Πόσες μεραρχίες έχει ο Πάπας;

Μιλώντας σε δημοσιογράφους στο Βατικανό, ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ (ο πρώτος Ποντίφικας γεννημένος στη Βόρεια Αμερική, με υπηκοότητα ΗΠΑ και Περού) κάλεσε τον Πρόεδρο Τραμπ να μη «διαλύσει» τη σχέση Ηνωμένων Πολιτειών και Ευρώπης, «μια πολύ σημαντική συμμαχία σήμερα και στο μέλλον», όπως είπε. Λίγο νωρίτερα, είχε συναντηθεί με τον Βολόντιμιρ Ζελένσκι. Με την αφορμή αυτή, ο Πάπας δεν δίστασε να επικρίνει το ειρηνευτικό σχέδιο που παρουσίασε ο Αμερικανός πρόεδρος για την Ουκρανία. Το σχέδιο αυτό, είπε, «δυστυχώς σηματοδοτεί μια πελώρια (huge) αλλαγή σε κάτι που για πολλά, πολλά χρόνια ήταν μια πραγματική συμμαχία ανάμεσα στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες». Ο Πάπας Λέων αναφερόταν στον αποκλεισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) από τις διαπραγματεύσεις ανάμεσα στον Λευκό Οίκο και το Κρεμλίνο: «Η αναζήτηση ειρήνης χωρίς τη συμμετοχή της Ευρώπης στις συνομιλίες δεν είναι ρεαλιστική», είπε. «Ο πόλεμος γίνεται στην Ευρώπη. Νομίζω ότι ως προς τις εγγυήσεις ασφάλειας που αναζητούνται σήμερα και για το μέλλον, η Ευρώπη πρέπει να αποτελεί μέρος τους».

Πέρα από τις διαπραγματεύσεις που διεξάγουν οι απεσταλμένοι του Τραμπ με τους Ρώσους προκειμένου να κλείσει όπως-όπως ο πόλεμος στην Ουκρανία, αυτό που πυροδότησε τις δημόσιες τοποθετήσεις του Πάπα Λέοντα ήταν η πρόσφατη συνέντευξη του Αμερικανού προέδρου στο Politico, ενδεχομένως και η έκθεση για τη Στρατηγική Εθνικής Ασφαλείας (ΣΕΑ) των ΗΠΑ που λίγο νωρίτερα είχε δοθεί στη δημοσιότητα. Τα δύο αυτά ντοκουμέντα αποτυπώνουν με τον πιο εύγλωττο τρόπο τη στροφή της αμερικανικής στάσης έναντι της Ευρώπης, στροφή που απειλεί να αναστρέψει μια κοινή πορεία ογδόντα χρόνων.

«Νομίζω ότι οι [Ευρωπαίοι ηγέτες] είναι αδύναμοι», δήλωσε ο Τραμπ. «Νομίζω ότι δεν ξέρουν τι να κάνουν», τη στιγμή που, όπως είπε, τα έθνη τους «βρίσκονται σε αποσύνθεση». Με τα λόγια αυτά επαναλάμβανε την εκτίμηση της ΣΕΑ σχετικά με την κατάσταση της Ευρώπη – εννοώντας την ΕΕ: Τα κράτη της γηραιάς ηπείρου, διαπιστώνει, χάνουν το μερίδιό τους στην παγκόσμια οικονομία – πράγμα που αληθεύει, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι χώρες μας γίνονται φτωχότερες· απλώς, άλλοι πλουτίζουν ταχύτερα ξεκινώντας από πολύ χαμηλότερη βάση. Πολύ απειλητικότερη, συνεχίζει η ΣΕΑ είναι «η πραγματική και πιο ζοφερή προοπτική πολιτισμικής εξαφάνισης». Ως γενεσιουργά αίτια προβάλλει τις πολιτικές της ΕΕ και άλλων διεθνικών οργανισμών που, μεταξύ άλλων, ενθαρρύνουν τη μετανάστευση, περιορίζουν την ελευθερία του λόγου και καταπνίγουν την αντιπολίτευση, οξύνουν το δημογραφικό και, εν τέλει, οδηγούν σε «απώλεια των εθνικών ταυτοτήτων και αυτοπεποίθησης». Αν συνεχιστούν οι τάσεις αυτές, προβλέπει το έγγραφο, «η ήπειρος θα γίνει αγνώριστη σε 20 χρόνια ή και λιγότερο». Κι επειδή, όπως αναγνωρίζουν οι συντάκτες του, «δεν μας παίρνει να ξεγράψουμε την Ευρώπη», οι ΗΠΑ οφείλουν να τη «βοηθήσουν να διορθώσει τη σημερινή της πορεία». Ως ένα πρώτο βήμα προς την επιθυμητή κατεύθυνση, οι ηγέτες χωρών όπως η Γαλλία, η Γερμανία αλλά και η Βρετανία καλούνται να εγκαταλείψουν τις «ανεδαφικές προσδοκίες τους» στο Ουκρανικό και να δεχτούν μια ειρήνη α λα Τραμπ.

