Μία φάτνη χωρίς πρόσωπο, μία Ευρώπη χωρίς ταυτότητα

Ξεκίνησε με την αποκάλυψη της φάτνης «Étoffes de la Nativité» στην ιστορική Grote Markt των Βρυξελλών, δημιουργία της σχεδιάστριας Victoria-Maria. Η εν λόγω φάτνη τράβηξε αμέσως τα βλέμματα καθότι…απρόσωπη. Καμία φιγούρα στην αναπαράσταση της Γεννήσεως δε διέθετε πρόσωπο με σαφή χαρακτηριστικά, όλα τους ήταν φτιαγμένα από ένα ψηφιδωτό ανακυκλωμένων υφασμάτων σε διαφορετικά χρώματα, με στόχο βεβαίως, τι άλλο, την συμπερίληψη. Όλοι λοιπόν θα πρέπει να μπορούμε να ταυτιστούμε -να αναγνωρίσουμε δηλαδή αυτάρεσκα και το δικό μας προσωπείο στο εικαστικό, όχι να συμμεριστούμε το πνεύμα κατάνυξης- με την τεράστιας σημασίας και ειδικού βάρους θρησκευτικής αλλά και πολιτισμικής στιγμής της Γεννήσεως. Αυτή είναι η μία πλευρά θέασης, η «ανοιχτή και πολύχρωμη». Η άλλη είναι πως, εάν κανείς παρατηρήσει καλύτερα τα αόριστα υφασμάτινα πρόσωπα, η εικόνα ίσως και να του θυμίσει το λεγόμενο «μωσαϊκό», που χρησιμοποιούν τα δελτία ειδήσεων, όταν θέλουν να αποκρύψουν την ταυτότητα ενός προσώπου. Τα πρόσωπα αυτά είναι, συνήθως, είτε μάρτυρες ειδικού ενδιαφέροντος, είτε δράστες αξιόποινων πράξεων. Σε κάθε περίπτωση, το μωσαϊκό χρησιμοποιείται προκειμένου να μην εξεγερθούν τα πλήθη ή να μην στοχοποιηθούν τα εν λόγω άτομα και γίνουν αποδέκτες πράξεων βίας. Ιδού λοιπόν μία άλλη ερμηνεία, σαφώς λιγότερο «συμπεριληπτική». Μία «απρόσωπη» φάτνη διατρέχει σημαντικά μικρότερο κίνδυνο να ερεθίσει τα βίαια ένστικτα όσων βλέπουν γύρω τους «άπιστους» να γιορτάζουν τα Χριστούγεννα.

Στη συνέχεια, ακολούθησαν οι αγορές στη Γερμανία. «Μεταμφιεσμένα» αντιαρματικά φράγματα, βαμμένα σε «γιορτινά» χρώματα ή καλυμμένα με στολισμένους μουσαμάδες, για την αποφυγή επιθέσεων με αυτοκίνητο επάνω στο ανυποψίαστο εύθυμο πλήθος στήθηκαν περιμετρικά σε αγορές και χριστουγεννιάτικα χωριά. Ήδη έγινε γνωστό την προηγούμενη εβδομάδα πως υπήρξαν πέντε συλλήψεις στη Βαυαρία, υπόπτων αιγυπτιακής, μαροκινής και συριακής καταγωγής, οι οποίοι φέρεται να είχαν οργανώσει τρομοκρατικές επιθέσεις με ισλαμιστικά κίνητρα. Και εδώ ο στόχος ήταν οργανωμένη επίθεση με όχημα πάνω στο πλήθος. Άλλες αγορές σε μικρότερες γερμανικές πόλεις δεν άνοιξαν καθόλου φέτος, λόγω του δυσανάλογου κόστους που απαιτούν τα μέτρα ασφαλείας, σε σχέση με τη διοργάνωση και την προσέλευση του κοινού. Και ήρθε και η σειρά της Γαλλίας. Στο Παρίσι, η ετήσια και καθιερωμένη συναυλία στα Ηλύσια Πεδία το βράδυ της Παραμονής Πρωτοχρονιάς ακυρώθηκε. Δεν κρίθηκε εφικτό να γίνει, ούτε καν με διευρυμένα μέτρα ασφαλείας, καθώς η αναμενόμενη μαζική συμμετοχή πολιτών θεωρήθηκε απαγορευτική για τη δυνατότητα διατήρησης της ασφάλειας. Στην επίσημη ανακοίνωσή της, η γαλλική αστυνομία έκανε λόγο για κίνδυνο από τις «απρόβλεπτες μετακινήσεις μεγάλων πληθυσμιακών ομάδων» υπό τον φόβο βίαιων επεισοδίων, συμπλοκών ή και τρομοκρατικών χτυπημάτων. Και τελικά, μόλις πριν λίγες ημέρες στην Αυστραλία, το χειρότερο δεν μπόρεσε να αποτραπεί: στην παραλία Μπόνταϊ του Σίδνεϋ, κατά τη διάρκεια εκδήλωσης για τον εορτασμό της εβραϊκής γιορτής Χανουκά, δύο ένοπλοι άνοιξαν πυρ, σκοτώνοντας 16 ανθρώπους και τραυματίζοντας άλλους 29. Ο ένας από τους δύο δράστες έχει ήδη αναγνωρισθεί την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές: πρόκειται για τον 24χρονο Ναρβίντ Άκραμ, Πακιστανικής καταγωγής. Ο επικεφαλής της Αυστραλιανής Υπηρεσίας Πληροφοριών Ασφαλείας (ASΙΟ), Μάικ Μπέρτζες, δήλωσε μεταξύ άλλων πως ο δράστης ήταν «γνωστός στις αρχές», αλλά δεν αποτελούσε άμεση απειλή. Μέχρι που αποτέλεσε, και ο αδηφάγος αντισημιτισμός που μαστίζει τη Δύση έβαψε με αίμα και την Αυστραλία.

