημένη» και ο τρόμος μπροστά στο καινούργιο δεν χαρακτήριζε μόνο την αυτοκινητοβιομηχανία του Ανατολικού Μπλοκ. Το οικονομικό και πολιτικό σύστημα του «υπαρκτού σοσιαλισμού» συνολικά αδυνατούσε να απορροφήσει την, έστω και βραχυπρόθεσμη, αναστάτωση που προκαλούν οι αλλαγές. Έτσι, καταδίκασε τον εαυτό του σε ακινησία και αποτελμάτωση που στο τέλος της ημέρας άφηνε μία επιλογή στα εκατομμύρια των δυσαρεστημένων: Να το εγκαταλείψουν, σαν ένα Trabant, στην άκρη του δρόμου και να περάσουν στην άλλη πλευρά της διαχωριστικής γραμμής του Ψυχρού Πολέμου.
17°
