Ex Intimis Cordis: Βιογραφίες και Δοκίμια για τη Μουσική

Εξαιρετικό ιστορικό και μουσικολογικό ενδιαφέρον παρουσιάζει το πρόσφατο βιβλίο του Κωνσταντίνου Τσικλέα (συγγραφέα και επιμελητή έκδοσης) με τίτλο «Ex Intimis Cordis», το οποίο αποτελεί μια σπάνια συλλογή βιογραφιών και δοκιμίων γνωστών αλλά και άγνωστων στο μουσικό κοινό καλλιτεχνών (εκδόσεις Panas Music, Αθήνα, Ιούλιος 2026). Είναι όλοι τους πρόσωπα που θα μπορούσε να αποκαλέσει κανείς μύστες της τέχνης, πρόσωπα ασκητικά αφιερωμένα στην τέχνη τους ή στη διδασκαλία της τέχνης τους, συχνά με πολυμέρεια παιδείας και ανθρωπιστική κοσμοθεωρία. Το βιβλίο δεν στέκεται σε απλή απαρίθμηση βιογραφικών στοιχείων, αλλά φωτίζει σπάνια στοιχεία που συνδέουν το κάθε πρόσωπο με τη ζωή και το αντίστοιχο έργο του.

Τα περισσότερα κεφάλαια γράφει και επιμελείται ο Κωνσταντίνος Τσικλέας (μουσικός και εκπαιδευτικός-καθηγητής στο Μουσικό Σχολείο Αλίμου), επίσης συμμετέχουν ως συγγραφείς επιμέρους κεφαλαίων οι εξής: Αθανάσιος Τρικούπης, Αναπληρωτής Τμήματος Μουσικών Σπουδών Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Κων. Καλλιάς, Καθ. Βυζαντινής Μουσικής, Μουσικό Σχολείο Αλίμου, Αθανάσιος Ναστός, Μετα-Διδακτορικός Ερευνητής, Francesco Pennarola, Direttore Conservatorio Giuseppe Verdi di Torino, Νίκος Ξένιος, Εκπαιδευτικός-Συγγραφέας, Νικόλας Σοφιανός, Αναπτυξιακός Οικονομολόγος.

Μου δόθηκε μάλιστα η εξαιρετικά τιμητική πρόσκληση και χαρά να μετέχω ως συγγραφέας (Θανάσης Δρίτσας) στο βιβλίο αυτό, συνεισφέροντας το εισαγωγικό κεφάλαιο με θέμα: «Η ανθρωποβιολογία της μουσικής προτίμησης», μια νευρο-βιολογική προσέγγιση της έννοιας του μουσικού γούστου, δηλαδή γιατί μας αρέσει η μουσική που μας αρέσει.

Πρόσωπα που παρουσιάζονται στο βιβλίο είναι ο ελληνικής καταγωγής συνθέτης Antonio Liberali (1814-1842), ο Δημήτριος Χαμουδόπουλος (1904-1992), διαπρεπής μουσικός, συγγραφέας και νομικός, βαφτισιμιός του συνθέτη Μανώλη Καλομοίρη, ο καλαβρυτινός συνθέτης Βίκτωρας Μπαλαλάς που εκτελέστηκε νεότατος από τους Γερμανούς το 1943, η πιανίστα Μαίρη Τραβασάρου (1914-1992), παιδί-μουσικό φαινόμενο δεκαετίας του 1920, ο μικρασιάτης μουσικός Κίμων Χατζηαντωνιάδης (1919-2009), ο πιανίστας και καθηγητής πιάνου Μαξ Χάλλεκερ (1922-2005), ο μαέστρος και πιανίστας Γιώργος Χατζηνίκος (1923-2015), ο μαέστρος, συνθέτης και μουσικοπαιδαγωγός Βασίλης Δέλλιος (1927-2012), ο τραγουδιστής της Όπερας Κώστας Πασχάλης (1929-2007), ο ελληνοαμερικανός συνθέτης Ανδρέας Μακρής (1930-2005). Στο βιβλίο θα βρει κανείς και δοκιμιακά-στοχαστικά κείμενα όπως «Περί Ρυθμού» ή για «Το Σύστημα της Μουσικής Εκπαίδευσης στην Ιταλία» και για την «Αξία της Τέχνης και των Καλλιτεχνικών μαθημάτων στο Σύγχρονο Σχολείο». Ένα βιβλίο που διαβάζεται ευχάριστα και στοχεύει κυρίως να αναδείξει τον άνθρωπο και το πρόσωπο πίσω από το έργο, μιλάει για την προσήλωση στην ιερότητα και την πνευματικότητα της τέχνης πάνω και πέρα από τη μορφοπλασία, τις νότες και τις παρτιτούρες. Τα κείμενα συνοδεύει οπτικό υλικό και σπάνιες φωτογραφίες ιστορικής αξίας.