Πάντοτε με αφορμή τέτοια τραγικά περιστατικά επανέρχεται στο δημόσιο διάλογο το έργο του Samuel Huntington περί «Σύγκρουσης Πολιτισμών». Ορισμένοι το βλέπουν ως μία σκοτεινή προφητεία που εκπληρώνεται ξανά και ξανά, άλλοι ως μία γενικευτική απλούστευση ενός κόσμου που γίνεται ολοένα και πιο περίπλοκος, ολοένα και πιο τεχνοκρατικός, μην αφήνοντας χώρο για τέτοιου είδους μεταϋλιστικές ανησυχίες. Ο ίδιος ο Huntington, στο ομότιτλο άρθρο που είχε συγγράψει για το περιοδικό Foreign Affairs, τόνιζε πως, ο λόγος που υπάρχει έδαφος για σύγκρουση, είναι πως οι διαφορές πολιτισμού είναι καθαυτές θεμελιώδεις, δεν ενυπάρχουν στην σφαίρα του φανταστικού. Ιστορία, Γλώσσα, Παράδοση και βεβαίως, Θρησκεία. Εάν λοιπόν σε ορισμένους η προειδοποίηση του Huntington φάνταζε ακραία ή και διχαστική, ίσως να πρέπει να ξανασκεφτούν την ίδια την έννοια της σύγκρουσης. Υπάρχουν πολλοί τρόποι για να συγκρουστείς με κάτι: να το περιθωριοποιήσεις, να το απομονώσεις, μέχρι τον τελικό αφανισμό του. Ο ισλαμικός φονταμενταλισμός φαίνεται να το έχει καταλάβει καλά αυτό. Σε πολλές περιπτώσεις, αρκεί η ύπαρξη του φόβου τυχόν δράσης και όχι η ίδια η δράση.

Η «λογοκρισία» σε κάθε πολιτικό και πολιτιστικό συγκείμενο (διότι περί βίαιης πολιτισμικής λογοκρισίας πρόκειται, «εάν γιορτάσεις δημοσίως θα σε τιμωρήσουμε»), έχει ως απώτερο στόχο την αυτολογοκρισία: μην εκδηλώνεις καθόλου τους θρησκευτικούς εορτασμούς σου και θα είσαι ασφαλής. Σιγή ίσον ασφάλεια λοιπόν. Το απώτατο λάφυρο είναι αυτή η σιγή, δείγμα «Υποταγής», για να θυμηθούμε και τον Μισέλ Ουελμπέκ, έναν άλλο δυτικό «προφήτη». Βεβαίως, στις «ανοιχτές» μας δυτικές φιλελεύθερες κοινωνίες, δεν ισχύει το ίδιο για τις ισλαμικές παραδόσεις και εορτές· αυτές γιορτάζονται ελεύθερα, ανοιχτά και σε κάθε πλατεία. Αλίμονο σε όποιον «ακροδεξιό» τολμήσει να τις κατακρίνει, είπαμε, «ο Αλλάχ είναι μεγάλος» αλλά η ανοχή έχει και ένα όριο. Και η Ευρώπη το όριο της δικής της ανοχής φαίνεται να το έχει ξεπεράσει προ πολλού, νερώνοντας την πολιτισμική της ταυτότητα, «μικραίνοντας» την ίδια της την ύπαρξη, σε βαθμό που μοιάζει κι αυτή να έχει καλυφθεί από ένα μεγάλο μωσαϊκό πολιτισμικής ουδετερότητας: όσο δεν «προκαλεί», είμαστε όλοι ασφαλείς. Μέχρι που δεν είμαστε.