Ορισμένες από τις διαπιστώσεις της προεδρίας Τραμπ για την Ευρώπη/ΕΕ είναι βάσιμες – ιδίως ως προς την ανάγκη να αναστρέψει τη σχετική οικονομική της παρακμή και την αμυντική της εξάρτηση από τις ΗΠΑ. Οι εκτιμήσεις, όμως, σχετικά με την «αποσύνθεση» και την «πολιτισμική εξαφάνιση» της ηπείρου μας κινούνται σε πολύ ολισθηρό ιδεολογικό έδαφος, για να το πούμε κομψά. Απηχούν θεωρίες συνωμοσίας, όπως ο «Κίτρινος Κίνδυνος» παλαιότερα (που οδήγησε στην υιοθέτηση νόμων κατά της ασιατικής μετανάστευσης στις ΗΠΑ) ή η «Μεγάλη Αντικατάσταση» (Le Grand Remplacement) σήμερα. Σύμφωνα με τη θεωρία αυτή, οι γηγενείς πληθυσμοί της Ευρώπης (διάβαζε: λευκοί και χριστιανικοί) αντικαθίστανται από μη ευρωπαϊκούς (διάβαζε: σκουρόχρωμους και κυρίως μουσουλμανικούς) πληθυσμούς μέσα από τρεις κυρίως διαδικασίες: μετανάστευση, υψηλή γεννητικότητα, και πολιτικές των φιλελεύθερων ελίτ.

Θεωρίες αυτού του είδους καταπιάνονται με ένα υπαρκτό πρόβλημα, το ερμηνεύουν αυθαίρετα και υποδεικνύουν λύσεις που απειλούν τις (ευρωπαϊκές) αξίες που υποτίθεται ότι υπερασπίζονται. Δεν είναι η πρώτη φορά στην ευρωπαϊκή Ιστορία που όλα τα κακά της μοίρας αποδίδονται σε μια ομάδα του πληθυσμού προκειμένου να δοκιμαστούν αυταρχικές λύσεις για το σύνολο της κοινωνίας. Διότι οι δυνάμεις που, κατά τη λογική Τραμπ, Βανς και Σια, αγωνίζονται να αναστρέψουν την «εξαφάνιση» της Ευρώπης, συμπτωματικά αντιπαθούν την ανοικτή, φιλελεύθερη δημοκρατία, δείχνουν κατανόηση για τους -ισμούς του μεσοπολέμου, και εύχονται τον θάνατο της ΕΕ, στο όνομα μιας (μυθικών διαστάσεων) κυριαρχίας του έθνους-κράτους.

«Καρφώνοντας» τον Τραμπ, ο Πάπας Λέων υπερασπίστηκε το ευρωατλαντικό κεκτημένο πολύ πιο εύγλωττα και θαρρετά από τους ηγέτες των ευρωπαϊκών χωρών – που, όταν δεν δηλώνουν τραμπικοί, συναγωνίζονται αλλήλους σε κολακείες προς τον «πλανητάρχη». Και δικαιούται κανείς να φανταστεί τον τελευταίο να αντιδρά με ερώτημα ανάλογο με εκείνο που αποδίδεται στον Στάλιν: «Και πόσες μεραρχίες έχει το Βατικανό»; Ο ένοικος του Λευκού Οίκου, εκτός από τον θαυμασμό στην ωμή βία, μοιράζεται με τον ομόλογό του Κρεμλίνου ένα ζωηρό ενδιαφέρον για το real estate («Είμαι πολύ καλός στα κτηματομεσιτικά. Και … κάθε φορά που κοιτάζω εκείνον τον χάρτη, λέω, ω, αυτή η Κριμαία είναι τόσο όμορφη! Ουάου!). Θα ήταν καλό να αναλογιστεί ότι οι πολυάριθμες μεραρχίες του Στάλιν εν τέλει δεν διέσωσαν το αυτοκρατορικό του real estate. Ενώ το Βατικανό μακροημερεύει, έχοντας στο ενεργητικό του έναν νικηφόρο Ψυχρό Πόλεμο.