Ο βασικός συντελεστής της έκδοσης, Κωνσταντίνος Τσικλέας, μίλησε στην ATHENS VOICE για το εξαιρετικά ενδιαφέρον αυτό βιβλίο:

— Ποιο ήταν το κίνητρο να γίνει αυτή η έκδοση; Πώς αποφάσισες να προχωρήσεις συλλέγοντας συγκεκριμένα επί μέρους άρθρα, στα περισσότερα των οποίων είσαι ο συγγραφέας;

Το κίνητρο ήταν κυρίως η ανάγκη να συγκεντρώσω στο παρόν βιβλίο άρθρα μου τα οποία δημιουργήθηκαν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, αλλά τελικά αισθάνθηκα ότι συνδέονταν μεταξύ τους. Η συμμετοχή αγαπητών φίλων και συναδέλφων έδωσε στο βιβλίο έναν ακόμη πιο προσωπικό χαρακτήρα. Θα έλεγα πως, πολλές φορές, ήταν σαν να συνηγόρησε το ίδιο το σύμπαν για να δημιουργηθεί αυτή η έκδοση.

— Γιατί επέλεξες τον τίτλο (στα λατινικά) Ex intimis cordis; Τι σημαίνει ο τίτλος για σένα;

Ex intimis cordis σημαίνει «από τα βάθη της καρδιάς» ή «από τα ενδόμυχα της καρδιάς». Είναι ένας τίτλος που εκφράζει απόλυτα τον τρόπο με τον οποίο δημιουργήθηκε το βιβλίο. Δεν είναι μια ψυχρή καταγραφή μουσικών γεγονότων και προσώπων· είναι μια κατάθεση μνήμης, αγάπης, ευγνωμοσύνης και συγκίνησης για ανθρώπους που έδωσαν όλο τους το είναι για τη μουσική τέχνη, χωρίς ποτέ να επιθυμούν κάποιου είδους ανταπόδοση για το έργο τους. Τώρα, το ότι ο τίτλος είναι στα Λατινικά, αυτό οφείλεται σε καθαρά προσωπικούς λόγους, οι οποίοι βασίζονται σε συγκεκριμένα έργα σοβαρής μουσικής με λατινική ορολογία.

— Παρουσιάζεις διάφορες ενδιαφέρουσες προσωπικότητες καλλιτεχνών, μερικοί εκ των οποίων είναι άγνωστοι ακόμη και σε καλλιτεχνικό κοινό, ενώ είναι σημαντικοί δημιουργοί. Τι κοινό γνώρισμα έχουν όλα αυτά τα πρόσωπα που για εσένα ήταν το συνδετικό στοιχείο; Τι σε ελκύει στα πρόσωπα αυτά και πώς ήρθες σε επαφή με το έργο τους;

Το κοινό τους γνώρισμα είναι ότι όλοι, με διαφορετικό τρόπο, υπηρέτησαν την τέχνη με ουσία και αφοσίωση, χωρίς απαραίτητα να έχουν την αναγνώριση που τους άξιζε. Αυτό ακριβώς με ελκύει: η ποιότητα, η αυθεντικότητα και η προσωπική διαδρομή ενός δημιουργού. Με αρκετούς ήρθα σε επαφή μέσα από την έρευνα, άλλους τους γνώρισα μέσα από ανθρώπους και προσωπικές μαρτυρίες, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις η γνωριμία προέκυψε σχεδόν τυχαία. Όμως τίποτε από όλα αυτά δεν μου φαίνεται τελικά τυχαίο.

— Κάποια κείμενα έχουν και μουσικολογικό ενδιαφέρον, όπως τα κείμενα που αφορούν τον άγνωστο Καλαβρυτινό συνθέτη Βίκτωρα Μπαλαλά και τους Ελληνοαμερικανούς δημιουργούς Ανδρέα Μακρή, Κίμωνα Χατζηαντωνιάδη. Πώς ήρθες σε επαφή με το έργο τους και αν τα έργα τους έχουν έρθει σε επαφή με το κοινό της χώρας μας;

Η επαφή μου με το έργο τους προέκυψε μέσα από την έρευνα και την προσωπική μου αναζήτηση για δημιουργούς που, παρότι είχαν σημαντική καλλιτεχνική παρουσία, δεν είναι όσο θα έπρεπε γνωστοί στο ελληνικό κοινό. Ιδιαίτερα η περίπτωση του Βίκτωρα Μπαλαλά, ενός Καλαβρυτινού συνθέτη, ο οποίος εκτελέστηκε τόσο νέος την περίοδο της κατοχής, έχει για μένα ξεχωριστή σημασία. Όσον αφορά τον ελληνοαμερικανικό δημιουργό Ανδρέα Μακρή, είχα την τύχη να είμαι συνάδελφος με τον Αθανάσιο Νάστο, (μεταδιδακτορικό ερευνητή), ανιψιό του συνθέτη, άρα το πρώτο που του ζήτησα ήταν να προσθέσουμε στο βιβλίο ένα κεφάλαιο για τον θείο του και επίσης τον Κίμωνα Χατζηαντωνιάδη είχα την τύχη να τον γνωρίσω προσωπικά, γιατί ήμουν συμμαθητής με τον γιο του Αβέρκιο, ο οποίος κάνει καριέρα ως κιθαρίστας στο Κρίστιανσταντ της Νορβηγίας. Αυτές οι προσωπικότητες αποτελούν επίσης χαρακτηριστικά παραδείγματα δημιουργών με αξιόλογο έργο που δεν έχει τύχει της ανάλογης προβολής στην Ελλάδα. Μέρος της αξίας αυτού του βιβλίου είναι ακριβώς η προσπάθεια να φωτίσει τέτοιες ξεχασμένες ή λιγότερο γνωστές διαδρομές.

— Είχες ο ίδιος σχέση δασκάλου μαθητή με τον σπουδαίο μουσικό, πιανίστα και μουσικό παιδαγωγό Μαξ Χάλλεκερ, ο οποίος είχε πολλούς και σημαντικούς (στη συνέχεια) μαθητές, είχε δημιουργήσει μια ξεχωριστή σχολή. Αφιερώνεις ένα κεφάλαιο του βιβλίου στον Χάλλεκερ, όπως και στον μοναδικό μαέστρο και καθηγητή Γιώργο Χατζηνίκο. Ποια είναι η δική σου εμπειρία με τον Χάλλεκερ; Τι κοινό σημείο πιστεύεις είχε ο Χάλλεκερ με τον Χατζηνίκο ως προσωπικότητα;

Η σχέση μου με τον Μαξ Χάλλεκερ ήταν σχέση μαθητή με δάσκαλο, αλλά στην πραγματικότητα ήταν κάτι πολύ βαθύτερο. Ήταν ένας άνθρωπος που δεν σου μετέδιδε μόνο μουσική γνώση· σε μάθαινε να σκέφτεσαι, να ακούς και να αναζητάς την ουσία. Στον Γιώργο Χατζηνίκο συνάντησα, με διαφορετικό τρόπο, την ίδια βαθιά πνευματικότητα και την ίδια απαίτηση για ποιότητα και ουσία. Και οι δύο δεν αντιμετώπιζαν τη μουσική απλά ως επάγγελμα ή δεξιότητα, αλλά ως τρόπο ζωής και καλλιέργειας του ανθρώπου, σου μετέδιδαν την τέχνη ως τέχνη και όχι ως έναν τυποποιημένο τρόπο γνώσης.

— Δώσε μου τρεις λέξεις που θα χαρακτήριζαν τον αξέχαστο (κοινό μας μέντορα) Γιώργο Χατζηνίκο. Μια τεράστια μορφή για τον παγκόσμιο κόσμο της μουσικής, στην Ελλάδα πέρασε απαρατήρητος δυστυχώς. Ούτε ένας επίσημος κρατικός εκπρόσωπος δεν παρευρέθηκε στην κηδεία του εν Ελλάδι. Στην Ελλάδα εκτιμάμε τους τραγουδοποιούς μόνον.

Σοφία. Ακεραιότητα. Μεγαλοσύνη. Ίσως αυτές οι τρεις λέξεις να μην αρκούν για να περιγράψουν μια τόσο μεγάλη προσωπικότητα. Ο Γιώργος Χατζηνίκος ήταν ένας άνθρωπος με διεθνή ακτινοβολία, βαθιά πνευματικότητα και τεράστια προσφορά. Το γεγονός ότι δεν έτυχε στην Ελλάδα της αναγνώρισης που πραγματικά του άξιζε αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, μια μεγάλη αδικία. Άλλωστε ο Χατζηνίκος ενδιαφερόταν για την ουσία και όχι για το πώς θα κατακτήσει αυτήν τη θέση ή την άλλη.

— Έχεις και εσύ μεγάλη εμπειρία διδασκαλίας στα Μουσικά Σχολεία. Είναι βέβαιο ότι ο θεσμός των Μουσικών Σχολείων προσέφερε πολλά και τονίζει την αξία της τέχνης στην εκπαίδευση. Ενισχύει σήμερα το κράτος έμπρακτα την ένταξη της τέχνης στη μέση εκπαίδευση; Προχωράει το έργο των μουσικών σχολείων και ποια είναι τα προβλήματα;

Τα Μουσικά Σχολεία έχουν αποδείξει ότι η τέχνη μπορεί να αλλάξει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο ένα παιδί αντιλαμβάνεται την εκπαίδευση και τον ίδιο του τον εαυτό. Παρά την πολύ σημαντική προσφορά τους, εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν προβλήματα υποδομών, στελέχωσης, οργάνωσης και γενικότερης θεσμικής υποστήριξης. Η πολιτεία θα πρέπει να αντιληφθεί ότι η καλλιτεχνική παιδεία δεν είναι πολυτέλεια, αλλά βασικό κομμάτι μιας ολοκληρωμένης εκπαίδευσης. Η επένδυση στην τέχνη είναι επένδυση στον ίδιο τον άνθρωπο. Αυτό που εγώ προσωπικά έχω βιώσει στην εκπαίδευση είναι από τη μία πλευρά, μοναδικοί από κάθε άποψη συνάδελφοι, οι οποίοι δίνουν όλο τους το είναι για τους μαθητές τους, και από την άλλη μία λανθασμένη πολλές φορές προσπάθεια από το υπουργείο να λειτουργούν τα σχολεία ως τραπεζικά ιδρύματα ή πολυεθνικές εταιρίες, χωρίς να τους ενδιαφέρει πραγματικά η ουσία της μάθησης, στέλνουν πολύ συχνά εντολές για το ένα και το άλλο χωρίς ουσιαστικό υπόβαθρο. Στην εκπαίδευση και ειδικά την καλλιτεχνική δεν ταιριάζει ο ρομποτισμός.

— Σε ποιους αναγνώστες απευθύνεται το βιβλίο αυτό; Μπορεί και ένας μέσος αναγνώστης να το βρει ενδιαφέρον ή απευθύνεται μόνον στο εξειδικευμένο μουσικό κοινό;

Το βιβλίο απευθύνεται ασφαλώς στους ανθρώπους της μουσικής και της τέχνης, αλλά δεν γράφτηκε μόνο για τους ειδικούς. Θα ήθελα να το διαβάσει και ο άνθρωπος που αγαπά τη μουσική, τον πολιτισμό και κυρίως τις ανθρώπινες ιστορίες πίσω από τα έργα. Γιατί τελικά το Ex intimis cordis δεν είναι μόνο ένα βιβλίο για τη μουσική· είναι ένα βιβλίο για τους ανθρώπους που την υπηρέτησαν και για τις συναντήσεις που μπορούν να αφήσουν ανεξίτηλο ίχνος στη ζωή μας. Το πιο σημαντικό όμως από όλα είναι να μείνουν αυτές οι πληροφορίες στις μελλοντικές γενιές· ίσως τους ενεργοποιήσουν σε κάποιο βαθμό στο να αντιληφθούν επί της ουσίας κάτι παραπάνω.

* Το φωτογραφικό υλικό βρίσκεται στο βιβλίο του Κωνσταντίνου Τσικλέα "Ex Intimis Cordis" και έχει παραχωρηθεί από τις οικογένειες των φωτογραφηθέντων.